Արտավազդ Փելեշյան. մեր կինոյի վերջին 20 տարվա բացակա ներկայությունը
Պատկերի լեզուն, պատկերի անհերքելի գերակայությունն իշխում է կինոդիտողի գիտակցության ու հոգու վրա, այն մխրճվում է մարդու ուղեղի մեջ, ու սև-սպիտակ ժապավենը շարահար շղթայի նման անցնում է աչքիդ առաջով: Այնտեղ կինը ծննդաբերում է՝ նոր կյանք պարգևելով ու իր սրտի զարկերը միախառնելով մեծ կյանքի երաժշտությանը, տարվա եղանակները հաջորդում են միմյանց՝ իրենց տարերքին մասնակից դարձնելով մարդուն: Ռեժիսորը մարդու արարչագործությունների վրա է հրավիրում մարդու ուշադրությունը, որովհետև դա մարդկանց երկիրն է. Մարդիկ ուղղակի երթևեկում են գնացքով: Առաջին հայացքից սովորական ուղևորություն. կինոխցիկը որսացել է խոշոր պլաններ՝ զարմանալի ճշգրտությամբ ու պատահաբար: Գնացքի ուղևորների մեջ հայտնված ռեժիսորին օպերատորը թաքուն նկարահանում է, և սա այն եզակի դեպքն է դառնում, երբ Փելեշյանը «Վերջ» ֆիլմում օգտագործում է նաև իր կադրը: “Եթե ես իմանայի, որ օպերատորն ինձ էլ է նկարահանել, այդ կադրը հաստատ չէի դնի ֆիլմում, բայց քանի որ թաքուն է նկարել, դրա համար էլ որոշեցի օգտագործել այն”,-ասում է Փելեշյանը:
Մի առիթով նրան հարցրի, թե ինչպես է վերաբերվում «Մենք ենք, մեր սարերը» ֆիլմում Ռևազի իր դերին: Ասաց. «Ամեն մարդ իր կյանքում գոնե մի անգամ թունդ սխալվում է, դա էլ իմ սխալն է, որ ուղղել չեմ կարող, ի՞նչ անեմ, արդեն շատ ուշ է»:
Սերգեյ Գերասիմով, Լեոնիդ Քրիստի, Ձիգա Վերտով, Սերգեյ Էյզենշտեյն. Արտավազդ Փելեշյանն իրեն համարում է նրանց աշակերտը: Համաշխարհային կինոյի վարպետ Գոդֆրի Ռեջիոն խոստովանել է, որ իր կուռքը կինոյում Արտավազդ Փելեշյանն է: Իր ստեղծածը նա համարում է կայծեր, Փելեշյանինը՝ կայծակ:
Արդեն 18 տարի Արտավազդ Փելեշյանը ֆիլմ չի նկարահանում: Ապրում է Մոսկվայում, դասավանդում է, վարպետության դասեր է տալիս տարբեր երկրների տարբեր բուհերում, գիրք է գրում: Շատերն են տարբեր առիթներով ափսոսանք հայտնում, որ Փելեշյանը կինո չի ստեղծում՝ վստահաբար հաստատելով, որ ստեղծելու դեպքում այն գլուխգործոց է լինելու: Կինոնախագծեր շատ ունի: Դրանցից մեկը՝ «Homo Sapiensե-ը, կադր առ կադր նա ներկայացրել է իր «Իմ կինոն” գրքում: Այդպես է իր չիրականացած կինոնոսցենարի ծնունդը փորձել ներկայացնել կինոդիտողին՝ ոչ թե ժապավենին, այլ գրքի թղթե էջերում նկարելով այն:
Աշնանը Արտավազդ Փելեշյանը 6 տարվա ընդմիջումից հետո Հայաստան եկավ: Առիթը Երևանի կինոյի և թատրոնի պետական ինստիտուտում վարպետության դասերի հրավերն էր: Մեկ շաբաթ մայրաքաղաքը նրա հետ հանդիպումից էր խոսում: Բոլորը տպավորված էին, հուզված, մի տեսակ մեղքի զգացումով, որ վարպետի կինոսցենարները նրա գզրոցներում են ու մտքում, և կյանքի կոչելու հնարավորություններ չկան: Աղմկոտ ու մարդաշատ վայրերից, հանդիպումներից խուսափող, հարցազրույցներ, տեսախցիկ ու ֆոտոսարքեր չսիրող, իրենով հետաքրքրվողներին շրջանցող ռեժիսորը պատասխանեց կինոաշխարհին ու իր կինոյին վերաբերող հարցերին: Ձևաչափը հարցուպատասխանին չէր հակված, այլ վարպետության դասին: Նրա հետ յուրաքանչյուր հանդիպում պետք է համարել բացառիկ, աննախադեպ հաջողություն, իսկ արդյունքը՝ հիշողություն, որն ունենալու բախտին ամեն ոք չի արժանանում: Արտավազդ Փելեշյանը հանդիպումը սկսեց իր ֆիլմերից 4-ի՝ «Մարդկանց երկիրը», «Տարվա եղանակներ», «Վերջ» և «Կյանք» վավերագրականների ցուցադրումով:
Հաճախակի՞, թե՞ հազվադեպ կինոդիտումներ, երբ էկրանին փելեշյանական կինոն է: Կինոյի առանձնահատկությունները և տարբերությունն այլ արվեստներից:
– Ես հազվադեպ եմ դիտում իմ ֆիլմերը, միայն այսպիսի առիթների դեպքում: Լավ ֆիլմեր են, հավանում եմ: (Ծիծաղում է): Ափսոս այս անգամ էկրանն էր վատը, թե չէ ֆիլմերը վատը չեն:
Ես մի առիթով ասել եմ, որ իմ ֆիլմերը երկար են ապրում իմ սխալների պատճառով, հիմա էլ եմ նույնն ասում: Իմ վարպետն ասում էր՝ դու ֆիլմ նկարիր, բայց մի խոսիր: Կինոն սինթետիկ արվեստ չէ, կինոն ինքնուրույն արվեստ է: Այն կապ չունի գրականության հետ: Կինոն չի խմում ո՛չ գրականության, ո՛չ երաժշտության, ո՛չ կերպարվեստի ջրերից: Կինոն խմում է այնտեղից, որտեղից խմում են առանձին վերցրած գրականությունը, երաժշտությունը, կերպարվեստը: Կինոյի և կինոարվեստի սահմանները տարբեր են ու շատ մեծ: Այն, ինչ գրանցում է կինոժապավենը, դեռ կինոարվեստ չէ: Գեղարվեստական կինոն տարբեր է խաղարկայինից: Վավերագրականն էլ կարող է լինել գեղարվեստական, խաղարկայինն էլ:
Մեծ ընդմիջում, ստեղծագործական դադար. հետևանքը՝ դատարկ ժապավեն
– Ես էլ եմ ափսոսում, որ չեմ նկարում: 1968 թվականին գրեցի «Homo Sapiensե սցենարը: Այն խաղարկային ֆիլմ էր լինելու, որի համար մեծ գումար էր պահանջվում՝ մեկ միլիոն դոլար: Բախտս բերեց. 1989 թվականին Պետկինոն հաստատեց սցենարն ու բյուջեն: Ուրախացա, բայց մի տարի հետո երկիրը քանդվեց: Ես չեմ նահանջում «Homo Sapiensե-ից, թեև էլի ունեմ սցենարներ, և՛ խաղարկային, և՛ վավերագրական. «Homo Sapiensե-ն էլ է խաղարկային: Եթե այդ ֆիլմը նկարեմ, իմ մյուս բոլոր ֆիլմերը նրա կողքին կերևան փոքրիկ էսքիզներ: Այնքան նորություն կա այդ ֆիլմում, որ մինչև կյանքիս վերջն ինձ հերիք է: Ունեմ նաև «Հայոց աշխարհ» լիամետրաժ խաղարկային ֆիլմի սցենար, որը նույնպես ֆինանսական պատճառներով այդպես էլ չնկարեցի: Ես այդ բոլոր ֆիլմերը տեսել եմ, ուզում եմ, որ դո՛ւք էլ տեսնեք:
Փելեշյանական կինոյի առանձնահատկությունը, ոճը, ասելիքը
– Ես իմ ճանապարհն ունեմ, մյուս ռեժիսորներն՝ իրենցը: Իմ ֆիլմերով ուզում եմ ձեզ հետ կիսել պայմանականորեն ասած՝ իմ հայտնագործություններն ու տպավությունները: Կինոյում պետք է հենվել կինոյի լեզվի վրա. դա է ամենակարևորը, ուրիշ ճանապարհ չկա: Ես մինչև չիմանամ, որ ֆիլմը պատրաստ է, չեմ գրի սցենարը, ոչ թե չեմ նկարի, այլ չեմ գրի: Տասնամյակներ առաջ Գորիսում ֆիլմ էինք նկարում: Ինձ պետք էր լեռների ուղղահայաց պատկեր, իսկ օպերատորը նկարում էր հորիզոնական ու հավատացնում, որ այդպես գեղեցիկ է: Ես ասացի՝ այո՛, գեղեցիկ է, բայց ինձ պետք է լեռների ուղղահայաց կադր: Իմ ֆիլմերում ես միշտ ներկա եմ: Օպերատորը տեսախցիկն է բռնում, իսկ ես՝ օպերատորին:
Գունավոր ժապավեն չեմ սիրում, սև-սպիտակ եմ սիրում ու սև-սպիտակ եմ նկարել, թեև իմ վերջին՝ «Վերջ» ֆիլմը գունավոր ժապավեն է: Ֆիլմը մի քիչ հուշում է, որ ընդունելի է, կարելի է այս-այն գունավոր նայել: Նկատի ունեմ այն, որ գունավոր ֆիլմ ու գունավոր ժապավեն հասկացությունները միմյանցից շատ տարբեր են: Գունավորը դրամատուրգիայի մեջ է մտնում, պետք է դրամատուրգիան արդարացում ստանա գունավոր ֆիլմով, ոչ թե գունավոր ժապավենով:
Նորից ու կրկին տարածական մոնտաժի մասին
– Իմ ֆիլմերում ես օգտագործում եմ ուրիշ սկզբունք. ինձ կադրերը միացնելը չի հետաքրքրում, ինձ հետաքրքրում է դրանք միմյանցից բաժանելը, հեռավորության վրա դնելն ու արանքում ուրիշ պատկեր տեղադրելը: Իմ կարծիքով՝ այդ հեռավորության վրա գտնվող լիցքավորված պատկերներն իրար մեջ ավելի լավ են խոսում և ոչ միայն իրար մեջ են խոսում, այլ նաև մինչև անգամ իրենց մեջտեղում ընկած բոլոր պատկերների հետ են խոսում: Այ դա է մեխանիզմը: Պատկերի բացակա ներկայությունը միշտ կա: Մոնտաժի շնորհիվ այն ներկա է: Եթե վիրաբույժի նման հերձեք ֆիլմը, կտեսնեք, որ ֆիլմի մեջ պատկեր չկա, բայց դրա էֆեկտը, տպավորությունը կա, ստացել եք: Դա է բացակա պատկերի հիմնական էությունը:
Կարճ և հատու տիտրերի ներկայությունն ու նշանակությունը
– Ես չգիտեմ՝ ով է ասում՝ հոգնեցի: Հետո շարունակում՝ կարծում ես ուրիշ տեղ լա՞վ է: Իհարկե, ես եմ գրել այդ տիտրերը, բայց թե ով է ասում՝ պարզ չէ: Դա անուղղակի խոսակցություն է: Հերոսներն են ասում՝ устал (հոգնել եմ): Բայց ամեն տեղ նույնն է, բոլորն էլ հոգնում են: Ի՞նչ են տալիս այդ տիտրերը ֆիլմին: Ես մի համեմատություն անեմ: Հրթիռն անցնում է առաջին, երկրորդ, երրորդ աստիճանները, հետո նոր տիեզերք է բարձրանում: Այս տիտրերն այդ նույն աստիճաններն են, ֆիլմի ուղեծիրն է անընդհատ փոխվում, հետո տիտրերն արագ անհետանում են, մահանում՝ լիցք տալով: Մահացած տիտրն այլևս պետք չէ, ավելորդ է: Ինքն իր գործն արել, թողել- հեռացել է:
Կադրի և երաժշտության մոնտաժ
– Ես չեմ մոնտաժում պատկերը երաժշտության հետ: Ես մոնտաժում եմ պատկերի զգացմունքը երաժշտության զգացմունքի հետ:
Արտավազդ Փելեշյանն իր մուտքը կինոաշխարհ կարճ ու հումորով է ներկայացնում: Պատմում է, որ երիտասարդ ժամանակ Ավտոմատիկայի գործարանում աշխատելիս աշխատանքից հետո կոլեկտիվով հաճախ գնում էին կինո դիտելու: Հաջորդ օրը քննարկում էին ֆիլմը: «Իմ կարծիքներն ու մտքերը ոչ մեկին դուր չէին գալիս, որովհետև ես միշտ մյուսներից տարբեր կարծիք էի ունենում: Ընկերներս ասում էին՝ լավ, դե ոչինչ, ներում էին, էլի: Ես էլ որոշեցի գնամ կինոռեժիսոր դառնամ, որ էլ ավելորդ խոսակցություն չլինի»:
Նաիրա Փայտյան