Երեկ երկրորդ անգամ դիտեցի «Ոդիսականը»՝ այս անգամ արդեն IMAX-ով։ Վերջին քսան րոպեներին արցունքներս պարզապես հոսում էին։
Նույնիսկ չեմ ուզում մասնակցել այն վեճերին, թե Նոլանի ֆիլմը որքանով է համապատասխանում սկզբնաղբյուրին, թեև հին հունական գրականությանը բավական լավ ծանոթ եմ։ Մոսկվայի պետական համալսարանում հաճախում էի Ազա Ալիբեկովնա Տախո-Գոդիի բոլոր դասախոսություններին։ Նա էլ ինձ ծանոթացրեց Ալեքսեյ Ֆյոդորովիչ Լոսևի հետ, որի հետ նույնիսկ հասցրի մի ծավալուն հարցազրույց անել։
«Ոդիսականը», իհարկե, հին հունարենով չեմ կարդացել, բայց կարդացել եմ լավ թարգմանություններով՝ Ժուկովսկու և Վերեսաևի։ Հիշում եմ՝ Ազա Ալիբեկովնան ասում էր. ««Ոդիսականը» կառուցված է νόστος-ի՝ nostos-ի՝ տուն վերադարձի շուրջ»։
Տասը տարի Ոդիսևսը պատերազմում է։ Եվս տասը տարի՝ վերադառնում։ Կորցնում է նավերը, ընկերներին, տարիները։ Հանդիպում է կիկլոպների ու մարդակերների, իջնում մեռյալների աշխարհ, անցնում Սկիլլայի ու Քարիբդիսի միջև, լսում սիրենների երգը՝ կայմին կապված։ Նրան սիրում են կանայք, ատում՝ աստվածները։ Ծովը նրան այս ու այն կողմ է նետում, որովհետև նա անընդհատ փորձում է աշխարհը ենթարկել իր մտքին և ամեն անգամ հայտնաբերում է, որ աշխարհն իրենից ուժեղ է»։
Բայց ինչ-որ տեղ գոյություն ունի Իթական՝ Տունը։
Եվ սա, թերևս, մարդկության ամենահին ու ամենամխիթարական պատրանքներից մեկն է. ինչ էլ մեզ հետ պատահի, հետդարձի ճանապարհ կա։ Պարզապես պետք է դիմանալ փոթորկին։ Հասնել ափ։ Եվ մի օր հորիզոնում կհայտնվի ցամաքը։
Հոմերոսի մոտ այն հայտնվում է։
Ոդիսևսը վերադառնում է քսան տարի անց, և տունը դեռ այնտեղ է։ Պենելոպեն դեռ այնտեղ է։ Նույնիսկ նրանց ամուսնական մահճակալն է իր նախկին տեղում՝ այն մահճակալը, որը ժամանակին Ոդիսևսը պատրաստել էր կենդանի ձիթենու բնի շուրջ։ Հենց սա էր Հոմերոսի «Ոդիսականում» ինձ համար ամենաոգեշնչողը. մինչ դու թափառում էիր, մինչ քաղաքներ էին կործանվում ու մարդիկ՝ զոհվում, ինչ-որ տեղ գոյություն ուներ մի բան, որը հնարավոր չէր տեղաշարժել։ Որովհետև այն արմատներ ուներ։
Քրիստոֆեր Նոլանը «Ոդիսականը» կարդացել է 21-րդ դարի մարդու աչքերով՝ մի ժամանակաշրջանի, որը չափազանց լավ գիտի մի դառը ճշմարտություն. երբեմն վերադառնալ հնարավոր չէ։ Ոչ այն պատճառով, որ ծովը չափազանց մեծ է, այլ որովհետև տունն այլևս չկա։
Հոմերոսի «Ոդիսականը» սկսվում է Օլիմպոսից։ Նոլանի մոտ՝ ասացողից։
Ի դեպ, նրան Նոլանը չի հորինել։ Աէդներն այն միջավայրի մասն էին, որտեղ ծնվել ու ապրել է «Ոդիսականը»։ Նոլանը պարզապես որոշել է ֆիլմի սկզբում կանգնեցնել ժամանակակից աԷդի և այդ դերը տալ հայտնի ռեփեր Travis Scott-ին։ Սկզբում դա թվում է Հոմերոսի գրեթե հանդուգն արդիականացում։ Իսկ հետո հասկանում ես՝ հնարավոր է՝ Նոլանը դրանից ավելի հոմերոսյան ոչինչ չէր էլ կարող մտածել։ Որովհետև Հոմերոսն ի սկզբանե գիրք չէր։ Նրան լսում էին։
Աէդը կանգնում էր մարդկանց առջև և ռիթմիկ խոսքով պատմում պատերազմի, սիրո, աստվածների ու մահվան մասին։ Ռիթմն օգնում էր հիշել։ Այն իր մեջ էր պահում հսկայական պատմությունը։ Ռիթմը մարդկային աղետը վերածում էր պատմության, որը պիտի ապրեր ավելի երկար, քան նրանք, որոնց հետ այդ աղետը տեղի էր ունեցել։
Երեք հազար տարի առաջ՝ հեքսամետր։ Այսօր՝ beat։
Երեք հազար տարի առաջ՝ աԷդ։ Այսօր՝ ռեփեր Travis Scott։
Ես ինքս էլ չնկատեցի, թե ինչպես ամբողջ ֆիլմը սկսեց տրոփել այդ ռիթմով։ Թիակներ։ Քայլեր։ Հարվածներ։ Շնչառություն։ Պատերազմ։ Կարծես մարդը վաղուց հեռացել է ռազմի դաշտից, իսկ պատերազմը շարունակում է իր ռիթմը խփել նրա ներսում։
Եվ այստեղ ևս մի շատ հոմերոսյան բան կա։ Չէ՞ որ ռեփը մշտապես նաև պատմություն է սեփական անձի մասին. ո՞վ եմ ես, որտեղի՞ց եմ, ի՞նչ է ինձ հետ պատահել, ի՞նչ եմ արել, ինչո՞ւ պետք է հիշեք իմ անունը։
Իսկ ո՞վ է Ոդիսևսը, եթե ոչ սեփական առասպելի առաջին մեծ վարպետներից մեկը։ Նա արդեն փրկվել է Պոլիփեմոսից։ Նավը հեռանում է։ Կարելի է լռել։ Բայց Ոդիսևսը չի դիմանում և կիկլոպին գոռում է իր անունը. «Դա ես արեցի։ Ոդիսևսը»։Նրան քիչ է սխրանք գործելը։ Նա ուզում է, որ իմանան՝ ո՛վ է այն գործել։ Հույները դա անվանում էին kleos՝ փառք, մարդու կյանքը պատմության մեջ՝ նրա մահից հետո։
Եվ հենց այդ պատճառով Նոլանի մոտ ռեփերը կանգնած է այնտեղ, որտեղ երեք հազար տարի առաջ կանգնած էր աԷդը։ Երբ պատերազմներն ավարտվում են, սկսվում է մեկ այլ պատերազմ՝ պատերազմի մասին պատմության համար։
Ո՞վ էր հերոս, իսկ ո՞վ՝ զոհ։ Ո՞վ սկսեց և ո՞վ հաղթեց։ Ինչի՞ համար էր այդ ամենը։ Ի՞նչ է պետք հիշել, իսկ ի՞նչն է ավելի հարմար մոռանալ։ Հենց այստեղ է Նոլանը ստեղծում ևս մեկ կամուրջ հնության և մեր ժամանակների միջև։
Ոդիսևսն ունի իր մեծ գյուտը՝ Տրոյական ձին։
Այս ամռանը, երբ թոռներիս հետ Հունաստանում էինք, ես նրանց պատմում էի Հերակլեսի սխրանքների մասին և ամեն անգամ ուշադրություն դարձնում մի բանի վրա. Հերակլեսն ամենաուժեղն էր, բայց իր սխրանքներից շատերը նրան հաջողվում էին ոչ միայն ուժի, այլև խելքի ու հնարամտության շնորհիվ։
Հին հունական աշխարհում դրա համար կար մի հրաշալի բառ՝ mētis՝ խորամանկ միտք, հնարամտություն, իրավիճակից ելք գտնելու կարողություն։ Տասը տարի Տրոյան հնարավոր չէ գրավել ուժով։ Եվ այդ ժամանակ Ոդիսևսը մտածում է այն, ինչը չէր կարողացել անել մի ամբողջ բանակ՝ հանճարեղ լուծում։ Նոլանն արդեն ֆիլմ է նկարել մեկ այլ հանճարեղ մարդու մասին, որը պատերազմն ավարտելու միջոց մտածեց։
Օպենհայմերը ստեղծում է ատոմային ռումբը։ Ոդիսևսը մտածում է Տրոյական ձին։
Նրանց միջև երեք հազար տարի կա, իսկ հարցը նույնն է. որտե՞ղ է ավարտվում մարդկային մտքով հիացմունքը և որտե՞ղ է սկսվում մարդու պատասխանատվությունն այն բանի համար, ինչը նրա միտքը հնարավոր է դարձրել։
Տրոյական ձին դադարում է Ոդիսևսի գեղեցիկ գաղափարը լինելուց այն պահին, երբ նրա միջից դուրս են գալիս զինված մարդիկ։ Որովհետև հետո՝ կրակ է։ Սպանություններ։ Բռնություն։ Ավերված քաղաք։ Ճիշտ այնպես, ինչպես ատոմային ռումբը դադարում է Օպենհայմերին պատկանել այն պահին, երբ դառնում է զենք։ Նոլանի «Ոդիսականում» այդ հետևանքների գրեթե կատարյալ կերպարը Ելենան է՝ նույն Ելենա Գեղեցկուհին, որի պատճառով, ըստ առասպելի, հազար նավ ուղևորվեց դեպի Տրոյա։
Նոլանի Ելենան սևամորթ Լուպիտա Նիոնգոն է։
Ես համաձայն չեմ նրանց հետ, ովքեր կարծում են, թե սա պարզապես տուրք է նորաձև քաղաքական կոռեկտությանը։ Հոմերոսը գրեթե չի նկարագրում նրա գեղեցկության այն «չափանիշները», որոնց մենք այսօր այդքան սովոր ենք։ Նրա գեղեցկությունը մաշկի, մազերի կամ աչքերի գույնը չէ։ Դա գրեթե մոգական ուժ է։ Նոլանին անհրաժեշտ է ընդգծել՝ նա ուրիշ է։ Բայց Ելենայի հետ նա անում է ևս մի բան՝ շատ ավելի կարևոր։ Նրա դեմքին հսկայական սպի կա։ Ֆիլմը չի բացատրում, թե որտեղից է այն։ Բայց դրա կարիքն էլ չկա։
Առասպելի սկզբում Ելենայի գեղեցկությունը պատերազմի պատճառ է դառնում, իսկ պատերազմից հետո պատերազմն ինքն է իր հետքը թողնում Ելենայի դեմքին։ Գեղեցկությունը ծնեց պատերազմը։ Պատերազմն այլանդակեց գեղեցկությունը։ Եվ, կարծես, ձևականորեն ամեն ինչ հաջողվել է։ Տրոյան գրավված է։ Մենելաոսը վերադարձրել է կնոջը։ Ելենան վերադարձել է տուն։ Կարելի է ասել՝ կարգը վերականգնված է։
Միայն թե նախկին Ելենան այլևս չկա։ Սպին մնում է։ Աշխարհը փոխվել է։
Այսօր մենք ապրում ենք պատերազմների մեջ։ Մարդկանց կողքին, որոնք իրենց գրպանում պահում են այլևս գոյություն չունեցող տների բանալիները։ Միլիոնավոր մարդկանց կողքին, որոնք ոչ մի տեղ չեն հեռացել, բայց միևնույն է կորցրել են իրենց տունը։ Որովհետև տունը միշտ չէ, որ վայր է։ Հաճախ տունը ժամանակ է։
Հիշո՞ւմ եք Բրոդսկու «Ոդիսևսը՝ Տելեմաքոսին»։ «Մեծացիր, իմ Տելեմաքոս, մեծացիր…»։ Եվ նա հիշում է այն մանկիկին, որի առաջ ժամանակին կանգնեցրել էր եզներին։
Պալամեդեսը փոքրիկ Տելեմաքոսին դրեց գութանի առաջ, որպեսզի մերկացնի Ոդիսևսին, որը խելագար էր ձևանում՝ պատերազմից խուսափելու համար։ Ոդիսևսը կանգնեցրեց կենդանիներին։ Նրա խաբեությունը բացահայտվեց, և նա մեկնեց Տրոյա։
Եվ Բրոդսկու մոտ ծնվում է այդ սարսափելի միտքը. «Եթե Պալամեդեսը չլիներ, մենք միասին կապրեինք»։ Ահա պատերազմի ևս մի գին, որը վերադարձով հնարավոր չէ փոխհատուցել։ Ոդիսևսը կարող է նորից տեսնել իր որդուն, բայց այլևս երբեք չի տեսնի այն մանկիկին։ Նա կարող է վերադառնալ տարածության մեջ, բայց չի կարող վերադառնալ ժամանակի մեջ։ Տելեմաքոսը մեծացել է առանց նրա։ Հայրը բաց է թողել սեփական որդու մանկությունը։
Երբեմն տունը հնարավոր է վերադարձնել։ Բաց թողնված ժամանակը՝ երբեք։
Ֆիլմի գրեթե վերջում Պենելոպեի և Ոդիսևսի միջև չափազանց դառը զրույց է տեղի ունենում։ Նա ասում է՝ ողբերգությունը միայն այն չէ, որ հազարավոր մարդիկ անիմաստ զոհվել են։ Սպանվել և անիմաստ վատնվել է նաև Ժամանակը։
Եվ ես մտածում էի իմ մասին։ Մեր մասին։
Այսօր հսկայական թվով ռուսաստանցիներ այլևս ոչ թե հաղթանակ են ուզում, այլ ընդամենը մի բան՝ որ այս ամենն ավարտվի։ Եվ որ ամեն ինչ կրկին առաջվա պես լինի։ Որ նորից հնարավոր լինի ճանապարհորդել, հանդիպել, ընկերություն անել, աշխատել, վիճել գրքերի ու կինոյի մասին։ Որ առօրյա լեզվից անհետանան «մոբիլիզացիա», «դրոն», «հարված», «օտարերկրյա գործակալ», «մատնություն» բառերը։ Որ այլևս հարկ չլինի զգուշորեն պարզել, թե մարդն ինչ է մտածում պատերազմի մասին, նախքան հասկանալը՝ ընդհանրապես կարո՞ղ ես նրա հետ խոսել։ Որ մարդիկ վերադառնան։ Հարաբերությունները վերադառնան։ Կյանքը վերադառնա։
Եվ մենք բոլորս նորից հայտնվենք տանը։ Բայց ես գիտեմ՝ վերադառնալ չի ստացվի։ Նույնիսկ եթե պատկերացնենք ամենաերջանիկ հրաշքը, և պատերազմը վաղն ավարտվի, վաղը չէ մյուս օրը 2022 թվականի հունվարը չի գալու։ Զոհվածները հարություն չեն առնի։ Հեռացածները կարող են վերադառնալ, բայց նրանք արդեն ուրիշ մարդիկ կլինեն։ Մնացածներն էլ են ուրիշ դարձել։ Հնարավոր չէ չեղարկել ասված խոսքերը։ Տեսած չարիքը։ Քարոզչության տարիները։ Վախը։ Հարմարվելը։ Լռությունը։ Հնարավոր չէ վստահությունը վերադարձնել հրադադարի մասին հրամանագրով։
Ինձ համար նոլանյան աԷդի ձայնը հանկարծ արձագանքում է մեկ այլ ժամանակակից ռեփերի ձայնին։
Հիշո՞ւմ եք Noize MC-ի «Вояджер»-ը…
Եվ լույսը սեպի պես հավաքվում է
այն հեռավոր կետում՝ այնտեղ, հետևում,
հնարավոր աշխարհներից լավագույնում։
Միայն թե այն վաղուց արդեն չկա։
Այն այլևս չես գտնի։
Այնտեղ մնացել է միայն ուրվականի հետքը։
Նույնի մասին է նաև Բրոդսկու «Իթական».
Վերադառնալ այստեղ քսան տարի անց,
ավազների մեջ բոբիկ գտնել սեփական հետքը։
Եվ նավամատույցով մեկ շունը հաչոց կբարձրացնի՝
չհասկանալով՝ ուրախացա՞վ, թե՞ պարզապես վայրենացել է։
Քո տղան մեծացել է, ինքն էլ արդեն նավաստի է,
ու քեզ նայում է այնպես, կարծես դու անպետք մեկն ես։
Եվ լեզուն, որով շուրջդ գոռում են,
փորձել հասկանալը, կարծես, անիմաստ աշխատանք է։
Կամ կղզին այն չէ, կամ իսկապես,
ծոցի կապույտով լցված՝ աչքդ է դարձել խորշող.
հողակտորից հորիզոնը, ալիքը՝
երևում է, երբեք չեն մոռանա…
Ահա այն՝ 21-րդ դարի nostos-ը։
Հնարավոր աշխարհներից լավագույնը գոյություն ունի ինչ-որ տեղ՝ մեր հետևում։ Մենք շարունակում ենք դեպի այն երթուղի գծել, բայց վերջնակետն այլևս գոյություն չունի։ Մեր Իթական քարտեզի վրա չէ։ Այն անցած ժամանակի մեջ է։ Եվ վաղ թե ուշ ստիպված ենք լինելու ինքներս մեզ հարցնել ոչ միայն՝ «Ինչպե՞ս ավարտել այս պատերազմը», այլև՝ «Ովքե՞ր ենք մենք վերադառնալու այս պատերազմից»։ Հնարավո՞ր է պարզապես հանել զրահն ու ասել՝ վերջ, ավարտվեց։ Հնարավո՞ր է ասել՝ անձամբ ես ոչ մեկին չեմ սպանել։ Որտե՞ղ է անցնում սահմանը հանցագործության և հանցակցության միջև։ Հանցակցության և հարմարվողականության միջև։ Ի՞նչ է նշանակում՝ «Ես ոչինչ չէի կարող անել»։ Ի՞նչ է նշանակում՝ «Ես դեմ էի»։ Ի՞նչ է նշանակում՝ «Ես պարզապես իմ կյանքով էի ապրում» այն ժամանակ, երբ կողքիդ տեղի էր ունենում այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում։ Եվ ի՞նչ պետք է անի մարդը, նախքան կրկին որևէ վայր տուն անվանելու իրավունք ունենալը։
Նոլանը շատ էր ուզում, որ «Ոդիսականը» դիտեն IMAX-ով։ Հսկայական էկրանը փոխում է մարդու և աշխարհի միջև ֆիզիկական հարաբերակցությունն ինքնին։
Սովորական էկրանին մենք նայում ենք ծովին։ IMAX-ում մենք հայտնվում ենք ծովի առջև։ Նավը դառնում է չնչին։ Մարդկային կերպարանքը կորչում է ջրի, երկնքի և ժայռերի միջև։ Ալիքը դադարում է բնապատկեր լինելուց և դառնում է մի զանգված, որը կարող է ոչնչացնել քեզ։ Իսկ IMAX 70 mm-ում կադրը բացվում է՝ դառնալով հսկայական, գրեթե քառակուսի։ Մարդու վերևում և ներքևում տարածություն է հայտնվում։ Երկինքը վերևից ճնշում է։ Ծովը ներքևում անդունդ է բացում։ Մարդը հայտնվում է որպես փոքրիկ էակ՝ հսկայական աշխարհի ներսում։ Առասպելը դադարում է պարզապես գեղեցիկ թվային հնություն լինելուց։ IMAX-ը դառնում է ոչ միայն ֆիլմը ցուցադրելու միջոց, այլև հեղինակի փիլիսոփայության մի մասը։
Ոդիսևսը քսան տարի փորձում է աշխարհին հաղթել իր մտքով։ Իսկ հսկայական էկրանը կրկին ու կրկին ասում է նրան և մեզ. «աշխարհը քեզանից շատ ավելի մեծ է։ Դու չես լինի, իսկ այն կմնա։ Եվ քեզանից հետո ուրիշ քաղաքակրթություններ կգան»։
Հոմերոսի մոտ Պենելոպեն վերադարձած Ոդիսևսին վերջին փորձությանն է ենթարկում։ Նա հրամայում է ննջարանից դուրս բերել նրանց մահճակալը։ Ոդիսևսն ասում է, որ դա անհնար է. չէ՞ որ ինքն է այն պատրաստել կենդանի ձիթենու ծառի բնի շուրջ։ Մահճակալը տեղաշարժելու համար պետք է կտրել ծառը։ Եվ Պենելոպեն հասկանում է՝ այո՛, նա է։ Երեք հազար տարի շարունակ այս պատկերը հույս էր նշանակում։
Նոլանի մոտ 21-րդ դարի ողբերգությունը սկսվում է հենց այնտեղ, որտեղ ավարտվում է Հոմերոսի «Ոդիսականը»։
Մենք վերադառնում ենք, բացում դուռը և հայտնաբերում՝ ծառը արմատախիլ է արված։ Մահճակալը չկա։ Նախկին տունը չկա։ Ելենայի դեմքին սպի է։ Եվ հնարավոր աշխարհներից լավագույնը, որը մնացել էր ինչ-որ տեղ մեր հետևում, նույնպես այլևս չկա։ Ի՞նչ է այդ դեպքում մնում։ Միայն հիշողությունը։ Եվ հենց այդ պատճառով կրկին ասացող է անհրաժեշտ։
Ժամանակին նա հեքսամետրով երգում էր Տրոյայի մասին։ Այսօր Travis Scott-ը հին պատմությունը պատմում է beat-ի տակ։ Noize MC-ն պատմում է կորսված մոլորակի մասին։
Աղետից հետո ասացողը պետք է ոչ թե անցյալը վերադարձնելու համար։ Նա պետք է, որպեսզի թույլ չտա մեզ վերաշարադրել այն։ Որպեսզի տասը, քսան, հիսուն տարի անց մնա ոչ միայն պաշտոնական բացատրությունն այն մասին, թե ով հաղթեց և ինչի համար էր անհրաժեշտ այդ ամենը։ Որպեսզի մնան մարդկանց ձայները։ Ելենայի սպին։ Տելեմաքոսի չտեսած մանկությունը։ Ավերված Տրոյան։ Նրանք, ովքեր չվերադարձան։ Եվ նրանք, ովքեր վերադարձան՝ արդեն ուրիշ դարձած։ Մեր նոր պատմությունը կսկսվի այն պահին, երբ մենք դադարենք հետդարձի ճանապարհ փնտրել։ Ոչ այն պատճառով, որ անցյալը պետք է մոռանալ։
Ընդհակառակը։
Այն պետք է այնքան լավ հիշել, որպեսզի երբեք տան մասին հիշողությունը չշփոթենք այդ տուն վերադառնալու հնարավորության հետ։ Հոմերոսյան nostos-ը տուն տանող ճանապարհը գտնելն է։ Մերը, գուցե, շատ ավելի դժվար է։ Ընդունել, որ նախկին տունն այլևս չկա։ Ինքներս մեզ չստել այն մասին, թե ինչու այն այլևս չկա։ Չմոռանալ նրանց, ովքեր զոհվեցին ճանապարհին։ Աղետը չվերածել հերթական գեղեցիկ հերոսական լեգենդի։
Եվ, այնուամենայնիվ, ապրել։