Կինոարվեստը, Սառը պատերազմն ու մշակութային դիվանագիտությունը
Մշակութային դիվանագիտությունը որպես առանձին գիտական հասկացություն սկսեց ակտիվորեն կիրառվել 20-րդ դարում՝ բազմակողմ քաղաքական գործընթացների ազդեցությամբ։ Սակայն գործնականում փոխազդեցության այս ձևը գոյություն է ունեցել շատ ավելի վաղ։ Այսօր մշակութային դիվանագիտությունը դիտարկվում է որպես պետությունների միջև դրական հարաբերությունների կառուցման կարևոր գործիքներից մեկը։ Սակայն սկզբնապես Ֆրեդերիկ Բարգհորնը մշակութային դիվանագիտության հայեցակարգը ձևակերպել է Սառը պատերազմի իրողությունների հիման վրա։
Իր «Խորհրդային մշակութային գրոհը. մշակութային դիվանագիտության դերը խորհրդային արտաքին քաղաքականության մեջ» աշխատության մեջ նա մշակութային դիվանագիտությունը սահմանում է որպես մշակութային բաղադրիչի նպատակային օգտագործում՝ հանուն քարոզչության։ Եթե հաշվի առնենք նաև Եժի Օնուխայի այն տեսակետը, ըստ որի մշակութային դիվանագիտությունը մշակույթի միջոցով երկրի իմիջի ներկայացումն ու առաջմղումն է, ապա նման մոտեցումն առավել համահունչ է Սառը պատերազմի իրողություններին։
Հենց սեփական գաղափարախոսության, մտածողության և գործունեության ձևի առաջմղումն էր բնորոշ համակողմանիորեն առճակատող պետություններին։ Սառը պատերազմի տարիներին մշակութային երևույթների ազդեցությունը միջազգային հարաբերությունների վրա հաճախ բնութագրվում էր որպես «փափուկ ուժ»՝ ի հակադրություն կոշտ քաղաքական և ռազմական առճակատման։ Այն դիտարկվում էր որպես այն գործոններից մեկը, որը նպաստում էր պետությունների միջև քաղաքական և տնտեսական լարվածության նվազեցմանը։
Ինչպես հայտնի է, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը նպաստեց համաշխարհային քաղաքական նոր համակարգի ձևավորմանը։ Երկրների բաժանումը երկու հակադիր բևեռների՝ Խորհրդային Միության և Միացյալ Նահանգների գլխավորությամբ, աշխարհը հասցրել էր «թեժ պատերազմի» սահմանագծին։ Այս իրավիճակը պայմանավորեց փոխգործակցության և արտաքին քաղաքականության իրականացման նոր ձևերի առաջացումը։ Քարոզչական պայքարի արդյունքում ձևավորվեց մշակութային նյութերի յուրահատուկ շերտ, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հակամարտող կողմերի քարոզչական պատկերների հիմնական առանձնահատկությունները։
Մշակութային դիվանագիտությունը Սառը պատերազմի ողջ ընթացքում դրսևորվել է տարբեր ձևերով։ Նախևառաջ, նույն քաղաքական ճամբարին պատկանող երկրները ձգտում էին զարգացնել բազմակողմ համագործակցություն գիտության, մշակույթի և հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում։ Խորհրդային Միությունը ակտիվորեն կազմակերպում էր օտարերկրյա հյուրերի բարեկամական այցեր՝ նպատակ ունենալով ցուցադրել սոցիալիստական երկրում կյանքի բարձր մակարդակը։ Միաժամանակ երկիրը ակտիվ մասնակցություն էր ցուցաբերում միջազգային գիտական և գեղարվեստական ցուցահանդեսներին։
Սեփական կերպարի և մշակութային ինքնության ձևավորումն ընթանում էր հակառակ ճամբարի մշակույթի հետ ակտիվ հակադրության պայմաններում։ «Բուրժուական մշակույթում, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, խորապես արմատավորված է ռասիզմի մարդատյաց գաղափարախոսությունը, որի հիմքում ամերիկյան ռասայի գերազանցության գաղափարն է», — 1948 թվականին նշել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Մ. Ա. Սուսլովը։
Սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում, հատկապես 1960-ական թվականների սկզբից, ամերիկյան կառավարությունը սկսեց ակտիվորեն աջակցել ազգային արվեստին և մշակույթին, ինչպես նաև խթանել դրանց նկատմամբ հասարակական հետաքրքրությունը։ Հենց այդ ժամանակ էլ հասարակության մեջ լայն քննարկումներ ծավալվեցին արվեստի՝ աշխարհայացքի ձևավորման վրա ունեցած ազդեցության շուրջ։ Ամերիկացի հրապարակախոս և մեկենաս Ա. Հեքշերը նախագահ Ջ. Քենեդիին ուղղված «Արվեստը և ազգային կառավարությունը» զեկույցում գրում է. «Մենք սկսեցինք գիտակցել մեզ որպես ժողովուրդ ոչ միայն այն պատճառով, որ դարձանք ավելի ուժեղ, այլև այն պատճառով, որ արվեստի զարգացման շնորհիվ զգացինք ազգային բարեկեցության մակարդակի աճը»։
Ամերիկյան մշակույթը սկսեց ակտիվորեն ներթափանցել այլ երկրներ և ձեռք բերեց զանգվածային բնույթ։ Ազգային իդեալները տարածվում էին երաժշտության, գրականության, մամուլի, սպորտի և նույնիսկ պարարվեստի միջոցով։ Ոչ պակաս կարևոր դեր ուներ նաև գեղարվեստական կինոն, որը մեր ուսումնասիրության հիմնական թեման է։
Մեր նպատակն է ուսումնասիրել մշակութային դիվանագիտության դրսևորումները Սառը պատերազմի շրջանի գեղարվեստական կինոնկարներում, մասնավորապես՝ արկտիկական թեմատիկային նվիրված ֆիլմերում։ Նման հետազոտության իրականացման համար անհրաժեշտ է ամուր տեսական հիմք, որը կներառի պատմության, մշակութաբանության և քաղաքագիտության սահմանագծում գտնվող միջգիտաճյուղային ուսումնասիրություններ։ Կարևոր է նաև Սառը պատերազմը դիտարկել որպես պատմական մի ժամանակաշրջան, որի ընթացքում ձևավորվեցին յուրահատուկ պատկերացումներ, խորհրդանիշներ և հասարակական երևույթներ։ Բացի այդ, կինոնկարները պետք է դիտարկվեն որպես պատմական սկզբնաղբյուրներ՝ վերլուծվելով իրենց պատմամշակութային համատեքստում։
Առանձին ուշադրության է արժանի այնպիսի աշխատությունների ընդգրկումը տեսական հիմքում, որոնք պարզաբանում են «մշակութային դիվանագիտություն» հասկացության բովանդակությունը և դրա կիրառությունը տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։
Կարևոր է անդրադառնալ նաև նման հետազոտության մեթոդաբանությանը։ Նախ, անհրաժեշտ է կիրառել պատմաժամանակագրական մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրվող նյութը տեղադրել համապատասխան պատմական համատեքստում և վերլուծել կերպարների ու պատկերների փոփոխությունները՝ պայմանավորված քաղաքական իրավիճակի զարգացումներով։ Երկրորդը պատմահամեմատական մեթոդն է, որը թույլ է տալիս համադրել մշակութային դիվանագիտության տարբեր դրսևորումները, երկրների փոխազդեցությունները, ինչպես նաև կերպարների և պատկերների փոխակերպումները։
Երրորդ մեթոդը պատմատիպաբանական մեթոդն է, որի միջոցով հնարավոր է արկտիկական թեմատիկայով ֆիլմերը դասակարգել ըստ տարբեր չափանիշների, բացահայտել դրանցում առավել տարածված թեմաները կամ առանձնացնել արկտիկական կինեմատոգրաֆին բնորոշ կերպարներն ու սյուժետային կառուցվածքները։
Չորրորդը պատմադիախրոնային մեթոդն է (ըստ Ի. Դ. Կովալչենկոյի մեկնաբանության), որը հնարավորություն է տալիս բնութագրել «պատմական համակարգերի դինամիկան ավելի բարդ համակարգերի ֆոնին»։ Մեր դեպքում խոսքը կինեմատոգրաֆիական համակարգի դինամիկայի ուսումնասիրման մասին է Սառը պատերազմի՝ որպես ավելի բարդ պատմական համակարգի համատեքստում։
Միևնույն ժամանակ, ինչպես նշում է Ա. Վ. Ֆյոդորովը, մեթոդներից ոչ մեկը չի կարող առանձին վերցված ապահովել մեդիատեքստի սպառիչ վերլուծություն, քանի որ յուրաքանչյուր կինոնկար բարդ և բազմաշերտ կառույց է, որի ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել արվեստի, քաղաքականության, գիտության և տնտեսության փոխազդեցությունները։ Հետևաբար, որքան բազմազան և համալիր են կիրառվող մեթոդները, այնքան ամբողջական կարող է լինել հետազոտության արդյունքը։
Անմիջապես նշենք, որ նմանատիպ ուսումնասիրությունների ակնհայտ պակաս կա։ Արվեստի գործերը մշակութային դիվանագիտության շրջանակներում սկսել են համակարգված կերպով ուսումնասիրվել միայն վերջին տարիներին։
Սառը պատերազմի ազդեցությամբ ստեղծված բազմաթիվ կինոնկարների շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում արկտիկական կինեմատոգրաֆը, այսինքն՝ այն ֆիլմերը, որոնք ձևավորում էին Արկտիկայի կերպարը հակամարտող պետությունների հասարակությունների համար։
Արկտիկան կարևոր նշանակություն ուներ հակամարտող ճամբարների համար՝ որպես համեմատաբար քիչ յուրացված տարածք, որտեղ հնարավոր էր ցուցադրել սեփական գիտատեխնիկական և ռազմավարական նվաճումները։ Սառը պատերազմի տարիներին Հյուսիսի ակտիվ ռազմականացումը այդ տարածքներին հաղորդեց նոր նշանակություն և նոր խորհրդանշական բովանդակություն։ Ամերիկյան հասարակության շրջանում Արկտիկան սկսեց ընկալվել առաջին հերթին որպես հակառակորդի տարածք հասնելու ամենակարճ ուղի, ինչպես նաև որպես խոցելի տարածք, որի միջոցով խորհրդային լրտեսները կարող էին ներթափանցել Միացյալ Նահանգներ։ Միաժամանակ զարգանում էր նաև արկտիկական շրջաններում վտանգավոր գիտական և ռազմական փորձարկումների իրականացման թեման։
Խորհրդային Միությունում, ընդհակառակը, ակտիվորեն առաջ էր մղվում Արկտիկայի՝ խորհրդային ժողովրդի կողմից նվաճման գաղափարը։ Այդ գործընթացը ներկայացվում էր որպես բարձր գիտատեխնիկական զարգացման արդյունք և ապացույց։ Խորհրդային գեղարվեստական կինոյում տարածում գտան բևեռային կայանների կառուցման, Հյուսիսի ապագայի վերաբերյալ ֆուտուրիստական կանխատեսումների, ինչպես նաև Հյուսիսային բևեռի նախորդ նվաճումների մասին պատմող սյուժեները։
Արկտիկայի մասին կինոնկարներ ստեղծելիս տարբեր երկրներ ներկայացնող կինոարվեստի ներկայացուցիչները հաճախ միավորում էին իրենց ստեղծագործական ջանքերը։ Նման համագործակցությունները ոչ միայն ամրապնդում էին պետությունների միջև քաղաքական կապերը, այլև ցուցադրում էին տարբեր ճամբարների կողմից Հյուսիսի ընկալման ընդհանուր միտումները։ Գործակցությունը տեղի էր ունենում տարբեր մակարդակներում. որոնվում էին արդիական թեմաներ քաղաքական, պատմական և բանահյուսական մոտիվների շրջանակներում։
Եթե անդրադառնանք արկտիկական կինոյի ստեղծողների համագործակցության ընդհանուր միտումներին, ապա կարելի է առանձնացնել հետևյալ բնութագրերը։ Նախ և առաջ, կինոնկարների ստեղծման գործընթացում ակտիվ համագործակցություն էր ծավալվում միևնույն ճամբարին պատկանող երկրների միջև։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ը նախընտրում էր ֆիլմեր նկարահանել Կանադայի, Ճապոնիայի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Ավստրիայի հետ համատեղ։ Խորհրդային Միությունը համագործակցում էր սոցիալիստական ճամբարի երկրների, ինչպես նաև ավելի բարեկամական տրամադրություններ ունեցող եվրոպական պետությունների, օրինակ՝ Իտալիայի հետ։ Միևնույն ժամանակ Սկանդինավյան երկրների հետ համագործակցում էին թե՛ Խորհրդային Միությունը, թե՛ ԱՄՆ-ը։
Արդեն 1990-ականներին, երբ երկրների միջև առճակատումը սկսեց թուլանալ, ի հայտ եկան խորհրդա-ամերիկյան համատեղ նախագծեր։ Դրանցից վառ օրինակ է 1990 թվականին նկարահանված «Հողի գերին» ֆիլմը։ Սառը պատերազմի ժամանակ մշակութային դիվանագիտության դրսևորումների վերլուծության համար կարևոր է դիտարկել ոչ միայն կինոոլորտում երկրների համագործակցության պաշտոնական գիծը, այլև պետությունների իմագոլոգիական հիմքերը։ Գեղարվեստական կինոնկարներում ձևավորվում և տարածվում էր սեփական կերպարի ու հակառակորդի կերպարի մասին որոշակի պատկերացումների համակարգ։
Կինոյի միջոցով հնարավոր է կառուցել աշխարհի որոշակի պատկեր՝ լինի այն ներկայի, թե անցյալի, որն ընդհանուր առմամբ նախընտրելի է տվյալ հասարակության համար։ Սառը պատերազմի ժամանակ պատերազմի և խաղաղության սահմանները որոշակիորեն ջնջվում էին, իսկ հակամարտության պատկերը դառնում էր առավել դինամիկ և թատերականացված։ Հյուսիսը վերածվում էր այդ պայքարի յուրահատուկ տարածքի, որը կտրված էր և մեկուսացված էր սովորական սոցիալական միջավայրից։ Այս միտումը հստակ արտացոլվում է նաև կինոսյուժեներում։
Կարևոր է նաև պարզել, թե արդյոք Արկտիկան բևեռային հետազոտություններ իրականացնող երկրների կողմից ընկալվում էր որպես սեփական, թե օտար տարածք։ Սակայն եթե որևէ պատկերացում ազգերի գիտակցության մեջ ձևավորվում է որպես օտար կամ հակոտնյա, դա չի նշանակում, որ այն ամբողջությամբ դուրս է մնում աշխարհի ընդհանուր պատկերացումից։ Այդ պատկերացումները, այս կամ այն կերպ, ներառվում են աշխարհի մասին ընդհանուր պատկերում։ Հետևաբար մշակութային դիվանագիտության ուսումնասիրության մեջ անհրաժեշտ է ներառել նաև կինոյի պատկերային բաղադրիչը։
Ամերիկյան կինոարվեստում արկտիկական թեմատիկան առավել հաճախ հանդիպում է ֆանտաստիկ, սարսափային («հորոր») և արկածային ժանրերում։ Սա կարելի է բացատրել ինչպես այդ ժանրերի բարձր հանրաճանաչությամբ, այնպես էլ Արկտիկայի կինեմատոգրաֆիական ներկայացման առանձնահատկություններով։ Սկանդինավյան երկրների՝ Դանիայի, Շվեդիայի և Նորվեգիայի հետ համագործակցությամբ ստեղծվել են մի շարք ֆիլմեր, որոնք պատկանում են monster movie ենթաժանրին։ Այս ենթաժանրի ֆիլմերում սյուժեն կառուցվում է հսկայական հրեշանման արարածի շուրջ։ Նման ժապավենները ամերիկյան հետպատերազմյան կինո են մուտք գործում ճապոնական մշակույթի հետ հարաբերությունների սերտացման արդյունքում։
Սառը պատերազմի հետ կապված վախերի ազդեցությամբ ֆանտաստիկ սպառնալիքը սկսում է հանդես գալ որպես իրական սպառնալիքների մետաֆորա։ Առաջին պլան են մղվում միջուկային զենքի վտանգը, ինչպես նաև Արկտիկայում իրականացվող գիտական և ռազմական փորձարկումները։ Հաճախ հենց նման փորձարկումների հետևանքով է տեղի ունենում հրեշների «արթնացումը» կամ դրանց ստեղծումը։ Այսպիսի սյուժեներին բնորոշ են նաև հերոսների երկխոսությունները, որոնք բացահայտում են Սառը պատերազմի տեղը համաշխարհային պատմական գործընթացներում և անդրադառնում մարդու դերին տիեզերքում։ Մարդու ստեղծած տեխնոլոգիաները ներկայացվում են որպես ուժ, որը կարող է կամ կործանել մոլորակը, կամ փրկել այն հնարավոր սպառնալիքներից։ Սա նմանատիպ ֆիլմերի առանցքային գաղափարական երկընտրանքներից մեկն է։
Որոշ կինոնկարներում հսկա հրեշները կամ ռոբոտները ուղղակիորեն օգտագործվում են հակառակորդ կողմերի կողմից՝ ռազմավարական առավելություն ձեռք բերելու նպատակով։ Արկտիկայում տեղակայված խորհրդային գաղտնի ռազմաբազաները նույնպես դառնում են նման պատկերների կարևոր բաղադրիչ։ Այսպիսի սյուժեներ կարելի է հանդիպել «Կենդանին 20 հազար ծովային սաժենից այն կողմ», «Ռեպտիլիկուս» և «Մահացու մողեսը» ֆիլմերում։
Արկտիկայի մասին ֆանտաստիկ կինոնկարների շարքին կարելի է դասել նաև այն ֆիլմերը, որոնց սյուժեն կապված է Հյուսիսային բևեռում արտաերկրային ներկայության հետ։ Այս աշխատանքների ուղերձները շատ ընդհանրություններ ունեն monster movie ենթաժանրի ֆիլմերի հետ։ Այլմոլորակային տեխնոլոգիաները ներկայացվում են որպես Սառը պատերազմում հաղթանակի հնարավոր միջոց։ Արկտիկան և Հյուսիսը ընտրվում են այլմոլորակայինների հետ շփման վայր՝ պայմանավորված տարածքի սակավաբնակությամբ, լայն բաց տարածություններով և բևեռի ու տիեզերքի միջև ընկալվող պայմանական «մոտիկությամբ»։
Այլմոլորակային ուժերը կարևոր դեր ունեն հետևյալ ֆիլմերում՝ «Ինչ-որ բան», «Ատոմային սուզանավը» և «Թռչող ափսեն»։ Սառը պատերազմի շրջանի ամերիկյան արկածային կինոյում լայն տարածում ունեին նաև այն սյուժեները, որոնք պատմում էին հակամարտող ճամբարների միջև լրտեսության և փոխադարձ հակազդեցության մասին։
1982 թվականին նկարահանված «Կրակե աղվեսը» (Firefox) ֆիլմը, որը ԱՄՆ-ի, Ավստրիայի և Գրենլանդիայի մասնակցությամբ ստեղծված համատեղ աշխատանք է, ներկայացնում է, թե ինչպես է ամերիկացի հետախույզը ներթափանցում ԽՍՀՄ տարածք՝ մտքի ուժով կառավարվող գաղտնի ինքնաթիռի մասին տվյալներ ձեռք բերելու նպատակով։ Սակայն պարզվում է, որ ինքնաթիռը «հասկանում է» միայն ռուսերեն, ուստի առաքելության համար ընտրվում է ռուսերեն խոսող զինվորական։
Գործողության նախապատրաստման ընթացքում ամերիկյան հետախուզությունը ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեն համեմատում է հսկայական հրեշի հետ, որի կողքով կարելի է աննկատ անցնել միայն այն դեպքում, եթե բավականաչափ փոքր ես։ Ֆիլմում Խորհրդային Միությունը ներկայացվում է որպես մոնումենտալ տերություն՝ հզոր ոստիկանությամբ, բանակով և հատուկ ծառայություններով։ Խորհրդային գիտնականներն ու ինժեներները, որոնք ստեղծել են նորագույն ինքնաթիռը, ներկայացվում են որպես տաղանդավոր մասնագետներ, սակայն ակնարկվում է, որ իրենց աշխատանքի ավարտից հետո կարող են հեռացվել կենտրոնից՝ կրոնական համոզմունքների պատճառով։
Հակառակորդն այս ֆիլմում հանդես է գալիս որպես ուժեղ, վտանգավոր և արժանի մրցակից։ Ալյասկան և արկտիկական տարածքը ներկայացվում են որպես սահման, որը հերոսը պետք է հաղթահարի՝ «իր» տարածք ներթափանցելու համար։ Արկտիկայի երկնքում ծավալվող տպավորիչ օդային մարտն ավարտվում է ամերիկացի օդաչուի հաղթանակով։
Այս օրինակը ցույց է տալիս արկտիկական կինոյում լայն տարածում ունեցող մի թեմա՝ հակառակորդի կողմից «սուպերզենքի» ստեղծումը։ Հատկանշական է նաև, որ ֆիլմում ներկայացված են ոչ միայն խորհրդային պետությունը, այլև խորհրդային հասարակության ներկայացուցիչները։
(շարունակելի)