Կաննի կինոփառատոնում այս տարի «Ոսկե արմավենու ճյուղի» է արժանացել ամերիկացի ռեժիսոր, սցենարիստ Շոն Բեյքերի «Անորան»։ Կաննում այս ֆիլմի հայտնվելը մեծ աղմուկ բարձրացրեց հատկապես Հայաստանում՝ հաշվի առնելով, որ հիմնական դերասանական կազմում ներգրավված են հայ դերասաններ Կարեն Կարագուլյանը եւ Վաչե Թովմասյանը։

Գլխավոր հերոսուհին՝ Անորան, աշխատում է բրուքլինյան ակումբներից մեկում՝ որպես մերկապարուհի։ Մի օր նա հանդիպում է մեծահարուստ ռուս օլիգարխի որդի Վանյային։ Նրանք որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել Վեգաս ու ամուսնանում այնտեղ։ Սակայն Վանյայի ծնողներին դա դուր չի գալիս, նրանք գանգստերների են ուղարկում՝ ստիպելու երիտասարդներին չեղարկել ամուսնությունը:

Շոն Բեյքերի ֆիլմի հաղթանակը, սակայն, ոչ բոլորին է գոհացրել… Շատերին, հատկապես Կրեմլի ընդդիմախոսներին, բարկացնում է այն փաստը, որ Ուկրաինայում Ռուսաստանի ագրեսիվ պատերազմի ֆոնին Կաննում «ռուսական հոգին ուսումնասիրող» ֆիլմ է հաղթում՝ այն էլ ռուս դերասաններով (Մարկ Էյդելշտեյն, Յուրա Բորիսով, Ալեքսեյ Սերեբրյակով, Դարիա Եկամասովա)։ Որոշ քննադատներ էլ պնդում են, որ «Անորան» այս տարվա Կաննի ամենավառ ֆիլմը չէր՝ մակերեսային էր, կանխատեսելի սյուժեով, զվարճալի, կարծրատիպային՝ «աղքատները միամիտ են ու խեղճ, հարուստները՝ անսիրտ սրիկաներ»։

Փոխարենը կար իրանցի ռեժիսոր Մոհամմադ Ռասուլոֆի «The Seed of the Sacred Fig» ֆիլմը, որը նվիրված էր Իրանում 2021 թվականին հիջաբը սխալ կրելու համար զոհված Մահսա Ամինիի հիշատակին եւ նրա սպանությանը հետեւած իրադարձություններին։ Իսկ Ռասուլոֆին այս ֆիլմի համար Իրանում դատապարտել են 8 տարվա ազատազրկման։ Կար նաեւ Պայալ Կապադիայի՝ Գրան պրի շահած «All We Imagine as Light» ֆիլմը։ Այն վերջին 30 տարվա ընթացքում առաջին հնդկական ֆիլմն է, որը ներառվել է Կաննի փառատոնի հիմնական մրցութային ծրագրում։

Արժանի՞ էր «Անորան» «Ոսկե արմավենու ճյուղի», իրո՞ք մակերեսային էր ու քաղաքական ենթատեքստ ուներ, կգա՞ արդյոք երեւանյան կինոթատրոններ եւ առհասարակ ինչպիսի՞ն էր կինոաշխարհի կարեւորագույն իրադարձություններից մեկն այս տարի․ պատմում է «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի գեղարվեստական տնօրեն Կարեն Ավետիսյանը, որը ներկա է եղել Կաննի փառատոնին եւ դիտել Բեյքերի ոչ միանշանակ ընդունված ֆիլմը։

– Կարեն, հերքումների ու հաստատումների զրույց ենք ունենալու։ «Անորայի» մասին տարբեր տեքստեր եմ կարդացել, հիմնականում ասում են՝ լավ ֆիլմ էր, բայց արդյո՞ք Կաննի հաղթող էր, երբ զուգահեռ Իրանից եւ Հնդկաստանից 2 ուժեղ ֆիլմ էր մասնակցում…

– Մի տարի վիճակագրություն կար, հավաքել էին «Ոսկե արմավենու ճյուղ» և Գրան պրի ստացած ֆիլմերը, ու շատ դեպքերում հետահայաց ասում էին, որ ոչ բոլոր հաղթանակներն էին ճիշտ բաշխված, փորձում էին հասկանալ՝ արդյոք օրինաչափություն կա: Մի կողմից, այո՛, կարելի է ասել, որ «Ոսկե արմավենու ճյուղ» մրցանակին արժանացած ֆիլմերի ընդհանուր շարքում դժվար թե «Անորան» կինոյի պատմության համար մեծ ֆիլմ համարվի: Վստահ չեմ նույնիսկ, որ «Անորան» Շոն Բեյքերի լավագույն ֆիլմն է:

Բայց լինում են դեպքեր, երբ ռեժիսորները, դերասանները իրենց լավագույն ֆիլմերի համար չեն մրցանակի արժանանում: Օրինակ՝ Սկորսեզեի կամ ԴիԿապրիոյի օսկարները: Այս դեպքում ակումուլյատիվ էֆեկտն է աշխատում… Բեյքերը 20 տարի անկախ ֆիլմեր է նկարում, առանձնապես լուրջ մրցանակներ չունի՝ չհաշված ամերիկյան ինդի մրցանակները: Կաննը նրա գլխավոր ջատագովն է Եվրոպայում. ամերիկյան 2-3 հեղինակ կա, որոնց Կաննի փառատոնը սիրում եւ միշտ ընդունում է: Նրանցից է նաև Նոա Բաումբախը: Շոն Բեյքերի դեպքում, գուցե, մրցանակ տալու պահը հասունացել էր: Նա իր ոճն ունի ու շատ կարեւոր գործ է անում՝ կինոյում թերներկայացված Ամերիկայի ընդհատակյա աշխարհն է բացահայտում. սա մի գործոն:

Մյուս գործոնը կարող է լինել Գրետա Գերվիգը, որն այս տարի գլխավորում էր Կաննի փառատոնի ժյուրին: Նա էլ Բեյքերի թիմից է համարվում: Ըստ երեւույթին, հենց այս փոքր-փոքր գործոնների համագումարն էլ նպաստեց «Անորայի» հաղթանակին: Բայց մյուս կողմից, Գրետա Գերվիգից բացի ժյուրիի այլ անդամներ էլ են քվեարկել։

Առհասարակ, Շոն Բեյքերը մի տարբերվող հատկանիշ ունի՝ կարողանում է միահյուսել զանգվածային ու հեղինակային կինոն, այդ պատճառով էլ նրան հաջողվում է վայելել թե՛ հանդիսատեսի, թե՛ տարբեր ժյուրիների սերը:

– Կարծիք եմ լսել նույնիսկ, որ Կաննում արդեն հոգնել են մաքուր հեղինակային կինոյից, ու «Անորայի» թեթեւությունը նոր շունչ է հաղորդել այս տարվա փառատոնին։

– Այո՛, դա էլ կար: Չգիտեմ՝ որքանով էր ժյուրին այդպես մտածում: Բայց, այո՛, այս ֆիլմը դիտելիս շատ չես ծանրաբեռնվում, բայց միաժամանակ այն էժան չի. մեծ հաճույք ես ստանում, ու տպավորություն չկա, որ նայածդ աղբ է: «Անորան» նաեւ քաղաքական դիսկուրսի առարկա դարձավ՝ չնայած թվում է՝ դրա հավակնությունը չուներ:

– Այո, Ալեքսանդր Ռոդնյանսկու հրապարակումն էլ երեւի տեսել ես՝ նրան բարկացրել էր, որ Խարկովում ռուսական ուժերի հարվածներից խաղաղ բնակիչներ են զոհվում, իսկ Կաննում «ռուսականության» մասին ֆիլմ է ցուցադրվում։ Դու Կաննում նման տրամադրություններ նկատե՞լ ես։

– Ես չեմ նկատել, բայց ռուսները կենտրոնացել էին ռուսական կտորի վրա: Ես ի սկզբանե «Անորան» դիտել եմ որպես ամերիկյան հեղինակի ամերիկյան ֆիլմ՝ ամերիկյան դիտանկյունով: Ֆիլմը մեծ հաշվով էմիգրանտական մեծ կաթսայի մասին է, որտեղ եփվում են տարբեր ազգերի տարբեր ներկայացուցիչներ: Լոկացիան Բրայտոն Բիչն է, որտեղ ռուս օլիգարխներ կան, ու նրանց ներկայությունը ինձ Ռոդնյանսկու պես չի զայրացնում: Ինքն էլ, երեւի, դժվար է վերացարկվում ռուս-ուկրաինական պատերազմի կոնտեքստից, որովհետեւ այդ ամենի կրողն է: Իմ կարծիքով՝ մի քիչ ծայրահեղացված մոտեցում է:

Բեյքերը քաղաքական ընդհանրացումներ անելու նպատակ միանշանակ չի ունեցել: Նրա համար ավելի կարեւոր էին պատմությունը, տրամադրությունը, մթնոլորտը: Ես ավելի հակված եմ այն մտքին, որ Բեյքերի թիմը վաղուց էր աշխատում ֆիլմի գաղափարի վրա՝ դեռ մինչեւ պատերազմը: Կարեն Կարագուլյանը, եթե չեմ սխալվում, ասուլիսում նույնիսկ ասաց, որ վաղուց մտածում էին ֆիլմ նկարել Բրուկլինում: Յուրի Բորիսովին էլ, որը «Անորայում» խաղում է, Բեյքերը տեսել ու հավանել էր 2021 թվականին Կանն գնացած ֆիննական «Hytti nro 6» ֆիլմում: Ժյուրին էլ քաղաքական ենթատեքստ չի տեսել: Սա շատ կարեւոր է հասկանալ ու կարեւոր է ֆիլմին նայել ամերիկյան հայացքով:

Բացի այդ, ուրիշ հարց կա. ասում են՝ ռուս օլիգարխները արխետիպներ են, բայց նույնիսկ պաշտոնական տվյալներ կան, որ ռուս մեծահարուստները, եթե չեմ սխալվում, պատերազմի ֆոնին նույնիսկ շատացել են:

– Զենքի արտադրության ծավալների մեծացման շնորհիվ ավելի են հարստացել…

– Տեսնում ես, լրիվ այլ դիտակետ է բացվում: Ստացվում է՝ Շոն Բեյքերի սյուժեն իրականությանը չի հակասում, օլիգարխները կան ու չեն պակասում: Նաեւ ի՞նչ կարող էր անել… Ֆիլմը ստեղծելիս հաշվի՞ առներ աշխարհաքաղաքական հնարավոր բոլոր սցենարները կամ հետո փոխեր կոնցեպտը…

– Բեյքերին մեղադրում են ազգային կարծրատիպերը խթանելու համար։ Նաեւ նշում են, որ «Անորայում» ամերիկացիներից բացի մյուս կերպարները՝ ռուսները, հայերը, մակերեսային են գրված։

– Այդպիսի տպավորություն կարող է ստեղծվել, բայց անկախ դրանից՝ նման կերպարներ գոյություն ունեն: Օրինակ, հայ կերպարները ֆիլմում ռուսների մանկլավիկներն են, Լոսում այդպիսի մարդիկ շատ կան, մեզ ծանոթ երեւույթ է. իհարկե, ոչ միայն հայերի մասին է խոսքը: Որքան էլ տխուր լինի, այդպես է: Եթե քաղաքականացնենք, գուցե շատ ավելի դիպուկ ու տխուր դառնա: Բայց դրանք Շոն Բեյքերի մետաֆորները չեն, նա Հայաստանը որպես սատելիտ չի ներկայացնում, վիրավորելու մտադրություն չի եղել: Եթե չեմ սխալվում, հայ կերպարների կերտման գործընթացին Կարեն Կարագուլյանն էլ է ներգրավված եղել: Նաեւ ֆիլմում կտոր կա, թվում է՝ հայկական կատակերգություն ես նայում, բայց դա միայն հայերի տեսանկյունից է այդպես, միջազգային հանդիսատեսը չի էլ կենտրոնանում դրա վրա:

– Կինոքննադատ Անտոն Դոլինը գովում էր Կարագուլյանի եւ Թովմասյանի դերասանական խաղը, բայց չէր հավանել Բեյքերի գրած կերպարները։

– Վաչեն խաղում էր մի կերպարի, որի գործիքակազմն ամբողջովին ուներ, ուղղակի այս անգամ դա անում էր ավելի լուրջ արվեստային կոնտեքստում: Օրգանիկ էր, որովհետեւ նրա կարողությունների ու կերպարի նկատմամբ ակնկալիքի չափաբաժինը նույնն էր: Կարագուլյանի կերպարը մի քիչ այլ էր, նաեւ հիշեցնեմ, որ նա Բեյքերի հետ շատ ակտիվ համագործակցում է ու վաղուց խաղում նրա ֆիլմերում: Ու մի գործոն էլ. երբ հայ դերասաններն են նման կարծրատիպային կերպարների խաղում, դա ուրիշ է, քան եթե այլ ազգի ներկայացուցիչներ խաղային. վերջինը, գուցե, ավելի վիրավորական ընկալվեր:

– «Անորան» «Ոսկե ծիրան» կգա՞։

– Կարծում եմ՝ այո՛, համենայն դեպս մենք շատ կուզեինք: Կաննում հայտնել ենք այդ մասին, իրենց կողմից էլ ցանկություն կար, որ Հայաստանում տեսնեն: Բայց կարեւոր է, որ Հայաստանում տեսնելուց դա ընկալվի որպես Շոն Բեյքերի՝ Կաննում մեծ մրցանակ ստացած ֆիլմ, որտեղ խաղում են հայ դերասաններ: Իսկ Բեյքերի գալու մասով՝ չեմ կարող ասել: Նա մի անգամ մասնակցել է «Ոսկե ծիրանին», հիմա էլ վստահաբար ծանր խիտ գրաֆիկ կունենա «Անորա» ֆիլմի հետ կապված: Հնարավոր է՝ նախ գնա այն երկրներ, որտեղ մեծ վարձույթ կունենա:

– Կաննում ինչ-որ պայմանավորվածություններ ձեռք բերվե՞լ են, ի՞նչ ֆիլմեր սպասենք հուլիսին «Ոսկե ծիրանին»։

– Հիմա դեռ հստակ պայմանավորվածություններ չկան, որովհետեւ Կաննի փառատոնը նոր վերջացավ, միջազգային դիստրիբուցիայի նոր ռազմավարություն են մշակում եւ այլն: Օրինակ Յորգոս Լանտիմոսի՝ Կաննում ցուցադրված «Kinds of Kindness» ֆիլմը հունիսի 21-ին մտնում է համաշխարհային վարձույթ… Հիմա կստացվի այն բերել հուլիսի 7-14-ը ոչ վարձութային փառատոնային ցուցադրության համար, թե ոչ, տարբեր բաներից է կախված. մեր կինոթատրոնները գուցե բանակցել են: Իրենց կամքի գործոնն էլ կա:

– Կարեն, ուզում էի նաեւ հարցնել՝ Կաննի փառատոնն այս տարի ինչո՞վ էր առանձնահատուկ, եթե, իհարկե, առանձնահատուկ էր։

– Երբ ինչ-որ ռեժիսորի անուն-ազգանուն ես տեսնում Կաննում, միանգամից ակնկալիք է ձեւավորվում, մտածում ես՝ արդյոք կկարողանան իրենց գլխից վերեւ թռչել… Կարծում եմ՝ այս անգամ դա չստացվեց ոչ մեկի, այդ թվում՝ Լանտիմոսի մոտ: Բայց դա չի նշանակում, որ Կաննի փառատոնում ցուցադրված ֆիլմերը լավը չէին, ուղղակի դրանցից ոչ մեկը շեդեւր չէր: Բայց մյուս կողմից էլ, շատ բարձր նշաձող է դրված:

Օրինակ, Լանտիմոսի ֆիլմը իսկապես շատ լավն էր, ուղղակի իր լավագույնը չէր: Նա իր վաղ շրջանի աբսուրդիստական կոմֆորտ զոնայում էր: Նույնը Սորենտինոյի դեպքում էր՝ կրկին տիպիկ սորենտինոյական գործ էր, ավելի՝ ոչինչ: Բայց կարեւոր է փակագծում նշել, որ գերսպասման մասին ենք խոսում, իսկ հաստատված ռեժիսորի համար միշտ բարդ է գերազանցել ինքն իրեն: Ուղղակի քանի որ փառատոններն ուղղված են ավանգարդին, կինոլեզվի փոփոխությանը, մեծ վարպետների էլ ավելի մեծ գործերին, նոր տենդենցներ են թելադրում, սպասումը միշտ մեծ է: Այս համատեքստում Կոպոլայի «Մեգալոպոլիս» ֆիլմը լրիվ այլ պատմություն է:

– «Մեգալոպոլիսի» մասին շատ հակասական կարծիքներ եմ տեսել. մեծ մասն ասում է՝ «այսքան երկար դադարից հետո Կոպոլան պրետենցիոզ մակերեսային հիմարություն է նկարել՝ միայն վիզուալի վրա կենտրոնացած, վատ անիմացիայով»…

– Այդ ամենը կար: Միեւնույն ժամանակ, նաեւ նախորդ նշածս էլ կա: Կոպոլան լրիվ ուրիշ կինո է նկարել ու գիտակցված: Դա մեծ մարտահրավեր էր՝ ինքն իրեն ու կինոյին նետած, որը, թվում է, չի ստացվել: Բայց ավելի լուրջ հետազոտության կարիք կա, որովհետեւ ի տարբերություն ռեժիսորների, որոնք կոմֆորտ զոնայից հաճախ չեն պոկվում, Կոպոլան ցանկացել է պատռել այդ կոմֆորտը: Երբեմն նման ձախողումն ավելի հաճելի է նայվում, քան հաստատված ու լավ նորման: Կոպոլայի դեպքում նույնիսկ հուզիչ պահ կար. արդեն համարյա 90 տարեկան ծերուկ է, որեւէ մեկին առանձնապես հարմարվելու նպատակ ու ցանկություն չունի, վերջին կոպեկն է ներդրել ֆիլմի մեջ… «Ձախողում» ասվածը առաջին հայացքի տպավորություն կարող է լինել , որովհետեւ կինոյից միշտ կա կինոյի ակնկալիք, իսկ Կոպոլան այս անգամ կինոյից լրիվ այլ բանի ակնկալիք ուներ:

 – Կարծում եմ՝ սա Կոպոլայի ձոնն էր ազատությանը՝ հաշվի առնելով, որ միշտ պրոդյուսերների հետ հակամարտության մեջ էր ու ստեղծագործական ազատություն չէր զգում։

– Նա միշտ պրոդյուսերների հետ պայքարի մեջ է եղել: Հիմա էլ կատաստրոֆիկ խնդիրներ կան: Օրինակ, «Մեգալոպոլիսում» մի կերպար կա, որ պետք է ֆիլմի ընթացքում դուրս գա բեմ ու խոսի Ադամ Դրայվերի հետ (որը խաղում է ֆիլմում եւ էկրանին է), մեկ րոպեանոց կտոր է, որը շատ բարդ է դարձնում վարձույթն աշխարհում: Կոպոլային բացատրում են, որ չեն կարող աշխարհի բոլոր կինոթատրոններում բոլոր ցուցադրությունների ժամանակ մարդ ունենալ, որ խաղա այդ դերը: Առավելեւս այդ մեկ րոպեն էական կարեւորություն չունի: Նրան առաջարկում են վարձույթի ժամանակ հանել այդ հատվածը, բայց Կոպոլան ասել է՝ ո՛չ, որովհետեւ, մեծ հաշվով, այս ֆիլմը նա չի արել վարձույթի համար, դիստրիբյուտորի մտահոգություններն իր համար ոչինչ են: Կոպոլան հիմա հավերժության հետ հարաբերությունների մեջ է, թեկուզ եթե ձախողում է:

– Ասածներիցդ հասկացա, որ Կանն այս տարի «հարթ» էր… Ուրիշ ի՞նչ կառանձնացնեիր:

– Պատասխանելով այս հարցիդ եւ վերադառնալով նախորդներին… Մի նրբություն էլ կար. ռուս-ուկրաինական պատերազմը գրեթե ներկայացված չէր փառատոնում, Պաղեստինն էլ էր քիչ: Կարծես թե երեսպաշտության պահ կար, ստացվում է՝ նախկինում այդ թեմաներից խոսելը թրենդային բնույթ էր կրում: Հասկանալի է՝ մարդիկ հոգնել են պատերազմից, մտածում են՝ ինչքա՞ն կարելի է, բայց դե ուկրաինացիներն էլ ասում են՝ ինչպե՞ս թե հոգնել եք, իսկ ինչքա՞ն կարելի է մեզ ռմբակոծել… Հակասությունը ցայտուն է ու տխուր: Բայց իրանական թեման Ռասուլոֆի ֆիլմով լավ ներկայացվեց:

– Պատկերացնենք՝ ժյուրիի անդամ ես, ո՞ր ֆիլմը կլիներ Կաննի քո հաղթողը:

– Հնարավոր է՝ հնդկական «All We Imagine As Light» ֆիլմն ընտրեի: Եթե այս տարվա հաղթող ֆիլմերի մրցանակները հակառակ դասավորությամբ բաշխվեին… Բայց դե միշտ դժվար է մրցանակներն այնպես բաշխել, որ բոլորը գոհ մնան: Ես, օրինակ, վառ արտահայտված հակակրանք չունեմ առաջին երեք տեղերը ստացած ֆիլմերից որեւէ մեկի հանդեպ, ուրախ եմ «Անորայի» համար, ու ոչ առաջնահերթ հայկականության համար: Բեյքերն ընտիր ռեժիսոր է, նա անկախ ֆիլմեր է նկարում, դրանցից մեկը մրցանակ է ստանում՝ այդպիսով արժեվորելով նրա անցած ամբողջ ճամփան:

Զրույցը՝ Դիանա Գասպարյանի