Հայաստանում է ռեժիսոր, սցենարիստ Մարինա Ռազբեժկինան: 40 տարեկանում բռնելով վավերագրության ուղին՝ նա փոխել է ռուսական կինոն, կինոկրթության ընկալումը, իսկ «Ռազբեժկինայի մեթոդն» այլընտրանք է դարձել նույնիսկ հեղինակավոր ՎԳԻԿ-ին:

Երևանում է՝ որպես մենթոր մասնակցելու վավերագրական կինոյով հետաքրքվող արցախցիների համար կազմակերպված հնգօրյա սեմինարին: Ռազբեժկինայի դպրոցն է անցել նաև Շողակաթ Վարդանյանը, որի «1489» ֆիլմը 2023 թվականին արժանացել է IDFA կինոփառատոնի «Լավագույն ֆիլմ» մրցանակին։

Դուք ապրում և աշխատում եք Ռուսաստանում: Հե՞շտ է այժմ այնտեղ ստեղծագործող մարդու համար։ Օրինակ վերջին տխուր նորություններից՝ Նիկոլայ Սոլոդնիկովի և Իվան Ուրգանտի ֆիլմը թույլ չեն տվել ցուցադրել Ռուսաստանում։

Ստեղծագործող մարդու համար Ռուսաստանում աշխատելը հիմա շատ բարդ է, ինչպես և ցանկացած բռնապետական երկրում: Ես կինոդպրոցս եմ փակել, որը 15 տարի գործում էր, որովհետև ստեղծված իրավիճակում վավերագրական կինոյով զբաղվելը բարդ է: Այն բաց զրույց է պահանջում: Ես չեմ կարող ասել ուսանողներիս` այս կամ այն թեմայով մի նկարեք, որովհետև չի կարելի: Դպրոցը փակելու որոշումը կայացրի 2022 թվականի փետրվարի 22-ին, այն փակ կլինի, մինչև Ռուսաստանում իրավիճակ չփոխվի: Հիմա ուսանողներ ունեմ արտերկրում, նրանք դպրոցիս շրջանավարտներն են, բայց լքել են Ռուսաստանի տարածքը: Այսօր Ռուսաստանից դուրս այնքան ռուսականություն կա, ռելոկանտներ կան (ատում եմ այդ բառը): Այնպես որ, նկարելու բան ամեն տեղ էլ կարելի է գտնել:

Ինչպե՞ս 15 տարի առաջ որոշեցիք կինոդպրոց բացել:

Շատ երկար պատմություն է… Ես Կազանում եմ ծնվել, Մոսկվա տեղափոխվել, երբ արդեն 40 տարեկան էի: Մինչ այդ հնարավորություն չունեի որպես ռեժիսոր աշխատել: Երկու անգամ փորձել եմ ՎԳԻԿ (Մոսկվայի Գերասիմովի անվան կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտ) ընդունվել, բայց չհաջողվեց: Հետո Կազանի Կինոքրոնիկայի ստուդիայում սկսեցի աշխատել որպես սցենարիստ, բայց օրենքով պաշտոնդ պետք է համապատասխաներ կրթությանդ, իսկ ես կինեմատոգրաֆիական կրթութուն չունեի՝ բանասեր եմ:

Ես միշտ ուզում էի ճանաչել այն աշխարհը, որին ծանոթ չէի: Համալսարանն ավարտեցի ու միանգամից գնացի Կազանի հեռավոր գյուղերից մեկը՝ ռուսաց լզու և գրակնություն դասավանդելու: Բայց երկու ամիս հետո վերադարձա տուն, որովհետև մորս մոտ քաղցկեղ էր հայտնաբերվել, իսկ նա մենակ էր ապրում: 16 տարեկանում էլ հեռացել էի տնից, գնացել տայգա` լրիվ մենակ, ու մինչ 40 տարեկանն ամբողջ ժամանակս անցկացնում էի ոչ տուրիստական վայրերում, որտեղ կարող էի մենակ մնալ և ճանաչել այն ուրիշ աշխարհը, որը տարբերվում էր իմ մանկության աշխարհից, ես ոչ աղքատ, կիրթ ընտանիքում եմ մեծացել: Մենք մեծ գրադարան ունեինք` 8000 գիրք, այնպես որ գրադարանի երեխա էի, բայց որոշեցի տեսնել` ինչ կա գրադարանից դուրս… Եվ այնքան հզոր աշխարհ տեսա ու անվերադարձ սիրահարվեցի, չնայած այն վարդագույն ու հեշտ չէր:

Ինչպե՞ս արձագանքեցին ծնողները Ձեր այդ որոշմանը:

Մայրս խիստ էր, չնայած դրան՝ միշտ կարող էի կամքս արտահայտել, բայց ինձ արգելված էր լաց լինել… 6 տարեկանից չեմ լացում: Մայրս բարկանում էր, երբ լաց էի լինում, իսկ ես չէի ուզում նրան բարկացած տեսնել ու ընդհանրապես դադարեցի լացել… մինչև հիմա:

Բայց դա անսահման բարդ է, չէ՞:

Երբ փոքր էի, բարդ էր: Դա, իհարկե, ինչ-որ առումով բռնություն էր, բայց այնպես ստացվեց, որ այդ բռնությունն ինձ չկոտրեց, նույնիսկ ավելի ուժեղ դարձրեց:

Կինոդպրոցը…

Այո…շեղվեցի: Ռուսաստանով ճանապարհորդելը ինձ ավելի շատ բան տվեց, քան ցանկացած համալսարան կարող էր երբևէ տալ: Շատ բան տեսա ու զգացի, նաև հասկացա՝ մենակությունս, որը շատ ինքնաբուխ ընտրեցի, միակ ճիշտ տարբերակն էր:90-ականների «պերեստրոյկան» ահավոր, հանցագործ շրջան էր, բայց ես շնորհակալ եմ դրան, քանի որ վերացրին «պաշտոնը պետք է համապատասխանի կրթությանը» պահանջը: Եվ ինձ ընդունեցին Կազանի ստուդիա որպես ռեժիսոր: Բայց հետո ընդդիմացա կուսակցական գաղափարներ առաջ տանող տնօրենիս դեմ, գործընկերներս միացան ինձ, դատարանի որոշմամբ հեռացվեցինք աշխատանքից, հետո տնօրենը հետ կանչեց մեզ… Ես չվերադարձա, վերջիվերջո «բունտի» կազմակերպիչն էի, կարծեցի՝ վերադառնալն ամոթ կլինի: Կրկին գնացի Կազանի վանական գյուղերից մեկում ապրելու: Փող չունեի, տանտերերը ինձ սիրեցին ու նույնիսկ փող չէին վերցնում, կերակրում էին: Հետո ինձ կանչեցին Մոսկվա: Այդ պահից հասկացա՝ եթե ինքդ քեզ վստահես ու չնայած բոլոր դժվարություննրին գնաս մինչև վերջ, կհաղթանակես: 40 տարեկանում նոր կյանք սկսելը սարսափեցնող էր, չգիտեմ` Հայաստանում ինչպես է, բայց Ռուսաստանում կարծում են, թե այդ տարիքում կնոջ կյանքն ավարտվում է:

Ցավոք, Հայաստանում էլ է այդպես:

Իսկ ես վստահ էի, որ ամեն ինչ առջևում է: Գրանտ շահեցի, ֆիլմեր նկարահանեցի, ֆիլմերիցս մեկը հայտնվեց Ամստերդամի IDFA փառատոնում: Նոր աշխարհ բացահայտեցի, որը մինչ այդ թե՛ իմ, թե ռուսական իրականության համար փակ էր:

Իմ այս կինոճանապարհին սկսեցի բարձրագույն կրթություն ստացած երիտասարդ ռեժիսորների ֆիլմեր նայել ու չհավանեցի, քանի որ դրանք «ծեր» էին: Ես միշտ ասում եմ` երիտասարդները ՎԳԻԿ են ընդունվում, օրինակ, 20 արեկանում, իսկ 5 տարուց համալսարանը 80-ամյա ծերունիներ են ավարտում: Մեր կրթական համակարգն այնքան ծեր ու հին է, որ չի երկխոսում երիտասարդների հետ: Նրանց սովորեցնում են «հին» ֆիլմեր նկարել, իսկ աշխարհը փոխվել է:

Որոշեցի դպրոց բացել, լրիվ այլ համակարգով կրթել: Ի դեպ, շատ շնորհակալ եմ «Ինտերնյուսի» Մանանա Ասլամազյանին, որի շնորհիվ ամեն ինչ սկսվեց:Դպրոցը լուրջ մարտահրավեր էր: Պետական համալսարանները սկզբում ընդդիմանում էին, ասում` այդ ի՞նչ ես սովորեցնում երիտասարդներին… բայց համակերպվեցին:

Կինոքննադատ Լյուբով Արկուսը շատ գեղեցիկ է ձևակերպել «Ռազբեժկինայի մեթոդը»՝ այլընտրանք դասական կինոկրթությանը:

Առանձին, հստակ ձևակերպված մեթոդ չկա, դա մի ամբողջ դասագրքի թեմա է: Ես մի քանի բան եմ կարևորում ուսանողների մեջ, նախ՝ հետաքրքրասիրությունը: Նաև ռեժիսորը պետք է հավասարության նշան դնի իր և իր հերոսի միջև, քանի որ, ցավոք, գրեթե միշտ հեղինակն առաջին պլան է մղվում ու ասես առանձնանա այս աշխարհից:

Դասերի ընթացքում մենք առանց շտատիվի ենք նկարում. ուսանողներ ունենք, որ հեռուստատեսությունից են գալիս, ու ես պետք է մաքրեմ նրանց ուղեղը կաղապարային մոտեցումներից: Արգելված են զումը, հետկադրային տեքստը և երաժշտությունը: Քանի որ դրանք լրացուցիչ զգացմունքայնություն են տալիս ֆիլմին, իսկ ես հորդորում եմ չմանիպուլացնել հանդիսատեսին:

Նաև մի տերմին եմ հորինել` «օձի զոնա»: Գաղափարը հետևյալն է… Ընկեր ունեի, օձեր էր պահում ու ինձ պատմեց, որ երբ փորձում ես «ներխուժել» նրանց անձնական տարածք, միանգամից չեն հարձակվում, սկզբից նախազգուշացնում են, ու դու պետք է կանգ առնես, որովհետև սկսվում է օձի զոնան: Նույնն էլ մարդկանց և մեր ֆիլմերի հերոսների մասին է, նրանք անձնական զոնա ունեն, որը չպետք է խախտես նույնիսկ տեսախցիկով, այլապես ռեժիսորի ու հերոսի միջև պատնեշ կստեղծվի: Ուսանողների հետ փորձում ենք հասկանալ` ինչպես կոտրել այդ զոնան:

Դուք տևական ժամանակ է՝ հիմնականում երիտասարդների հետ եք աշխատում: Կինոգործիչների այս նոր սերունդը տարբերվո՞ւմ  է նախորդ սերունդներից։ Նրանց հաջողվո՞ւմ է փոխակերպել կինոն։

Գիտեք, ես հասկացել եմ՝ երբ ինչ-որ մեկն անցյալի տեխնիկաներն ու շտամպներն է օգտագործում, նշանակում է՝ տաղանդավոր չէ։ Միտքը, թե միայն երիտասարդներն են օրգինալ մտածում, պատրանք է: Ո՛չ, օրիգինալ են մտածում միայն տաղանդավոր մարդիկ՝ անկախ տարիքից։ Կարող ես 80 տարեկան լինել, բայց կյանքի փորձ չունենալ, ուրիշների պատմությունները վերապատմել, մոռանալ սեփական «ես»-ը։ Միաժամանակ, կան 18 տարեկան երիտասարդներ, որ խորապես վերլուծել են իրենց կարճ կյանքը, և հետևաբար նրանցից կարելի է ռեժիսոր ստանալ։ Մեր դպրոց ընդունվելու համար բոլորը պարտադիր հարցազրույց էին անցնում, ու մեր առաջին հարցն էր՝ ձեր կյանքում ինչ-որ ողբերգություն եղե՞լ է։ Բայց ոչ մանկության ժամանակ, որովհետև երեխաները պատասխանատվություն չեն կրում իրենց հետ պատահած ողբերգության համար։ Հետո հետևում էինք՝ ինչպես են պոտենցիալ ուսանողները վերհիշում այդ տրավմաները, արդյոք ուղղակի միայն վատ հիշողություններ են մնացել, թե նրանք գուցե դետալներ են հիշում այդ վատ օրվանից՝ սիրած աղջկա հագուստի գույնը, ինչ եղանակ էր և այլն։ Ռեժիսորը այն սրիկան է, որը ոչ միայն բոլորի նման բարդ իրավիճակների միջով է անցնում, այլև հիշում է այդ ողբերգության ամեն դետալը։

Հիմա անտաղանդությունն օրինականացվել է, որովհետև տաղանդավոր մարդկանց մեծամասամբ արգելում են ստեղծագործել։ Սա տխուր միտում է։ Այդպես միշտ է լինում համաշխարհային դաժան զարգացումների ժամանակ։

Աշխատել եք Շողակաթ Վարդանյանի հետ, որի «1489» ֆիլմը հաղթող է ճանաչվել Ամստերդամի փաստավավերագրական IDFA փառատոնում:

Այո՛, հիասքանչ ու լուրջ ֆիլմ է, շնորհակալ եմ, որ փառատոնի ժյուրին էլ է դա հասկացել: Չնայած «1489»-ը նկարել է մի մարդ, որը կինոկրթություն չունի, նկարահանումներն արել է հեռախոսով… Երբ առաջին անգամ տեսա ֆիլմի սևագիր տարբերակը, հասկացա, որ այդ աղջնակը այնքան բան կարող է պատմել աշխարհին հենց կինոյի լեզվով։ Նա մի ամբողջ ազգի ողբերգության պրիզմայով պատմում է անձնական ողբերգության մասին։ Ու նրա նպատակը ոչ թե իր ողբերգությունն ամբողջ աշխարհին ի ցույց դնելն էր, այլ տեղի ունեցածը վերապրելը: Այս ֆիլմը ներքին երկխոսություն է։ Շողակաթը հզոր ինտուիցիա ունի, որը փակում է կինոյի ոլորտում խորքային գիտելիքների բացը։ Շողակաթի ներսում ռեժիսոր է ապրում, ինչի մասին նա հավանաբար նույնիսկ չգիտեր։

Ինչպե՞ս է փոխվել ռուսական կինոն պատերազմից հետո։ Շատերը, իմ կարծիքով՝ միամիտ մարդիկ, ասում են, որ մշակութային լոքդաունը միայն նպաստել է ռուսական կինոյի զարգացմանը, մասնավորապես բյուջեի տեսանկյունից։

Արևմտյան կինոն արգելվեց Ռուսաստանում, ռուսական կինոն դրանից չի կարող շահել, նույնիսկ եթե ոմանք կարծում են, թե փողը հաղթանակ է: Ռուսական կինոյի վիճակը շատ տխուր է: Հիմա սպասում եմ՝ տեսնեմ՝ փառատոնային կինոյի հետ ինչ կլինի… Բայց կարծում եմ` որևէ փառատոն չի հանդգնի վտանգավոր ֆիլմեր ցույց տալ:

Այսօր փոքր մարդու մասին ֆիլմեր նկարո՞ւմ են։ Նկատի ունեմ՝ ժամանակակից աշխարհն ասես ավելի մասշտաբային արվեստ է նախընտրում:

Ռուսաստանյան իրականությունն այսօր արհամարհում և ատում է փոքր մարդուն: Ցավոք, գլոբալիզացիայից դուրս մնացած փոքր մարդն անտեսանելի է, իսկ նման մարդիկ շատ են, նրանք ապրում են փոքր տներում, աշխատում այգիներում ու լռում, չեն բղավում իրենց դիրքորոշման մասին։ Ու մենք բոլորս պատասխան ենք տալու այդ միլիոնավոր մարդկանց ձայները սահմանափակելու համար։

Աշխարհը վախենո՞ւմ է փոքր մարդուց:

Չի վախենում, ուղղակի նրա ժամանակը չունի, հիմա փոքր մարդու ողբերգությանն ապրումակցելու կարողություն աշխարհը չունի։

Վերջին ֆիլմը, որը Ձեզ հիացրել է: Առհասարակ, հաճա՞խ է Ձեզ ժամանակակից կինոն հուզում:

Հազվադեպ։ Տարօրինակ է, բայց ես կինոման չեմ… կյանքն եմ նախընտրում։ Եվս մեկ տարօրինակ փաստ՝ ինձ խաղարկային կինոն ավելի է հուզում։ Կարծում եմ՝ վերջին 5 տարվա լավագույն ֆիլմը ռումինացի ռեժիսոր Քրիստի Պույուի «Sieranevada»-ն է։ Եվ ավստրիացի ռեժիսոր Ուլրիխ Զայդլից երկու ֆիլմ՝ մեծմասամբ «Սպարտա» և «Ռիմինի», այն նաև «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնում են ցուցադրել:

Դուք 2022 թվականին էլ Հայաստան էիք եկել, «Ոսկե ծիրանի» ժյուրիի կազմում էիք: Ծանո՞թ եք հայկական կինոյին, մասնավորապես՝ վավերագրական:

Փելեշյանը մեր կուռքն էր․․․ Դոկումենտալ որոշ ֆիլմեր նայել եմ, կարծում եմ՝ այդ ոլորտում ամենամեծ խնդիրն այն է, որ հայկական վավերագրական կինոն ուզում է եվրոպական լինել։ Բայց միշտ պետք է հաշվի առնել ազգային մտածողության առանձնահատկությունները, որովհետև բոլոր մարդիկ տարբեր են, օրինակ ես Արցախից ոտքով չեմ հասել Հայաստան, դա ձեր փորձառությունն է։ Իսկ շատ ռեժիսորներ ցանկանում են այդ առանձնահատկություններին եվրոպական ձև տալ․․․ իմ կարծիքով՝ դա պարտություն է։ Ցանկացած կինոգործչի խնդիրը պետք է սեփական ձայնը գտնելը լինի։

Կարո՞ղ են կինոն և ընդհանուր առմամբ արվեստը փրկել մարդուն և թույլ չտալ, որ նա վերածվի հրեշի։

-Ամենաբարդ հարցերից է… Հայտնի փաստ է, որ բռնապետները դասական երաժշտություն են սիրել, լուրջ գրականություն են կարդացել։ Առանձին վերցրած մարդը կարող է փրկվել, պետությունը՝ ոչ:

Հարցազրույցը՝  Դիանա Գասպարյանի