Չեխական մի հեքիաթ կա ագահ մարդու մասին։ Աստված պատժում է նրան յուրովի. կատարում է այդ մարդու երազանքը՝ ինչի որ ձեռքը  դիպավ, ոսկի դառնա։ Եվ ագահը դառնում է աշխարհի  ամենադժբախտ մարդը։ Նրա ձեռքում  ոսկի է դառնում անգամ սովորական ջուրը և հացը․․․ Ուրիշ է հանճարների ճակատագիրը, չնայած նրանց ձեռքը ևս  ինչի որ դիպչի, դարձնում է ոսկի։ Ահա Սերգեյ Փարաջանովի «Օդենսեի հրաշքը» սցենարի ավարտական տեսարանը։ Այս սցենարի հիման վրա Սերգեյ Փարաջանովը ֆիլմ պիտի նկարեր Հանս Քրիստիան Անդերսենի մասին։ Սակայն չթողոցին․ 1973թ․, նկարահանումներից առաջ նրան ձերբակալեցին և այդ ֆիլմը չկայացավ։ Սակայն մնացել է սցենարը, որի ավարտական տեսարանում Անդերսենը լուռ անցնում է ամբոխի միջով և իր հետևից թողնում ոսկի հետքեր։ Նրա դիպած տեղը դառնում է ոսկի։ Սակայն  մե‘զ՝ հասարակ մահկանացուներիս համար և մեր միջից հատկապես նրա՜նց համար, ովքեր տեսնում, գնահատում են այդ ոսկին։ 

Ինձ համար թանկարժեք մետաղի համարժեք է եղել նրա հետ ունեցած յուրաքանչյուր հանդիպումը, թեկուզ կարճատև, թեկուզ մեկ- երկու րոպեով։ Ահա այդ հետքերից մեկը, իմ  վերջին հանդիպունը նրա հետ 1990թ․ հունիսի 13 -ին, Փարիզում։ … Նրան չափազանց  ուշ  բերեցին Փարիզ, Սեն – Լուի հիվանդանոց։ Ես չէի ուզում այնտեղ գնալ։ Չէի ուզում տեսնել մեռնող Փարաջանովին։ Ուզում էի նրան մտապահել  այնպիսին, ինչպիսին որ միշտ տեսել էի՝ վառվռուն, սրամիտ, աշխույժ, ինչպես բոցը, ինչպես կենարար լույսը, որ ձգում էր մարդկանց, ինչպես լույսի վրա նետվող թիթեռնիկների։ Չափազանց զարմացած էի. այստեղ՝ հիվանդասրահում, ուր փաստորեն առանց վարչության թույլտվության ոչ մի մարդ – արարած չէր կարող ներս մտնել, Փարաջանովի շուրջն, ինչպես միշտ, մի խումբ մարդիկ կային. մեկը լուսանկարում էր, մյուսը հիվանդին կերակրում՝ ավելի շուտ լուսանկարվելու  պես, ինչ – որ մեկը հին լուսանկարներ էր բերել․․․

Նա կիսապառկած էր փչովի ներքնակի վրա, անտարբեր այն իրարանցումի հանդեպ, որ տեղի էր ունենում նրա շուրջբոլորը։ Ասացին, թե այլևս ոչ մեկին չի պատասխանում։ Հիվանդությունը խորացել, հասել էր ուղեղին։ Ես երկար կանգնեցի ապակյա դռան ետևում։ Դժվար էր անցնել այն շեմը, ուր թաքնվել էր մահը։ Վերջապես համարձակվեցի։  Հասնելով հիվանդասրահի մոտ դրված հսկայական ծաղկեփնջերից մեկին (այդպիսի ծաղկեփնջեր հիվանդանոցում  շատ կային), վարդի մի կոկոն վերցրեցի և մտա ներս։ Կանգ առա նրանից հինգ քայլ  հեռավորության վրա․․․ Ուժ չունեի ավելի մոտ կանգնելու։ Ես քարացել էի, չգիտեի ինչ անեմ, չէ որ նա  այլևս ոչ մեկին չի ճանաչում։ Ուշ է։ Սերգեյ Փարաջանովը գեղեցիկ էր նույնիսկ այստեղ։ Մերկ էր մինչև գոտկատեղը, կրծքին ճերմակ անձեռոցիկ էր հարմարեցված, որ անընդհատ ցած էր սահում։   Ինչ -որ օրիորդ, խնամքով դիմահարդարված, ամենայն հավանականությամբ հատկապես նկարահանվելու համար, ընդգծված ջանասիրությամբ կերակրում էր։ Այդ ամենը նկարահանում էին։

Բոլորը շտապում էին նկարել ևնկարվել Փարաջանովի հետ։ Բոլորը շտապում էին հավերժանալ, պատմություն  մտնել։ Այս ամբողջ իրարանցումը Փարաջանովին ասես չէր անհանգստացնում։ Նա անտարբեր էր։  Մի երկու քայլ առաջացա։ Սերգեյի անտարբեր հայացքը երբեմն սահում էր դեմքիս վրայով,սակայն կանգ չէր առնում։ «Չի ճանաչում,- մտածեցի ես։ – Ուշ է արդեն»։

Ես ավելի մոտեցա  և մի քանի վայրկյան ուշադիր նայեցի նրա աչքերին։ Սպասում էի։ Վերջապես արտաբերեցի անվստահ, դողացող ձայնով.

– Սերգեյ Իոսովիչ, դուք ինձ ճանաչեցի՞ք․․․

-Այո,- պատասխանեց նա մի տեսակ մեխանիկական ձայնով։ – Ու՞ր է Ալիկը։

Ու ես հասկացա, որ նա ինձ իսկապես ճանաչեց, քանզի տվեց ամուսնուս անունը։ 15 -20 րոպե ես խոսեցի նրա հետ։ Դա կատարելապես տրամաբանված զրույց էր։ Կողքից դիտողը հազիվ թե ասեր,թե նա ոչ մեկին չի ճանաչում և չի պատասխանում հարցերին։

Ասում են, որ մտքի պայծառացման պահեր են լինում։ Մարդ, որը վաղուց որևէ մեկի  հետ չէր խոսել, խոսեց։ Չգիտեմ, մեր օպերատորները տեսագրեցի՞ն այդ զրույցը, թե՞ ոչ, սակայն չտեսագրելը նրանց կողմից պարզապես հանցագործություն կլիներ․․․ Ով գիտեր, գուցե դա նրա վերջին բառերն էին, գուցե վերջին զրույցն էր։  Ահա այդ զրույցն ամբողջությամբ, որը ես շտապեցի գրի առնել, քանզի այդ հանճարեղ մարդու յուրաքանչյուր նախադասությունը, կարծում եմ, թանկ է մեզ համար։  

Ես պատասխանեցի, որ Ալեքսանդրը Երևանում է, իսկ ես այստեղ եմ, Փարիզում, քանզի աղջիկս Սորբոն է ընդունվում սովորելու․․․ Սերգեյը հարցրեց, թե քանի տարեկան է։ Տարօրինակ  էր, այդ պահին անդրադարձա, որ աղջկաս ծննդյան օրն է, քսան տարեկան էր դառնում։ Սերգեյն ասաց,- լավ  տարիք է։   Նա խոսում  էր կարճ նախադասություններով, գրեթե  առանց հուզական շեշտադրության։ Բայց այս վերջին նախադասությունն, ինչպես ինձ թվաց, արտաբերեց  թեթև  մեքենայորեն, սակայն  խորը թախիծով։ Այսպես  կարող էր խոսել մեկը, որն այլևս  ուրախության ոչ մի հեռանկար չունի, որն այլևս կյանք ունի․․․

Արդեն  զգում էր  մոտեցող  ավարտը։ Ես պատմեցի, որ երկու օրից Փարիզում  ներկայացում եմ  խաղալու, այնուհետև մեկնում եմ  Լիոն։ Հետո ամեն օր  կայցելեմ  նրան, եթե, իհարկե, ուզում է։ Ոչինչ չպատասխանեց, բայց հարցրեց, թե ինչ եմ խաղում։ Ես բացատրեցի, որ դա մոնոդրամ  է Փառանձեմ թագուհու մասին, որ պատրաստվում էի դա խաղալ Թբիլիսիում, արդեն պայմանավորվել էի Կոտե Մախարաձեի հետ, որն իր սեփական՝ մեկ դերասանի թատրոնն ունի։ Հույս  ունեինք , որ վարպետը՝ Փարաջանովը կօգնի զգեստի  և դեկորների գծագրության  համար, կօգնի  նաև բեմադրելուն, բայց ափսոս, հիվանդությունը խանգարեց։ Ասացի նաև, որ հիմա պիտի սպասեմ մինչև առողջանա։

Հետո կշտամբեցի, թե  ուշ է եկել Փարիզ․ «Ավելի շուտ պետք էր գալ, այն ժամանակ  ամեն ինչ  լավ կլիներ»։ (Նա իսկապես  հրաժարվել էր բազմիցս  գալ Փարիզ, պատճառաբանելով, որ եթե  Անդրեյ Տարկովսկուն այստեղ չփրկեցին, ապա իրեն էլ չեն փրկի)։  Հիմա, հավանաբար, նրան բերել էին իր կամքին հակառակ։ Նա նորածնի պես անօգնական էր։ Հույս էլ չկար։  Ես ասացի․«Փարիզը կփրկի ձեզ․․․», կամ  նման մի բան, և ամաչեցի, քանզի չէի հավատում այդ հեքիաթին․․․Եվ, ինչպես ինձ թվաց, նա շատ տարօրինակ հայացքով նայեց ինձ։ Հետո ինքը փոխեց  խոսակցության  նյութը։ –  Տուր հոտ քաշեմ,- ասաց նա, և ես հիշեցի, որ ձեռքիս վարդ կա՝ վարդ Փարաջանոնի համար։ Մոտեցրի դեմքին, բայց նա հոտ չքաշեց։ Թվում էր, թե ինչ -որ բանի վրա է կենտրոնացել և բոլորովին մոռացել  վարդի մասին։ Ինձ համար այդ  դիրքում երկար մնալն անհարմար էր, ուստի զգույշ, ինչպես երեխայի, հարցրեցի նրան․ «Հոտ կա՞» ։ Նա էլ ուշիմ երեխայի պես պատասխանեց․ «Այո»։ Ես հոտ քաշեցի և զարմացա․ վարդը հոտ չուներ, այնուհանդերձ դա հոտ էր, բնության հոտ, կենդանի հոտ։ Մինչդեռ շուրջբոլորը միայն քիմիա էր, քիմիոթերապիա․․․Հետո ասաց․ «Ջրի մեջ դիր․․․»։

Մի գավաթ գտա, վարդը դրեցի մեջը և տեղավորեցի մահճակալին ամրացված սեղանիկի վրա, այնպես, որ տեսնի։ Նա երկար նայեց այդ վարդին․․․ «Գավաթի մեջ դրված Փարաջանովի համար վարդին»։ Լուռ էր։ Հավանաբար հոգնել էր։      Մտածեցի, որ պետք է գնալ և պայուսակիս միջից հանեցի «Վերածնված Հայաստան» ամսագրի այն համարը, որի  շապիկին իմ լուսանկարն էր՝ Փարաջանովի պատրաստած գլխարկով և ծաղկեփնջով։ Ամսագիրը վերցրել  էի հետս, որպեսզի գոնե մի փոքր հաճույք պատճառեմ  նրան։ Դեռևս  1988 թվականին, երկրաշարժից առաջ, Երևանում, ժողովրդական արվեստի տանը կազմակերպած իր  ցուցահանդեսի ժամանակ (ցուցադրվում  էին նրա  պատրաստած կանացի գլխարկները և ծաղկեփնջերը), նա կես – կատակ, կես լուրջ (նրանից ո՞վ   էր բան հասկանում) ասաց․ Ափսոսու՞մ   ես, ի՞նչ    է, կարող էիր, չէ՞ իմ գլխարկները ցուցադրել»։

Այդպես էլ արեցի։ Գլխարկները քսանից ավելին  էին։ Դարասկզբի ոճով պատրաստված գլխարկներ։ Հին օրերի նոստալգիան էր դա, որը պիտի արտահայտվեր «Խոստովանություն»  չնկարահանված ֆիլմում։ Լուսանկարեց  Զավեն  Սարգսյանը։ Լուսանկարներից մեկը հայտնվեց  ամսագրի շապիկի առաջին էջում։ Պարզապես Ռեմբրանդ։

Թվում  էր, թե գոհ մնաց։ Ասաց․  – Մոտիկ դիր, տեսնեմ։  Ամսագիրը դրեցի վարդի կողքին։ Հետո, չուզենալով նրան հոգնեցնել կամ տաղտուկ պատճառել, որպես ավարտական նախադասություն, ասացի․ – Ուզու՞մ եք   հաջորդ անգամ, երբ գամ, շատ ծաղիկ բերեմ, ինչպես այս  նկարի վրա։ – Ո՜չ, – կտրուկ պատասխանեց նա։ Եվ  լռություն տիրեց։ Ամեն մեկս իր մտքերի հետ։ Ես վստահ չէի, թե նրա գիտակցությունն ամբողջ ուժով է գործում. նրա   պատասխանները չափազանց իմպուլսիվ էին։ Երևի այդպես է լինում, չգիտեմ․․․ Նա միաժամանակ և  կողքս էր և ինչ – որ  տեղ, շատ հեռու․․․Ես հասկացա, թե որքան անզգույշ վարվեցի, խոսելով ծաղիկների  մասին։ Շատ ծաղիկներ․․․

Ի՞նչ    է դա․․․ Ի՞նչ է խորհրդանշում, ինչի՞ հետ է զուգորդում․․․  Մեծ  ուրախություն կամ  մեծ վիշտ ․․․ Նա  արդեն վախենում էր։ Գիտեր։ Զգում էր։ Եվ, ինչպես ինձ թվաց, մի տեսակ նեղացած շրջվեց ինձնից և ինչ – որ   բանի վրա կենտրոնացավ, ամփոփվեց իր մեջ․․․   Ես չգիտեի, թե ինչ անեմ, որպեսզի այդ  անիծյալ «շատ ծաղիկների» մեղքը քավեմ։ Չափազանց մեղավոր էի զգում թույլ տված սխալի համար։ Եվ հանկարծ, անսպասելի, համբուրեցի նրան, համբուրեցի ճակատը, որի տակ (սոսկալի է նույնիսկ պատկերացնել) այդ անիծյալ մետաստազն էր․․․Ես ինքս ապշեցի իմ քաջությունից, չէ՞ որ դա սարսափելի էր՝ համբուրել մահը։ Ներսս ամեն ինչ շուռ եկավ։ Ես գրկեցի այդ հիվանդ հանճարեղ գլուխը և հասկացա, որ իսկապես սերը մահվանից հզոր է։

Ինչ – որ մեկը հիշեցրեց, որ պաղում է կերակուրը։ Եվ, ո՜վ  փրկություն, գրեթե ուրախացած, հարցրեցի․ – «Կուզե՞ք ձեզ կերակրեմ»։ Նա համաձայնվեց․ ուտում էր իմ ձեռքից, երեխայի պես, հաճույքով, դանդաղ։ Հարցրեցի՝ արդյոք համո՞վ    է։ Նա գլխով արեց։

Հանկարծ գիտակցեցի, թե ինչ է կատարվում։ Վաղուց, դեռևս երեք –  չորս   տարի առաջ, Փարաջանովն ուզում էր իր ապագա ֆիլմում՝ «խոստովանություն», իր մոր դերը խաղամ։ Արտաքինով շատ նման չէի իր մորը։ Բայց Սերգեյն ամենքին ասում էր, թե «Երբ Անահիտը ժպտում է, ես իմ մորն եմ հիշում»։

Այդ ծրագիրը չիրականացավ։ Ֆիլմում, որը նա չհասցրեց ավարտել, ուրիշ դերասանուհի նկարահանվեց։ Սակայն այս պահիս դա չէր  կարևորը, այլ այն, որ ճակատագիրն ինձ ստիպեց իր մայրը զգալ, և որ  մայրության այդ գաղափարն անցել էր Սերգեյի մտքով, գուցեև մնացել գիտակցության խորին ծալքերում։ Այդ պահին ես իսկապես  նրա մայրն էի։ Եվ  չկար կողքին  ավելի մոտիկ մարդ, քան ես, և գուցե ոչ ոք նրան չէր կարեկցում այնպես, ինչպես ես, ոչ ոք այդ պահին նրան  այնպես չէր սիրում, ինչպես ես։ Եվ նա  զգում էր այդ։

Ես նրան ըմպելիք էի տալիս և ասում․  – Դուք ուզում էիք, որ ես ձեր մոր դերը խաղա՞մ․․․ Ահա խաղում եմ այդ դերը…,- ասում եմ և հազիվ զսպում  արցունքներս, կոկորդս էլ սեղմվել է։ Գուցե չափազանցնում էի, բայց դա նրան դուր էր գալիս։ Եվ երբ հրաժեշտի պահին հարցրեցի, թե ինչ բերեմ  հաջորդ անգամ, թե  ի՞նչ  միրգ է սիրում, նա նվիրված, սակայն մի տեսակ չտեսնող հայացքով նայեց ինձ և շշնջաց․ – Կա‘թ։  Այո, դա  ենթագիտակցությու՜նն  էր։ Մայր – Կաթ։   արիզում, Սեն – Լուի  հիվանդանոցում  ուզածիդ չափ կաթ կա։ Բայց նա հատկապես ինձանից կաթ ուզեց։  Ավելի երկար այդ դերում մնալն անկարելի էր  դառնում։  Հրաժեշտ տալով և  խոստանալով, որ նորից կայցելեմ, ես հեռացա։ Գիշերն անհանգիստ էր և ծանր։

Այլևս նրա մոտ  չգնացի։ Վիճակն ավելի ու ավելի  էր ծանրանում, ասում էին, որ դարձյալ ոչ մեկին չի ճանաչում (գուցե չէր ուզում ճանաչել)։ Ինձ ճանաչեց, չէր կարող  չճանաչել։

Հետո պատմում էին, որ արդեն առանց գիտակցության, շտապ  տանելու են Երևան, որպեսզի հասցնի հայրենիքում  մեռնել։  Ասում էին նաև, որ ճոխ և հանդիսավոր թաղում է եղել։ Հայերը թաղել գիտեն։ Անձամբ ես ատում եմ  թաղումները։

Անահիտ Թոփչյան

1990թ․ Փարիզ