«Ամերիկացի» ֆիլմը՝ կատակերգական դրամա կարոտի մասին. Variety-ի անդրադարձը
Գրող, ռեժիսոր, դերասան Միքայել Գուրջյանը տեղահանման արդիական մետաֆոր է ստեղծել, որը շատ տեղին է հատկապես վերջին շրջանի տարածաշրջանային զարգացումների ֆոնին:
1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից երեք տասնամյակ անց լավատես ամերիկահայը վերադառնում է հայրենիք, ցավոք հայտնվում է բանտում: Բանտախցի պատի վրա երկրաշարժի հետևանքով առաջացած ճեղքից նա ամեն օր հետևում է բանտապահներից մեկի կյանքին և հանկարծակի մշակութային կապ է հայտնաբերում իր ու այդ բանտապահի միջև: Հենց այս գաղափարն էլ ընկած է «Ամերիկացի» սենտիմենտալ կատակերգային դրամայի հիմքում, որը հայտնվել է «Օսկարի» հավակնորդների ցուցակում: Ֆիլմի սցենարիստ և ռեժիսոր Գուրջյանը նաև նկարահանվել է ֆիլմի գլխավոր հերոսի դերում. սա հուզիչ կտավ է սփյուռքահայության զգացմունքների, կարոտախտի մասին, այս ֆիլմը լրացուցիչ կոնտեքստ է ստանում՝ հաշվի առնելով Լեռնային Ղարաբաղում սեպտեմբերյան դեպքերը, երբ ավելի քան 100 հազար էթնիկ հայեր ստիպված էին փախչել իրենց տներից:
Ֆիլմի երազային նախաբանը պատմում է հայ երիտասարդ տղամարդու մասին, որը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ փրկվում է Օսմանյան բանակի դաժանություններից: Նրա աչքերի առաջ է Արարատ լեռան հանդարտ պատկերը, որը, չնայած ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում է, սակայն խոր ու լուրջ նշանակություն ունի հայ ժողովրդի համար. այն ազգային խորհրդանիշ է: Տասնամյակներ անց՝ 1947 թվականին, տղամարդը, որի անունը Չարլի է, վերադառնում է Հայաստան ու հայտնվում «կատակերգության» կիզակետում:
Նա օգնում է սովետական բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի հայ կնոջը, ինչից հետո հայտնվում է խանդի տեսարանների կենտրոնում: Արդյունքում Չարլիին, որը վարժ տիրապետում է անգլերենին, խոսում է հայերեն, բայց ոչ ռուսերեն, ձերբակալվում է: Պատճառն այն է, որ նա պուտավոր փողկապ էր կրում:
Եվ ահա, Չարլին ամեն օր չոր հաց է ուտում, տքնաջան աշխատում և հետևում իր բանտի պահակներից մեկի փոքր, համեստ տան անցուդարձին՝ վերհիշելով իր մանկությունը: Այնուհանդերձ, այն, ինչ Չարլիի համար սկզբում լոկ զվարճանք էր, ի վերջո վերածվում է մշակութային մեկուսացման պատկերի. նա հեռվից կամաց-կամաց ծանոթանում է հայկական մշակույթին և սովորույթներին:
Չարլիի դերում (որի բանտային մականունը «Չարլի Չապլին» է) Գուրջյանը կատակերգական հզոր էներգիա է փոխանցում ֆիլմը դիտողներին: Նա հիասքանչ կինտեգրվեր Ժակ Տատիի ֆիլմաշխարհում: Գուրջյանը զվարճացնում է հանդիսատեսին անգամ իր շարժուձևով, նա գողանում է բոլորի ուշադրությունը համարձակությամբ և տեղացիների տարրական սովորույթներին անտեղյակությամբ:
Գուրջյանը հայկական ծագումով ամերիկացի է, դժբախտ, անօգնական գլխավոր հերոսի կերպարը ստեղծելու համար նա օգտագործում է սփյուռքահայերի շուրջ ստեղծված կարծրատիպային պատկերացումները: Չարլիի կերպարն իր անսահման լավատեսությամբ միամիտ է թվում: Ֆիլմի սկզբում նրա պահվածքը ժպիտ է առաջացնում, բայց վերջում թողնում ծանր զգացողություններ։ Գուրջյանն աստիճանաբար կեղևազրկում է Չարլիին, ցույց տալիս, որ նա առաջ է շարժվում ՝ մեծ հույսը սրտում՝ չնայած դժվարություններին: Ու հանդիսատեսի մոտ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք ավելի ու ավելի նիհարող Չարլիի աչքերը կշարունակեն փայլել այդ հույսով… Հարց է, որը պատասխան չունի:
Կարելի է ասել, որ «Ամերիկացին» ֆիլմ է կինոյի կախարդանքի մասին, ինչպես «Cinema Paradiso»-ն, այդ թվում՝ Գուրջյանի խաղի շնորհիվ:
Ի վերջո, վիզուալ պատմվածքի երկու հակադիր մեթոդները (մեկը՝ սեփական զգացողությունների վրա հիմնված, մյուսը՝ հեռվից դիտողի տեսանկյունից) պայթյունավտանգ շփման մեջ են մտնում՝ ինչպես մատերիան և հակամատերիան. արվեստի գաղափարը բախվում է իր հանդիսատեսին ու հստակ կերտվածք ստանում:
Գուրջյանի խելագար սյուժեն ամբողջական է դառնում կոմպոզիտոր Անդրանիկ Բերբերյանի կատակերգական-լավատեսական ջազի ու հայկական մտածկոտ ֆոլկի ներքո:
Իսկ եթե քննադատել «Ամերիկացին», ապա այն պատճառով, որ ֆիլմը հիմնականում անտարբեր է Չարլիի և մյուս ազատազրկվածների հանդեպ գործադրվող դաժանության, իրենց հայրենակիցներին իշխանությունների թելադրանքով կեղեքող բազմաթիվ բանտապահների հոգեբանության նկատմամբ: Սակայն ֆիլմի ավարտին Գուրջյանը հավասարակշռություն է հաստատում:
Ֆիլմի հեղինակը ներթափանցում ու բացահայտում է հայկական մշակութային հիշողությունը: Նա որոնում է դրանում իր տեղը՝ որպես հայրենիքից կտրված արվեստագետ, որը ստիպված է եղել հետևել ազգային մշակույթին հեռվից: Գուրջյանը ֆիլմը նվիրել է իր պապիկին, որը տեսել է 1915 թվականի արհավիրքը: Նա ասես փորձել է վերստեղծել իր անձնական ողբերգությունը, հավաքագրել այն ամենը, ինչն իրենից խլել էին ծնվելուց դեռ շատ առաջ:
«Ամերիկացին» համակված է կարոտով ու անսահման քնքշությամբ: Այս ֆիլմը բուժիչ բալասան է նույնիսկ ամենակարծրացած հոգիների համար:
Պատրաստեց Դիանա Գասպարյանը