Կինոարվեստի զարգացման ներկայիս փուլում մասնագետների համար հատուկ ուշադրության առարկա է կինոժանրի խնդիրը։ Բանն այն է, որ կինոարվեստի տարբեր տեսակների սինթեզի հետեւանքով ստեղծվել են բազմաթիվ այսպես ասած՝ «խառնածին» ժանրեր, որոնք կիրառում են կինոարվեստի միանգամից մի քանի տիպեր։ Այդպիսի «խառնածին» ժանրերից են՝ տրագիկոմեդիան, որը զուգորդում է իր մեջ կոմեդիայի եւ բարձր դրամայի հատկանիշներ (Չարլզ Չապլին՝ «Մեծ քաղաքի լույսերը», Ռոբերտո Բենինյի «Կյանքը հիասքանչ է»), լիրիկական նովելը, որն էլ իր մեջ զուգորդում է լիրիկական եւ էպիկական ժանրերը (Բորիս Բորնետ՝ «Կապույտ ծովի ափին»), ֆիլմ բալետը, որը հանդիսանում է գեղարվեստական կինոյի եւ բալետի կոմբինացիան (Մարգարիտա Պիլիխինա՝ «Աննա Կարենինա») և այլն։

Սակայն հատկապես հետաքրքրական են մոնկյումենտարները, որոնք հանդիսանում են գեղարվեստական խաղարկային կինոնկարներ, որոնցում կիրառվում են վավերագրական կինոյի տարրերը (Վուդի Ալեն «Զելինգ», Անդրեյ Խորոշեւ՝ «Կարմիր գույնի կոնստրուկտորը»)։ Մոկյումենտար կամ կեղծ-վավերագրական ժանրը կինոարվեստում եւ հեռուստատեսությունում ստեղծում է վարերագրականության իմիտացիա, ֆալսիֆիկացիա եւ միստիֆիկացիա։ Այս ժանրի կինոնկարները թեեւ ոճայնացված են վարերագրական կինոնկարի նման, սակայն ներկայացնում են պատմականորեն երբեք գոյություն չունեցած կամ մասամբ գոյութուն ունեցած  իրականություն, մտացածին կամ մասնակի հավաստի իրադարձություններ։

1950-ական թվականներին, ինչպես հայտնի է, հանրային վստահությունը մեդիայի եւ օբյեկտիվ ու հավաստի տեղեկատվության կրող այլ օբյեկտների հանդեպ աստիճանաբար սկսել հօդս ցնդել, վավերագրական գործերում ավելի ու ավելի շատ սկսեցին հայտնվել կեղծ տեղեկություններ եւ խաղարկային տեսարաններ, ինչպես օրինակ՝ ինչ որ փախստականների օրագրություններ, որոնք երբեք չեն եղել իրականում, կամ բեմականացված լուսանկարներ, որոնք փորձ է արվել «սըղղացնել» վավերագրականի տեղ։ Այս ամենը պատճառ է դարձել, որ մարդիկ սկսեն կասկածել բազամթիվ պատմական փաստերի վրա, ինչպիսիք են օրինակ, թե իրոք մարդը Լուսնի վրա ոտք դրել է, կամ որքանով են հավաստի միջնադարյան ձեռագրերը եւ այլն։ Աշխարհի ավանդական համայնապատկերը սկսում է դառնալ ավելի քիչ հուսալի։

Մոկյումենտար կինոժանրի ի հայտ գալը, երբ, ինչպես ասվեց, կինոպրոդուկտը ամբողջապես  կամ մասնակիորեն հանդիսանում է մտացածին, սակայն ներկայացվում է վավերագրականության ոճայնությամբ պայմանավորված էր նաեւ նրանով, որ «վավերագրական» եզրույթն իսկ սկսում էր իմաստազրկվել եւ վավերագրականությունը սկսում էր ընկալվել ավելի շուտ որպես գեղագիտական համակարգ, հնարքների ամբողջություն։ Ընդ որում, կեղծ-վավերագրականության ժանրում այս հնարքները կարող են հասցվել աբսուրդի մակարդակի։ Առաջին «մոկյումենտար» հաջողված գործը կարելի է համարել 1938 թվականին Օրսոն Վելսի կողմից արված  «Աշխարհների պատերազմը» ռադիոբեմականացումը։ Բեմականացումն ընդհանուր առմամբ ունկնդրել է 6 միլիոն մարդ, որի 1/5-րդ մասն այդ գեղարվեստական գործը համարել է որպես իրական լրատվական թողարկում՝ հավատալով, որ Երկիր մոլորակի վրա հարձակվել են Մարս մոլորակի «բնակիչ» այլմոլորակայինները։

Հեռուստատեսության մեջ առաջին մոկյումենտար գործը կարելի է համարել 1957 թվականին ВВС-ի կողմից թողարկված «Պանորամա» հաղորդումը, որը ներկայացրել է Շվեյցարիայում սպագետիի բերքը։ Հաղորդման թողարկումից հետո խմբագրությունը բազմաթիվ զանգեր է ստանում, թե ինչպես է կարելի աճեցնել սեփակն սպագետիի ծառները։

Ժանրը հատկապես բուռն զարգացում ապրեց ժամանակակից մեր պոստմոնդերնիստական իրականությունում, երբ տարբեր ժանրերի միախառնումը եւ իրականության հանդեպ ոչ պատասխանատու վերաբերմունքը բերեց նրան որ «ճշմարիտ է» հասկացությունը սկսեց լղոզվել։

Արտաքնապես մոկյումենտար ժանրի կինոնկարները լիովին համապատասխանում են վավերագրական կինոնկարներին, սակայն նրանց առարկան ամբողջովին կամ կիսով չափ մտացածին է, որը սակայն ներկայացվում է իրականի տեղ։ Այն, որ ժանրի հիմքում անգլերեն «mock» բառն է ընկած, որ թարգմանաբար նշանակում է քմծիծաղ, կամ ծաղրանք, հուշում է, որ այս ժանրի կինոնկարները հիմնականում սատիրային են։ Սակայն մոկյումենտար ժանրի հնարքները խորապես թափանցել են նաեւ գեղարվեստական կինո եւ գործում են նաեւ այնտեղ, ինչպես օրինակ՝ Ալեքսեյ Ֆոդերչենկոյի «Առաջինը Լուսնի վրա», Բիլ Գութենթագի «Մահ՝ եթերում» կինոնկարներում, ««Լավ տղաները» օպերացիան» սերիալում, Պիտեր Գրինուեյի «Անկում» հեղինակային կինոյում, «Ոտքեր՝ ատավիզմ» կարճամետրաժ կինոնկարում, որի ռեժիսորն է Միխայիլ Մեստեցկին, Պիտեր Գրինուեյի «Ուղղահայացներ» կարճամետրաժում։

Այս ժանրի կինոնկարներում այսպես ասած խաղի կանոնները կարող են բացահայտվել հենց սկզբից, իսկ հնարավոր է, որ դիտողին «խաբելը» շարունակվի մինչեւ վերջին կադրը եւ բացահայտումը լինի միայն տիտրերում, ինչպես օրինակ՝ Պիտեր Ջեքսոնի «Մոռացված արծաթում» է։ Երբեմն նման կինոնկարներում իրականության պատրանքը ստեղծվում է ի հաշիվ տարատեսակ աստղերի եւ իրականում գործող այլ նշանավոր մարդկանց մասնակցության։

Կեղծ-վավերագրական կինոնկարները հաճախ հանդես են գալիս պատմական վավերագրության տեսքով՝ իր ժամանակագրությամբ, տարատեսակ մասնագետներով եւ այլն, ինչպես օրինակ՝ Սերգեյ Կուրյոխինի «Լենին սունկը», Միխայիլ Մեստեցկու «Ոտքեր՝ ավատիզմը՛, կամ որպես cinéma vérité կինոժանրի գործեր, երբ մենք կարծես թե ուղեկցում ենք այն մարդկանց, որոնց հետ տեղի են ունենում տարատեսակ իրադարձություններ, որ տեղի են ունենում նրանց շուրջը։ Այդպիսի կինոնկարներից են Ռեմի Բելվոյի, Անդրե Բոնսելի եւ Բենուա Պուլվորդի համատեղ «Մարդը կծում է շանը» կինոնկարը, կամ Պավել Բարդինի «Ռուսաստան 88»-ը։ Այդպիսի կինոնկարներն ամբողջովին կամ մասնակից հանդիսանում են իմպրովիզացիաներ՝ ճշմարտացիության իմիտացիա պահպանելով։

Աղբյուրը

Նյութը՝ Արամ Յանինի