Համացանցի դարում ամբողջ աշխարհն ափիդ մեջ է՝ մի տափակ, փոքր շերտում  ամփոփված, ու մատի թեթև հպումով ուզածդ ինֆորմացիան կարող ես ստանալ, վիրտուալ աշխարհում կարող ես անարգել ճամփորդել։ Բայց ոչ մի տեխնիկայի գյուտ չի կարող հաղորդել այն հոգևորը, խոր զգացականը, որ կարող ես ստանալ մարդկային շփումից, այն էլ, երբ դիմացինդ մի ամբողջ կյանք  է ապրել ու կյանքը գեղեցկացնող, կյանքին համուհոտ տվող մարդկանց է ճանաչել ու տեսել։

Kinoashkharh.am-ի զրուցակիցը խորհրդային տարիներին ՝ 1969 թվականից հրատարակված «Ֆիլմ» թերթի հիմնադիր-խմբագիր, հետագայում՝ «Գեղարվեստի», այնուհետև «Կինո+» ամսագրի համահիմնադիր-խմբագիր Ռոբերտ Մաթոսյանն է։ Մշակութային երկարամյա գործունեության գնահատականը  նրա՝  վերջերս ստացած  ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչում է։ Ով տեսել է 1960-80-ականները, այդ տարիները հիշելիս դեմքին երանության ժպիտ է գալիս։  Այդ և հետագա տասնամյակների մշակութային ու հատկապես կինոանցուդարձը Ռոբերտ Մաթոսյանն արձանագրել է որպես լրագրող, հրատարակել «Ֆիլմ» պարբերականը։ Իսկ ամեն հոդվածին նախորդել են հանդիպումներ, զրույցներ կինոյի երևելիների հետ։

-Կինոաշխարհի, կինոարվեստի հետ ինչպե՞ս եք ծանոթացել ու մտերմացել։ Սկիզբն ինչպե՞ս եղավ։

-ԵՊՀ-ի ժուռնալիստիկայի բաժնում էի սովորում։ Կես հաստիքով ինձ գործի ընդունեցին. կինո շատ էի սիրում ու դեռ փոքր տարիքից լուսնկարչությամբ էի զբաղվում։ Ես 4-րդ կուրսում էի, 1-ին կուրսեցիներին լուսանկարչություն էի դասավանդում։ Հետո ընդունվեցի ԵՊՀ-ի ֆոտոլաբորատորիա, նաև  «Երևանի համալսարան» թերթի համար էի լուսանկարում։Հանրային հեռուստատեսությունից օպերատոր Գալուստ Հալաջյանն էլ էր ԵՊՀ-ում աշխատում։ Նա համալսարանի բոլոր միջոցառումները նկարահանում էր։ Ինձ վստահեց ԱՄՆ-ից բերած 16 մմ-ոց իր «Կոդակը»։ Ես սկսեցի համալսարանի միջոցառումները նկարել։

-Պատկերացնում եմ՝ ովքեր էին դասավանդում այն ժամանակ ԵՊՀ-ում ու հոգևոր-մշակութային ի՜նչ տրամադրող միջավայր կար։

-Համալսարանի ոսկե շրջանն էր, ի՜նչ դասախոսներ էին աշխատում՝ Լևոն Ներսիսյան, Գուրգեն Սևակ, Մկրտիչ Մկրյան, Էդվարդ Աղայան, Հովհաննես Բարսեղյան, Գևորգ Ջահուկյան, Հրանտ Թամրազյան. իսկական տիտաններ։

2-րդ կուրսում էի, ֆոտոլաբորատորիայում էի աշխատում։  1964 թվականն էր, մեր կուրսից Գեղամ Քյուրումյանը մի օր  ասաց՝ Ռոբերտ, սա պիտի տպենք։ Ու ցույց տվեց Մեծ եղեռնին նվիրված թռուցիկ։ Հայ ժողովրդի ազգային գիտակցության զարթոնքի շրջանն էր, մեկ տարի հետո նշելու էինք Հայոց ցեղասպանության 50-րդ տարելիցը։ Թռուցիկը ժապավենի վրա նկարեցի, հետո հանրակացարանում՝ մութ տեղ, տպեցինք։ Թռուցիկը կոչ էր հայ ժողովրդին, որ հիշի, ճանաչի, իմանա՝ ինչ է կատարվել 1915 թվականին։ Այդ տարիներին մարդիկ չգիտեին Ցեղասպանության մասին։ Եղեռնին ասում էին եղևնի, նույնիսկ բառը չէին ընկալում, այդչափ անտեղյակ էին, պատկերացնո՞ւմ եք։

-Հիմա եկեք տեղափոխվենք բուն մասնագիտական ժամանակաշրջան, երբ սկսեցիք հրատարակել «Ֆիլմ» թերթը։

-Չէի կողմնորոշվում՝ դեպի կինո՞ գնամ, թե դեպի ժուռնալիստիկա։ Հայաստանի հեռագրական գործակալությունում պրակտիկայի էի, կես հաստիքով էլ այդտեղ աշխատում էի։   Ժուռնալիստիկայի ամբիոնի վարիչ Գևորգ Հայրյանն ինձ առաջարկեց թերթ հրատարակել։  Ես արդեն «Ավանգարդ» թերթ էի գնացել,  բաժնի վարիչ էի։  220 հազար տպաքանակ ուներ թերթը, ես նաև հոդվածներ էի գրում։ Երկմտեցի՝ գնա՞լ, թե մնալ «Ավանգարդում»։ Գնացի։ 1969 թվականի մարտին «Ֆիլմ» թերթի 1-ին համարը լույս տեսավ։ Մեր խմբագրությունը Կինովարձույթի շենքում էր՝ այն ժամանակվա Օրջոնիկիձե փողոցի վրա։

-Փաստորեն, ճակատագիրը Ձեր ձեռքից բռնած դեպի կինո էր տանում, ինչքան էլ որ ժուռնալիստիկան ձգում էր։ Թեև «Ֆիլմում» էլ կինոն համադրված էր ժուռնալիստիկայի հետ։

-Այո, շաղկապված էին։ Բացի այդ, Կինովարձույթի դահլիճում հրաշալի ֆիլմեր էինք նայում։ Փարաջանովի «Նռան գույնի» առաջին ցուցադրությունն այդտեղ է եղել։ Կարճ ասած՝ բոլոր ֆիլմերը, մինչև մեծ էկրան բարձրանալը, կինովարձույթի դահլիճում էին ցուցադրվում։ Ֆիլմերը դիտում էին նաև կինոթատրոնների ղեկավարները, իսկ Երևանում այն ժամանակ 40 կինոթատրոն կար, Հայաստանում՝ 720։

Մի օր մի երիտասարդ եկավ Կինովարձույթ, հարցրեց՝ Երեմ Ստեփանյանը որտե՞ղ է նստում։ Կառավարչին էր հարցնում։ Արտավազդ Փելեշյանն էր, իր երկու՝ «Սկիզբ» և «Մենք» ֆիլմերն էր բերել, որ մինչև մեծ էկրան բարձրանալը, Կինովարձույթում ցուցադրվեր։

4 հոգով նայեցինք Փելեշյանի ֆիլմերը։ 1969 թվականն էր.  ինչ որ հիմա ձեզ պատմում եմ, պատկերներն աչքիս առաջով հիմա անցնում են։  Երբ ֆիլմերի ցուցադրությունն ավարտվեց, բոլորս շոկի մեջ էինք։ Երեմ Ստեփանյանն՝ ինձ թե՝ մի բան ասա։ «Ոնց որ Չարենցի «Ամբոխները խելագարվածը» լիներ». ապշահար  ասացի։

-Կինոյի ամենածաղկուն շրջանում եք աշխատել։ Պատկերացնում եմ՝ ինչքան եք շրջագայել, տարբեր փառատոների ներկա եղել, որպեսզի լուսաբանեք, հարցազրույցներ անեք կինոյի մեծերի հետ։

-25 տարի հրատարակվել է «Ֆիլմը»։ Սկսել ենք 10 հազար տպաքանակից, հասցրել՝ 40 հազարի։ Այդ ընթացքում, այո, միութենական ու արտասահմանյան բազմաթիվ փառատոների եմ ներկա եղել։ Վենետիկի, Մոսկվայի  միջազգայյին կինոփառատոներից բազմաթիվ նյութեր եմ բերել թերթի համար։

Վենետիկից հրաշալի հուշեր ունեմ։ Շատ էի ուզում խորհրդային կինեմատոգրաֆիստներին տանել Սուրբ Ղազար կղզի։ Հետաքրքրվեցի, ասացին՝ պետք է դիմել հյուպատոսարան։ Հենց Միլանում  իջանք, հյուպատոսին իմ նպատակի մասին ասացի։ Ասաց՝ Իտալիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, մի քիչ դժվար խնդիր է, բայց կկազմակերպենք։  Վենետիկի հյուրանոցից հեռախոսով կապվեցի Մխիթարյան միաբանության հետ, Հայր Ղևոնդը պատասխանեց զանգիս։ Ներկայացա՝ երկու հայ ենք, ինձ էլ դժվար ճանաչեք, Հայաստանում «Ֆիլմ» թերթ կա, դրա խմբագիրն եմ։ Հարցրեց՝ պարոն Մաթոսյան, Դո՞ւք եք։ Ծնկներս թուլացան, մտածեցի՝ ԿԳԲ-ն այստեղ է՞լ է ինֆորմացիա տվել։ Պարզվեց՝ Միաբանությունը Հայաստանում տպագրվող 11 թերթերն էլ ստանում է, խմբագիրների անուններն էլ թերթերի վրա  գրված  են։ Ինձ այդտեղից գիտեին։

Երկու հոգով պիտի գնայինք, 2-ը դարձավ 4, Հայր Ղևոնդի հետ մի քիչ էլ խոսեցինք Հայաստանից, 4-ը դառավ 25։ Նրանք  քաղաքապետարանի նավակն էին վերցրել, որ 25-ս էլ  տեղավորվեինք։

-Միջազգային կինոփառատոներից ի՞նչ նշանակալի, անջինջ հիշողություններ ունեք, որ ֆիլմի պես, կադր-կադր հաճախ անցնում են աչքներիդ առաջով։

-«Ֆիլմի» մի քանի համար էր տպագրվել ընդամենը, երբ 1969 թվականին Մոսկվա գնացի։ Այնտեղ հանդիպել եմ Սոֆի Լորենի, Մարչելո Մաստրոյանիի, Ալբերտո Սորդիի հետ։ Նրանց հետ հարցազրույցներ եմ արել։ Գերմանիայում ապրող հայազգի պրոդյուսեր  Սերգեյ Ղամբարը մոտեցավ ինձ, շատ հետարքրված էր Փարաջանովի «Նռան գույնով»։ Գիտեր, որ ֆիլմն ավարտվել է, բայց դեռ էկրան չի բարձրացել։ Ղամբարն ինձ հարցրեց՝ որտե՞ղ է Լայերտ Վաղարշյանը։ Իսկ Վաղարշյանն այն ժամանակ Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության  առաջին քարտուղարն էր։ Սերգեյ Ղամբարն ուզում էր «Նռան գույնը» կինովարձույթի համար գնել ու ղեկավար անձանց էր փնտրում, որ իրեն օգնեն։  Հետո մոտեցավ  Խորհրդային Միության կինեմատոգրաֆիստների միության նախագահ Լև Կուլիջանովին, որ նրա  միջոցով փորձի գնել «Նռան գույնը»։ Բայց չիմացա՝ գործարքը ստացվե՞ց, թե ոչ։

Միջազգային կինոփառատոներից բացի, հայաստանյան հուշերս էլ ոչ պակաս տպավորիչ են։ Լեհաստանից  հայազգի ռեժիսոր, դրամատուրգ Եժի Կավալերովիչը, լեհ դերասան Ստանիսլավ Միկուլսկին են եկել Հայաստան։ Ֆրանսահայ կինոռեժիսոր  Անրի Վերնոյին 10  օր ես եմ ուղեկցել, երբ 1980 թվականին առաջին և վերջին անգամ նա եկավ Հայաստան։  Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապերի կոմիտեի ու Հայպետկինոյի հրավերով Վերնոյը եկավ Հայաստան։ Օդանավակայան՝ Անրի Վերնոյին դիմավորելու էինք գնացել ես, կինոռեժիսոր Ֆրունզե Դովլաթյանը, լրագրող, դիվանագետ Հենրիկ Լիլոյանը և դերասան Խորեն Աբրահամյանը։

Անրի Վերնոյն իջավ օդանավից, ասաց՝ մարմինս եկել է, հոգիս դեռ չի եկել։

-«Ֆիլմ» թերթը  Ձեզ կապում էր կինոյի աշխարհի, կինոյի մեծերի հետ։ Բայց եկան 1990-ականները, երբ կինո չէր նկարահանվում, ոլորտն  ու դրան առնչվող ամեն բան գլխիվայր շրջվեցին։ Ի՞նչ արեցիք այդ տարիներին։

-Մինչև 1993 թվականը «Ֆիլմ» թերթը հրատարակվել է։ Հետո «Ֆիլմի» բազայի վրա սկսեցի հրատարակել «Գեղարվեստ» թերթը, հետո աշխատանքից ազատեցին։ Միանգամից ամեն ինչ գլխիվայր շուռ եկավ, կինոգործիչներն անզորությունից շվարել էին, անասելի կոտրվեցին, դրա համար էլ շատերն իրար հետևից մահացան։ Ֆրունզը, Դիման, Գենադին…ստեղծագործող մարդիկ էին, որոնք մի վայրկյանում կորցրին աշխատելու, արարելու հնարավորությունը։ Կորավ ոգին, միտքը, հոգեկան սպանդ կատարվեց։ «Հայֆիլմ» կինոստուդիան 820 աշխատող ուներ։ Ու միանգամից բոլորը հայտնվեցին փողոցում։ Կինոյում նաև սերնդափոխությունը խախտվեց։ Պլանային արտադրությունից միանգամից անցում կատարվեց  շուկայական արտադրությանը, որին ոչ ոք ո՛չ ֆինանսապես, ո՛չ հոգեպես պատրաստ չէր։ «Գեղարվեստ» թերթն էլ, ասացին, որ ոչ մեկին էլ պետք չէ, ու փակեցին։

Եթե 1995 թվականին ես Մոսկվա չգնայի, հիմա վաղուց մեռած էի։ Այնտեղ  խմբագրական գործ էի անում, որդիներս՝ Տիգրանն ու Սամվելը,  վավերագրական ֆիլմեր էին նկարում։ Տեղափոխվեցինք Սանկտ-Պետերբուրգ։ Տղաներս սկսեցին հեռուստատեսային ֆիլմեր նկարահանել, հետո աշխատանքի անցան «Լենֆիլմում»։ 10 տարի մնացինք Ռուսաստանում։ Որդիներս Վալերի Բրյուսովին նվիրված ֆիլմ են նկարել։ Միխայիլ Շոլոխովի 100 ամյակի ֆիլմը նրանց է  վստահվել։ Կրասնագորսկից գտանք կադրեր՝ Շոլոխովը Նոբելյան մրցանակ է ստանում, հրաշալի արխիվ ձեռք բերեցինք։  Մոսկվայի Սյունազարդ դահլիճում ցուցադրվեց ֆիլմը։ Տիտրերում 4 անուն-ազգանուն  կար, 3-ը՝ Մաթոսյան՝ ես ու երկու որդիներս։ Շատ հուզիչ ու պարտավորեցնող էր։ Մոսկվայում, Շոլոխովի արձանի բացմանը Շոլոխովի  մեդալով պարգևատրվեցի նաև ես։

-Հետևո՞ւմ եք հայկական կինոյին, նոր ֆիլմերին, ժամանակակից կինոարտադրությանը։ Ի՞նչ աղերսներ եք տանում անցյալի հետ։

-Հետևում եմ, բայց մասշտաբայնություն չեմ տեսնում, չկա։  Հայկական թեմաներով խորհրդային տարիներներին էլ մեծ, ազդեցիկ ֆիլմեր այդպես էլ չստեղծվեցին։ Ինչքա՜ն հայտնի մարդիկ ենք ունեցել՝ գեներալներ, մարշալներ, գիտնականներ, ոչ մեկի մասին մեծակտավ, արժեքավոր, մրցունակ, ներկայանալի ֆիլմ չի նկարվել։ Հայրենական մեծ պատերազմին 600 հազար հայ է մասնակցել, ուղիղ կեսը չի վերադարձել, «Թամանյան» դիվիզիա ենք ունեցել, բայց մեր ֆիլմը «Զինվորն ու փիղն» է, իսկ վրացիներինը՝ «Զինվորի հայրը»։

Այս խնդիրների մասին շատ եմ գրել։ Շատ եմ խոսել, որ ժողովուրդը պետք է  հոգևոր բարձր արժեքներով սնվի։ Անրի Վերնոյը մի անգամ ասաց. «Հանդիսատեսի ձեռքից պիտի բռնես ու զգուշորեն վեր բարձրացնես»։

Վերնոյի հայերենը հրաշալի էր։ Հենրիկ Մալյանը նրան ասաց՝ ուզում եմ Սողոմոն Թեհլիրյանի դատավարության մասին ֆիլմ նկարել, բայց գիտեմ, ինձ այստեղ չեն թողնի, որ նկարեմ, գոնե դու նկարի։ Վերնոյը պատասխանեց՝ Հենրիկ, դու կգաս Ֆրանսիա ու դու էլ կնկարես ու «մատոռը» առաջինը դու կտաս։

Կիրակի էր, այսուայնտեղ փնտրեցի, որ Սողոմոն Թեհլիրյանի մասին գիրք գնեմ, Վերնոյը հետը Ֆրանսիա տանի, բայց չգտա։ Հետո Պերճ Զեյթունցյանին պատմեցի, ափսոսանքով ասաց՝ ինձ դիմեիր, ես կտայի։  Անրի Վերնոյի հետ անցկացրածս 10 օրերի տպավորություններս, հուշերս թղթին եմ հանձնել. վերջերս  գիրք տպագրվեց։

Ի՞նչ ասեմ։ Կինոն հրաշք է ու ես ավելի քան կես դար կինոյում եմ։

Զրույցը՝ Նաիրա Փայտյանի