Էդգար Բաղդասարյան․Օրուելն իրականություն է դառնում

-Պետք է հասկանալ՝ յուրքանչյուր պրոցես էվոլյուցիո՞ն է, թե ռևոլյուցիոն, – ասում է ռեժիսոր Էդգար Բաղդասարյանն  ու ավելացնում՝ բնական պրոցեսների դեմ ոչինչ անել չես կարող։ Համավարակը կինոյի աշխարհն էլ  խարխլեց: Կինոն մեկուսի, ֆիզիկական հեռավորություն պահպանելով, դիմակներով հնարավոր չէ նկարել, հետարտադրական պրոցեսն էլ է շփումներ պահանջում, իսկ արդյունքը կինոդահլիճներում էկրան բարձրացնելու փոխարեն ցուցադրել օն-լայն, կնշանակի սպանել կինոն: 

Կինո-հասարակություն բազմաշերտ հարաբերությունների մասին է Էդգար Բաղդասարյանի հետ մեր զրույցը:

-COVID-ը ստիպեց, որ փառատոներն իրենց ձևաչափը փոխեն: Սա ազդո՞ւմ է կինոյի որակի, բովանդակության վրա:

-Ի՞նչ է կատարվում մշակույթի հետ, ես կինոն  չեմ առանձնացնում ամբողջից: Խիստ ինդիվիդուալիզացիա է ընթանում. ամեն ինչ արվում է, որ մենք համատեղ դիտումներ, համատեղ լսումներ չունենանք: Ինձ համար կինոն դահլիճն է ու մեծ էկրանը, ոչ թե պլանշետը կամ համակարգչի էկրանը: Ամեն ինչ հանգում է  հեշտ մենեջմենթին: Մարդիկ շատանում են, ղեկավարելը դժվարանում է:  Իզոլացման քաղաքականություն է վարվում: Եթե մի քանի հոգի հանդիպեն, վտանգ կա, որ դավադրություն կկազմակերպվի, ինչ-որ ծրագրեր կկազմվեն: Սոցցանցերում դա վերահսկվում է, իսկ դեմ առ դեմ հանդիպումների ժամանակ վերահսկելը հնարավոր չէ: Ջորջ Օրուելի գրականությունն  իրականություն է դառնում:

Մի օրինակ բերեմ, որ ավելի պարզ լինի. գերմանացի փիլիսոփա Պետեր Սլոդերդայքը մատնանշում է ֆուտբոլի դերը մեր դարում:  Ֆուտբոլը ստադիոններում լոկալիզացնում է  պատերզմները: Ընդհանուր առմամբ, ամեն ինչը սեքսուալիզացվում է, որպեսզի մարդը հանկարծ չհիշի իր հոգևոր արժեքների մասին: Ամեն վայրկյան ներշնչում են՝ դու այս բանն անելու, այն բանն անելու իրավունքն ունես, բայց ոչ մի  անգամ չի նշվում պարտականությունների մասին: 17 տարեկանների ուղեղը լվում են.  «Քո մարմինը քոնն է, ինչ ուզում ես, արա»  պաստառը ձեռքն են տալիս և ուղարկում փողոց: Ու 17 տարեկան աղջնակներն ու պատանիները դուրս են գալիս ավանդույթների՝ Գուստավ Մալերի ասած՝ անցյալի մոխիրի դեմ:

-Հայաստանյան  կինոիրականությունն ինչպիսի՞ն է:  Ի՞նչ միտումներ եք տեսնում:

-COVID-ի  ու պատերազմի պատճառով մեզ հետ էլ ոչ ոք այլևս չի ուզում շփվել: Կան համարտադրություններ, որոնց մի մասը մնում է, կշարունակվի, մյուսները կչեղարկվեն:

Էսկապիզմի մասին ֆիլմ էի անում, բայց հիմա պարզվեց՝ բոլորս դարձել ենք էսկապիստ: Երիտասարդնրն ասում են՝ ուզում եմ արագ տուն գնալ, համակարգչիս առաջ նստել: Սա էլ է էսկապիզմի դրսևորում: Շատերը վշտից են փախչում, շատերն էլ վիշտն իրենց մեջ առած՝ առաձնացել են բոլորից:

-Իսկ լայն առումով, ի՞նչ է կատարվում մեր կինոյում:

-Ոչինչ էլ չի կատարվում: Չկա կինոյի քաղաքականություն, կան շատ վտանգներ: Եթե ասենք՝ մենք մեր տեսակն ենք պահպանում կինոյում, ապագա չենք ունենա, ճահիճ կդառնա: Բայց կա մյուս ծայրահեղությունը՝ դուր գալ դրսի աշխարհին: Ոսկե միջինը պետք է գտնել, որը շատ բարդ է՝ մեր տեսակը քարոզել միջազգային լեզվով: Բայց չի կարելի անընդհատ նուռ ճզմել, գորգ լվալ, եկեղեցի նկարել:  Նորից հիշեմ նախորդ հարցազրույցում մեջբերած Գուստավ  Մալերի խոսքերը. «Ավանդույթը  սերնդից սերունդ կենդանի կրակի և ոչ թե մոխրի փոխանցումն է»:

Չեմ ասում, թե իմ նշածներն ընդհանրապես  պետք չէ  չնկարել, նկարեք, բայց ոչ անցյալի մոխրի տեսքով. պետք է կրակը նկարել ու փոխանցել սերունդներին:

-Կինո՝ դասական իմաստով, և կինո՝ այսօրվա չափանիշներով: Մտածե՞լ եք դրա մասին:

-Այսօրվա կինոն հեղինակ չունի, սպանել են հեղինակային կինոն: 1960-ականների կինոյի ոսկեդարի մասին մեր կինոքննադատները  շատ են սիրում խոսել: Հետո եկավ արժեզրկման ժամանակը: Այսօր պետք է հասկանալ մի շատ կարևոր բան՝ Digital-ը լավ բան է, բայց այն սպանեց կինոյի մասնագետին, բոլորին դարձրեց օպերատոր ու ռեժիսոր: Նախկինում, երբ պատկերը երևակվում էր, մենք ցնծում էինք ուրախությունից, իսկ հիմա մեր ձեռքի հեռախոսն ինչ ասես նկարում է: Ու պատկերը դադարեց հրաշք լինելուց: Նույն հեռախոսով  տարբեր ֆիլտրերով կարող եմ իմ նկարածը Սկորսեզեի կամ Ֆելինիի  որակի սարքել: Վերջ: Պրծանք: Այսօրվա երեխային զարմացնել, թե պատկերը հրաշք է, հնարավոր չէ: Այս սերունդը փաթեթավորման սերունդ  է՝ արտաքին դիզայնն ընտիր է, բովանդակություն պետք չէ: Իմ ուսանողներին ասում եմ՝ ինձ տվեք ներքին բովանդակությամբ կինո, ինձ փաթեթավորում պետք չէ:

Արվեստի ու կյանքի իմաստը նույնն է: Եթե նախաձեռնել եք սոցիալական թեմայով ֆիլմ, որը շատ լավ է նկարահանված, բայց 1,5 ժամ ձգվող սոցիալական հոլովակ է հիշեցնում, ուրեմն դա կինո չէ, արվեստ չկա, միստիկա չկա, հոգի չկա: Դու պետք է դահլիճից դուրս գաս ոչ թե հիացած, այլ մտորելով, միգուցե ապտակ ստացած:

Ժողովուրդը սա է ուզում՝ ասում են: Մինչև հիմա ստեղծվել է ժողովրդի ուզած կինոն: Ցույց տվեք՝ ստեղծվե՞լ է մի արժեքավոր ֆիլմ: Ո՛չ, չի ստեղծվել: Վերադառնում եմ մշակութային քաղաքականության կարևորության հարցին.  պետք է  ուղղորդել, ստեղծել շուկա ու ազդել շուկայի վրա, ոչ թե նշել այս կինոգործչի  90- ամյակը, այն ռեժիսորի  100 -ամյակը:

-Համատարած արժեզրկման, ճաշակի անկման, արագ, բայց անորակ արտադարնքի տարածման դեմ ինչպե՞ս պայքարել:

-Մենք պետք է հանդիսատեսի վրա աշխատենք, երբ նա դեռ նորածին է: Հետո ինչ էլ անենք, ուշ է լինելու: Իսկ մանկուց որպես ճաշակով հանդիսատես դաստիարակված սերնդին այլևս հնարավոր չի լինի մշակույթի անվան տակ աղբ մատուցել: Նա չի ընդունի: Տաբուլա ռազա. եթե մենք ուզում ենք ապագայի հանդեպ հավակնություններ ունենալ, պետք է այս ճանապարհով գնանք: Հակառակ դեպքում՝ ցաքուցրիվ, այսուայնտեղ Դադիվանք ու Ամարաս կերգենք, կպարենք ու վերջ: Կրակը մոխրից պետք է առանձնացնել: Ես հայկական ֆիլմերի քարոզիչ եմ, դրա համար էլ սուր ու խիստ եմ խոսում: 70 տարվա մեջ 5-6 որակյալ ֆիլմ է ստեղծվել: Վերջ, այսքանն է:

Չկա կինոյի հրաշքը, երբ 1950-60 ականներին դալիճում լուսերն անջատվում էին, էկրանին հայտնվում էր պատկերը, ու հանդիսատեսը հրաշք տեսածի պես փայլեցնում էր աչքերը: Այսօր, մենք՝ ռեժիսորներս, գործ ունենք ամեն ինչ տեսած, ամեն ինչից կշտացած, հղփացած հանդիսատեսի հետ, որին անհնար է զարմացնել:

Ես իմ ուսանողներին ասում եմ՝ պետք է հանդիսատեսին գրավել, բայց դա շատ դժվար է, եթե Քինգ-Քոնգ, գեղեցիկ կանայք, աջուձախ բոլորին փրթող-թափող առնական տղամարդիկ չկան ֆիլմում:  Կինոյում բռնիչ-բանալիներ կան, որ պետք է գտնել, հանդիսատեսին բռնող ու իր հետևից տանող ֆիլմն է արվեստը. «ասում եմ իմ ուսանողներին ու ավելացնում՝  այլապես կդառնաք ռեժիսոր-մատուցողներ, պիտի  հանդիսատեսի ուզածով շարժվեք, անպայման նրան հարցնեք՝ ի՞նչ կկամենաք դիտել այսօր: Նա էլ կասի՝ մի քիչ սեքս եմ ուզում, արյուն ու էլի նման բաներ, և դուք  կկատարեք նրա ցանկությունը՝ որպես ռեժիսոր-մատուցողներ»:

Ռեժիսորը պետք է ճաշացանկը հրամցնի ու ասեի՝ մենյուն սա է, ուզում ես՝ կեր, չես ուզում, գնա ուրիշ կինոդահլիճ: Իմ ռեստորանում սա է մատուցվում:   Ուսանողներիս ասում եմ՝ դուք պետք է կինոյում ձեր ձայնն ունենաք ու դուք պետք է այնպես անեք, որ ձեր ձայնը լսեն, դուք էլ ապրեք, ստեղծագործեք, արարեք:

-Հատկապես խաղարկային կինոյում մենք միշտ սայթաքում ենք:  Մտածե՞լ եք պատճառների մասին:

-Ես երկար ժամանակ չէի հասկանում մեր խաղարկային կինոյի անհաջողության պատճառները որո՞նք են: Հետո հասկացա, որ պատմություն պատմել չգիտենք:

Բովանդակային կինո մեկումեջ կա, բայց փառատոների համար են պահվում: «Ոսկե ծիրանը» պետք է պահել-պահպանել, ոչ թե անձերի վերածել՝ սա չեմ սիրում, նա եմ սիրում, սրան չեմ սիրում, նրան եմ սիրում: Շատ-շատ երկրներ ամուր պահում են իրենց փառատոները, որպեսզի իրենք  թելադրող դառնան:

-Հաճախ է խոսվում հայկականի, ազգայինի միջազգայնացման մասին. հասկանալի է, որ ճանաչելի դառնալու համար պետք է կինոյի համար ճիշտ, գրավիչ թեմաներ ընտրվեն ու նկարահանվեն միջազգային լեզվով:

–  Հայկական արվեստում պետք է արմատներդ լինեն քո հողում, իսկ պտուղները պետք է լինեն ամբողջ աշխարհինը: Եթե պտուղներն էլ են քոնը, դա գավառականություն է: Երբ ասում են՝ այս ֆիլմը միայն հայը կհասկանա, ասում եմ՝ ուրեմն գավառական ֆիլմ է: Բոլորին հետաքրքրում է քո ազգային տեսակը՝ ո՞վ ես դու, բայց պետք է ներկայացնել բոլորին հասկանալի լեզվով:

Որտեղին դիպչում ես, մշակութային խնդիր է դուրս գալիս, բայց որևէ ֆիլմ չկա այս թեմաներով: Մենք ֆիլմեր ենք նկարում, որպեսզի դրսում դուր գան: Ֆիլմերի 99 տոկոսը նկարահանում են՝ նախօրոք իմանալով, թե որ փառատոնին, որ դահլիճում են ցուցադրելու: Դա եղավ արվե՞ստ: 1940-50-ականների փառատոների ֆիլմերն այսպիսի՞ն էին: Իհարկե, ոչ: Հիմա նկարում են ֆիլմեր ու ասում՝ Բեռլինի փառատոնի հաղթողն է լինելու: Հազար «Օսկար» ու այլ մրցանակներ ստացած ֆիլմ էլ լինի, չի նշանակում, որ ես այն պիտի «ուտեմ»: «Չեմ ուտի», մրցանակներն ինձ համար արժեք չեն: Ֆիլմի գնահատականը փառատոնը չի տալիս, ֆիլմի գնահատականը ժամանակն է տալիս:

Հ․Գ․ Համավարակն ամբողջ մոլորակին իր կանոնները թելադրեց. աշխարհի ամենառաջատար երկրներն անգամ ընկրկեցին՝ կրելով ֆինանսատնտեսական, բարոյահոգեբանական  լուրջ վնասներ: Համավարակը գլխի վրա շրջեց մեր ավանդական, կանոնակարգված կյանքը: Մեկ տարի է անցել COVID-19-ի համաշխարհային բռնկումից. մոլորակն ստիպած է ապրել այդ վարակի հետ՝ փորձելով հավասարակշռության բերել խաթարված կյանքը:

Զրույցը՝  Ռուզան Բագրատունյանի