Ռուբեն Հախվերդյանի  «Այս աշխարհը…» կատարումը Հրանտ Վարդանյանի նոր ֆիլմ-տեսահալովակում շատերի համար առիթ հանդիսացավ հիշելու «Սատանայի ջրաղաց»  հեռուստաներկայացումը, որի մասին այսօր  շատերը չգիտեն, մինչեռ ուղիղ մեկ տարի առաջ համացանցում հայտնվեցին  կադրեր (կարծես`հեռուստացույցից 8 մմ- անոց տեսախցիկով  նկարահանված),  որոնք տասնամյակներ շարունակ համարվում էին մե՛կ գոյություն չունեցող ու վերականգնման համար անհնարին, մե՛կ էլ կորած ու վերականգնման ենթակա։

Կադրերը փոխանցում են հերթական իրարամերժ զգացումները. նախ` հերթական ապացույցը, որ չնայած մեր թվացյալ ավանդապաշտությանը, մենք ժառանգության հանդեպ ունեցել և շարուանակում ենք ունենալ խայտառակ անփութու թյուն և անպատասխանատվություն, բայց նաև` բերկրանք, որ մի քանի սրատացավ մարդկանց (Թովմաս Բադալյանի) հետևողական աշխատանքի շնորհիվ գոնե այս տեսքով, բայց այնուամենայնիվ` ունենք  գտնված ստվերներ 70-ականների մշակութային կարևոր մի նմուշից։

Պատկերացրե՛ք 1975 թվականի արտադրանքը, լավագույն դեպքում, ստիպված ենք դիտել այնպես, ինչպես ուրիշները` 19-րդ դարի վերջին արխիվային քրոնիկոնը, և խոսքը ոչ միայն 75 թվականի արտադրանքի, այլ «առաջին հայկական գունավոր հեռուստաներկայացման» մասին է։

Մեր օրերում, այդ ժանրի գրեթե բացակայության պայմաններում կարևոր է հասկանալ, որ հեռուստաներկայացումը,  հեռուստաթատրոնը այդ ժամանակաշրջանի ոչ միայն ամենաառանցքային մեդիաարտադրանքն էր, այլև մշակութային ու մշակութաբանական կարևորագույն արտեֆակտ, այն էլ ` «Սատանայիի ջրաղացը»`ամենակուլտային  ներկայացման դեպքում։

Չնայած ներկայացումների հեռուստատեսագրման տեխնիկան արդեն երկու տարի է, ինչ կիրառվում էր, հենց 75-ին  կատարվեց առաջին գունավոր տեսագրությունը, որը մինչ օրս էլ մնացել է հիմնականում սև-սպիտակ տարբերակով, ինպես տեխնիկապես, այնպես էլ բազմաթիվ ականատեսների հիշողություններում, որոնք այն տարիներին դեռևս չունեին գունավոր հեռուստացույցներ։ Սակայն, միանշանակ «գունավոր» է եղել ներկայացման ռեզոնանսը` հեռարձակում 8 անգամ, այսօրվա մասշտաբներով` մեդիավարկանշային բացարձակ հիթ, որը ոչ միայն Ռուբեն Հախվերդյանի դիպլոմային աշխատանքն էր, այլև իր երգահանական և «հրապարակախոսական» ելակետը։

Հետահայաց չափանիշներով, ներկայացումը կարելի է անգամ պոստմոդերնիստական նմուշ համարել. Յան Դրդիի «Խաղեր սատանայի հետ» պիեսի մոտիվներով՝ Այսեդոր Շտոկի գրված չորսակտանոց երկիծական կատակերգությունը, Հախվերդյանը դարձնում է գրեթե «քաղաքական մյուզիքլ» միևնույն ժամանակ փոքրիշատե պահպանելով խորհրդային հեռուստատեսային ձևաչափի գրաքննչական (չնայած` գրաքննության ենթարկվել է) և ժանրային կանոնները։ Այսպես, դժոխքի կառավարիչը` խորհրդային միլիցիոների հագուստով է, Սատանան` «ԿԱՅՖ» համարանիշներով մեքենայով,  «գեղիցիկ կանա՛յք, խորտիկներ համե՛ղ» անկշտում ձայնարկություններով ու տասնյակ այլ հանդուգն «խաղիկեր»՝ համադրված ճգնավորի` որկրամոլ և իշխանության` Սատանա, սոցիալ-քաղաքական ենթատեքստային հախուռն ուղերձներով։

Այդ ամենի արդյունքը դարձավ ոչ միայն  մտավորականության զանգվածային հավանությունն ու ծիծաղը, այլև գրաքննության երկիմաստ քմծիծաղը. Հախվերդյանը այլևս չունեցավ ռեժիսորական անկաշկանդ գործունեության հնարավորություն և ժամանակի ընթացքում կենտրոնացավ միայն երաժշտաբանաստեղծական գործունեության վրա։

Այլ կերպ ասած,  «Սատանայի ջրաղացը» եզակի և անկրկնելի երևույթ էր  Զախարովի կամ Լյուբիմովի (վերջինս դրանից 4 տարի առաջ բեմադրել էր Վիսոցկու երգերով լեգենդար «Համլետը») այդ ժամանակների քողարկված թատերական ներկայացում-մանիֆեստների հայկական համեստ օրինակը, որը միևնույնն է անհամեստ էր երևում միալար և կանոնակարգված խորհրդահայաստանյան օրակարգում։

Դյուրին չէ ստեղծագործության ընթացքին զուգահեռ գիտակցել յուր պատմական նշանակությունը, իսկ արդեն անցած 40-ից ավել տարիները բերել են հակառակ բևեռի, երբ պատմական կոնտեքսից հեռացել ենք արդեն ոչ միայն տարիներով, այլև սերունդներով և հասարակարգերով, և այս չնչին տեսալսողական գտածոն ի զորու է ընդամենը մասնակիորեն փոխանցել այդ ներկայացման ֆորմալ և էներգետիկ երանգները, որոնց ականատես լինելու ուրախությունն ու ափսոսանքը գուցե ստիպեն լինել ավելի աչալուրջ ներկայի նկատմամբ, քանի դեռ չեն փոխվել տասնամյակներ, սերունդներ, հասարակարգեր։

Պատրաստեց Կարեն Ավետիսյանը


    Տասնամյա ճանապարհի վերելքներն ու վայրէջքները (մաս 2)

    Խորհրդածություններ հայկական մուլտիպլիկացիայի շուրջ Պատկերա-գունանկարչական լուծման պրոբլեմը ամենակարևորներից է մուլտարվեստի տեսության մեջ։ Պատկերման պայմանականությունն այդ արվեստի գլխավոր առանձնահատկությունն է։ Ելնելով...