Դժվար է գործնական զրույց վարել սիրելի մեկի հետ: Հանդիպում ենք 4plus.org-ի գրասենյակում, որն իր ու գործընկերների վերջին տարիների համառ աշխատանքի ու նույնքան համառ երազանքների արդյունքն է՝ ստեղծված դոկումենտալ լուսանկարչությունը զարգացնելու և կին լուսանկարիչներին քաջալերելու համար: Գրասենյակում ամեն ինչ յուրահատուկ է, նորոգված, կոկիկ, իսկ սենյակներում պատերից կախված են տան տիրուհու հին դիմանկարները, որ պահպանում են տիրոջ ներկայությունն ու տան հիշողությունը: Մարդն ամեն ինչի կենտրոնում է՝ տարածության, արվեստի ու իր աշխատանքի: Նա նկարում է մարդկանց ու պատմում նրանց պատմությունները:

Նա Նազիկ Արմենակյանն է:

– Նազ, ուզում եմ խոսենք լուսանկարի ու կինոյի նմանության ու տարբերությունների մասին: Ի՞նչ ընդհանուր բան կա արվեստի այս երկու ճյուղերի միջև, բացի այն, որ դրանք երկուսն էլ վավերագրության ձև են:

– Ի՞նչ լուրջ հարցեր ես տալիս հենց սկզբից: Դե, առաջին տարբերությունը շատ պարզ է. Ֆոտոն կանգուն պատկերն է, կինոն՝ շարժվող, «շարժապատկերը», ինչպես ասում է Մարկ Նշանյանը: Լուսանկարը շատ ուժեղ հիմք է կինոյի համար՝ որպես առավել վաղ ստեղծված արվեստի տեսակ, որը նաև հնարավորություն է տվել զարգացնելու կինոն, մտածելու՝ պատկերը շարժելու մասին: Տարբերությունը նաև այն է, որ լուսանկարի դեպքում պետք է ավելի պատրաստված լինես՝ ձայնը, հոտը, աուրան, միջավայրը զգալու համար, որը ձևավորվում է ամեն լուսանկարի մեջ, իսկ կինոն դա ուղղակիորեն է տալիս, իհարկե, կախված նաև ռեժիսորի մտածելակերպից կամ պրոֆեսիոնալիզմից: Կինոն ամփոփում է մի քանի մեդիա, ինչը լուսանկարի դեպքում շատ ավելի դժվար է անել:

Ինձ համար կինոն լցվելու աղբյուր է՝ անընդհատ: Ես ժամանակ առ ժամանակ ինքս ինձ համար կինոդիտումներ եմ կազմակերպում՝ տարբեր ռեժիսորների, փորձում եմ նրանց ուսումնասիրել: Տարբեր տարիքներում նույն ֆիլմերը տարբեր կերպ են ընկալվում: Օրինակ՝ անցյալ տարի Բերգմանի բոլոր ֆիլմերը նորից վերանայեցի: Լրիվ այլ կերպ ընկալեցի: Այդ ֆիլմերի մեջ մի հստակ բան էի նկատում. Որպես լուսանկար էի սկսում տեսնել կադրերը: Բերգմանի մոտ տարբեր իրավիճակներ, կադրեր, շատ ճշգրտորեն կառուցված են որպես լուսանկար և աշխատում են՝ որպես այդպիսիք: Այդպիսին է նաև Փարաջանովը: Երբ կադրը դրված է հստակ՝ որպես լուսանկար, անգամ աննշան շարժվող կադրերում է դա նկատելի: Բայց հետո նաև զգում եմ, որ ես նույնկերպ տեսնում եմ ամեն տեղ՝ մեքենա վարելիս, որևէ տեղ կանգնած… Այդ շրջանակը՝ տեսնելու շրջանակը, ինքն իրեն ձևավորում է, և դու, շատ հաճախ, առօրյա կյանքի տեսարանները ֆիքսում ես՝ որպես լուսանկար:

Ինձ թվում է՝ կինոն, հատկապես, եթե հենց այնպես չես նայում, կրթելու շատ մեծ պոտենցիալ ունի, ինչպես և լուսանկարը: Եվ դրանք շատ կապված են միմյանց, շատ մոտ՝ ի տարբերություն վիզուալ արվեստի մյուս տեսակների:

Այս փուլում ինձ շատ է դուր գալիս վիդեոյի հետ աշխատանքը: Առաջ, երբ նոր խցիկ պետք է գնեի, միշտ խուսափում էի այն խցիկներից, որոնք նաև տեսանկարահանման հնարավորություն ունեին, որովհետև դա երբեմն շատ է խանգարում լուսանկարիչներին. երբեմն, երբ երկար հետևում ես ինչ-որ ընթացքի՝ միայն մեկ, հաստատուն կադր անելու համար, հանկարծ սկսում ես մտածել, որ այն պետք է շարժվող լինի, ձայն ունենա, հետո մոնտաժվի… Ես միշտ խուսափել եմ դրանից: Բայց վերջին խցիկս, որ գնեցի, արդեն վիդեո նկարահանման հնարավորությամբ էր: Եվ սկսեցի փորձարկել: Անգամ փոքրիկ, կարճամետրաժ ֆիլմ նկարեցինք՝ Փիրուզա Խալափյանի հետ, Ջավախքի հայ երիտասարդների մասին, որը կոչվում է «Հայը պետք է»: Իմ դեբյուտն էր դա, և ես զգացի, որ դա ինձ շատ հետաքրքիր է, չնայած, որ գիտելիքներ և փորձառություն շատ չունեմ: Լուսանկարչական նախագիծ անելը՝ մտածել, զարգացնել լուսանկարը, և ֆիլմ նկարահանելը շատ տարբեր են իրարից: Ոչ միայն գործընթացը, պատրաստվածությունն են տարբեր. Լուսանկարի դեպքում դու կարող ես բացարձակ միայնակ աշխատել, կինոյի դեպքում դա շատ ավելի բարդ է, այն, ամեն դեպքում, թիմային աշխատանքի արդյունք է: Բայց ինձ թվում է՝ հետո, կգա մի ժամանակ, երբ կցանկանամ վավերագրական որևէ ֆիլմ նկարել:

– Դու խոսեցիր տարբերությունների մասին, իսկ ո՞րն է հիմնական նմանությունը:

– Ինձ թվում է՝ հիմնական նմանությունը տեսնելու կերպն է: Այսինքն՝ երբ մարդը կարողանում է տեսնել, երբ այդ տեսնելու ձևը, անկյունը, մոտեցումը կարողանում է ձևակերպել լուսանկարչության կամ կինոյի մեջ, որովհետև մեզ այս երկուսում էլ ամենից շատ գրավում է այն, թե ի՞նչ է տալիս մեզ լուսանկարչի կամ ռեժիսորի տեսածը: Իհարկե, երկուսն էլ վիզուալ մեդիայի տեսակներ են, երկուսն էլ իրականությունը, հենց հիման փաստելու մասին են, բայց նույն տեղում և նույն ժամանակում շատ տարբեր մարդիկ տարբեր իրականություն կարող են վավերագրել: Մարդիկ վավերագրում են այն, ինչ իրենք են տեսնում, ինչպես իրենք են ընկալում: Վավերագրումը երբեք չի լինում ուղիղ, ֆիքսված: Այն միշտ բեկվում է հեղինակի միջով, անցնում փնտրտուքների, խորհելու, մտածելու, շոշափելու փուլերով:

– Ես հիշում եմ, որ դու նկարչությունից ես եկել դեպի լուսանկարչություն: Ո՞րն է կապը դրանց միջև: Նորից տեսնելու ունակությունը՞:

– Իրականում, ես շատ ինքնուս եմ նկարել: Երբեք որևէ նկարչական խմբակ չեմ հաճախել, չնայած՝ շատ էի ուզում: Գրականության, նկարչության և երաժշտության հետ կապս դպրոցական տարիքում շատ ուժեղ էր: Շատ կարդալուց հետո նաև էսքիզներ էի անում: Ահավոր տանջվում էի, երբ չէր ստացվում նկարել: Այսինքն՝ գուցե և ստացվում էր, բայց, գիտես, նկարելը շատ դժվար բան է… Հիշում եմ զգացողությունը, երբ ինձ առաջին անգամ սկսեց դուր գալ իմ գիծը: Անդադար կարդում էի հայտնի նկարիչների մասին, օրական երևի 100 էսքիզ էի անում: Ինքս իմ առջև դնում էի այդ նպատակն ու նկարում… Ամեն տեղ էի նկարում՝ տանը՝ մերոնց, փողոցում, ամեն տեղ… Հետո տարվեցի նորաձևությամբ, սկսեցի ուսումնասիրել հագուստի պատմություն: Դա շատ ինտուիտիվ, հետաքրքիր հատված էր, որը ինձ ինքնակրթվել սովորեցրեց: Այսօր դա անելը շատ հեշտ է, իսկ այն տարիներին ես ժամեր էի անցկացնում Ավանի գրադարանում, իսկ հետո, երբ իմացա, որ Ֆրանսիայի դեսպանատանը կան նորաձևության մասին գրքեր, նաև այնտեղ:

Նկարչությունը ինձ մինչև հիմա էլ շատ ոգևորում է: Գիտե՞ս, այդ ամենն այնպիսի հիմք է դարձել ինձ համար, որ այսօր ես հասկանում եմ, որ, օրինակ, կադրի կոմպոզիցիա, կառույց, ինձ ոչ ոք չի սովորեցրել, բայց, քանի որ ես այդ ամենն արել եմ գծանկարի կամ գունանկարի միջոցով, հանգիստ այդ շրջանակները կառուցում եմ:  Ես, օրինակ, շատ զգայուն եմ կտորի նկատմամբ: Դա, երևի, հագուստի ձևավորումից է մնացել: Այդ ամենը գալիս է մանկությունից: Ես շատ էի սիրում նստել զգեստապահարանում ու շոշափել մայրիկիս հագուստները. Բարակ կտորներից անցնել վերարկուներին, հետո՝ հայրիկիս շինելին… Այդ նյութականությունը շատ հստակ է նստած իմ մեջ, ու հիմա, երբ ինչ-որ միջավայրում եմ հայտնվում, շատ արագ եմ հասկանում, թե որքանով են պետք լուսանկարում, օրինակ, լույսերը, դետալները, ճաքերը, վարագույրը…

– Իսկ լուսանկարչության միջոցով այդ բոլոր փնտրտուքներիդ հաճույքը ստանո՞ւմ ես:

– Կան լուսանկարներ, որոնց դեպքում այո, ստացվում է: Շատ բան կախված է նրանից, թե դու ինչ ես նկարում: Ես, գրեթե միշտ, մարդ եմ նկարում, անգամ, եթե այդտեղ մարդ ֆիզիկապես չկա: Բայց մարդն ամեն տեղ է՝ իր հիշողությամբ, իր ներկայությամբ. Ցանկացած միջավայր անմիջականորեն կապված է մարդու հետ: Շատ բան կախված է նաև նրանից, թե ինչպես ես դու հարաբերվում այդ մարդու հետ, որովհետև ուր էլ մենք մտնենք, մենք խախտում ենք այդ միջավայրի ամբողջականությունը: Չնայած, որ լուրջ, դասական վավերագրության կանոններն ասում են, որ լուսանկարիչը չպետք է միջամտի որևէ բանի, միևնույն է, միայն քո ներկայությամբ այն արդեն իսկ խախտվում է: Նրանից, թե ինչպես ես դու հարաբերվում այդ միջավայրի հետ, հանկարծ զգում ես, որ ժամանակի ընթացքում կոմպոզիցիան, կտորները, լույսը, հոտը, ձայնը, այդ հարաբերություններից առաջացած հուզականությունը… հանկարծ ամենը շարվում է ճիշտ տեղերում:

Կան պատմություններ, որոնց մեջ մտնում եմ ու զարգացնում դրանք՝ սցենարի նման, ինչպես ռեժիսորը գիտի, թե վերջում ինչ ֆիլմ է ունենալու: Ես տեսնում եմ դա:

– Հիմա լուսանկարչության բովանդակությունը փոխվե՞լ է: Այն ավելի շատ վավերագրություն, էսթետիկա, թե այլ բա՞ն է: Սա հարցնում եմ՝ հաշվի առնելով այն, որ այսօր շատացել են ինֆորմացիա տարածելու մեդիաները: Այսօր դասական մեդիան այլևս փոխել է և՛ ձևը, և՛ բովանդակությունը: Քեզ համար լուսանկարչության բովանդակությունը ո՞րն է այսօր:

– Ինձ համար չի փոխվել: Ինձ համար գլխավոր «մեսիջը» մնում է նույնը. Ի՞նչ եմ ես ուզում ասել լուսանկարչության, լուսանկարի միջոցով:  Կար մի շրջան՝ թվանշային անցումը, լուսանկարող հեռախոսների ի հայտ գալը, որ արևմտյան մամուլը՝ հատկապես լուսանկարիչները, սկսցեին քննարկել այն, որ ֆոտոժուռնալիստիկան մեռնում է, որովհետև այլևս յուրաքանչյուր մարդ կարող է վավերագրել: Շատ լուրջ գրքեր և հոդվածներ եղան այդ մասին: Իհարկե, շատ բան է փոխվել, բայց մնացել է հիմնական հարցը՝ գրագիտության: Շատ մարդիկ այսօր նկարում են, հրապարակում իրենց նկարները, բայց ինչպե՞ս է օգտագործվում այդ ամենը, ի՞նչ են տալիս այդ լուսանկարները, ի՞նչ էթիկական սկզբունքներ են խախտվում: Այս հորձանուտի մեջ շատ դժվար է այսօր մտածել, հասկանալ, բայց յուրաքանչյուր մասնագետ ինքն իրեն պետք է անընդհատ հարցնի՝ ի՞նչ եմ ես ուզում ասել այս լուսանկարով:

Օրինակ՝ հիմա աշխատում եմ medum ձևաչափով, ժապավենի վրա նկարվող նախագծի վրա, որովհետև ես, իսկապես, ուզում եմ դանդաղ մտածել, ես ուզում եմ 12 կադրի մեջ նկարել այն, ինչ մտածում եմ: Առաջին անգամ է, որ եկել եմ սրան, բայց շատ կարևոր է, որ մասնագետն իր զգացողությունները հասցնի բռնել, որովհետև վավերագրությունը հենց այն է, ինչ ստեղծվում է այդ ժամանակի ընթացքում, ժամանակի մտածողությունը, ժամանակի ընթացքում մարդու մտածածը վերարտադրելը:

– Դու տարբերվում ես ոչ միայն ստացված լուսանկարի ձևով, որակով, այլև՝ թեմայի ընտրությամբ: Դու հաճախ ընտրում ես թեմաներ, որ քչերը կխիզախեին նկարել: Խոսքը ոչ միայն տրանսգենդեր անձանց մասին պատմող «Մենության շտամպ» նախագծի մասին է, այլև մյուսների, օրինակ՝ «Վերապրածների», որը պատմում է Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած մարդկանց մասին: Ես այս հարցը տալիս եմ, որովհետև գիտեմ աշխատելուդ ձևը. Դու երբեք միանգամից չես նկարում, քեզ ժամանակ է պետք: Այս նախագծերի համար, եթե չեմ սխալվում, տարիներ պետք եղան: Բացի այդ, դրանք այնքան ռիսկային թեմաներ են, որոնց անդրադառնալը երկու հնարավոր վերջաբան ունի. կա՛մ կատարյալ պարտություն, կա՛մ լիարժեք հաղթանակ: Միջին չի լինելու: Ինչո՞ւ ես ընտրում նման թեմաներ: Դա ինքդ քո առջև մարտահրավերներ դնելու միտո՞ւմ է, հետաքրքրությո՞ւն:

– Չգիտեմ, Սոն: Ամուսինս երբեմն ասում է, որ ես սադիստ եմ՝ ինքս իմ նկատմամբ: Նախ, եթե չունենամ ներքին հետաքրքրություն թեմայի նկատմամբ, երբեք դրան չեմ անդրադառնա, որովհետև այո, ես երկար եմ աշխատում նախագծերի վրա, և, եթե դրանք ինձ հետաքրքիր չեղան, ես չեմ դիմանա, որովհետև ոչ մի հուզականություն, ոգեշնչում այդքան երկար քեզ չի պահի: Դա միայն լուսանկար չէ. դրանցից յուրաքանչյուրի համար դու հանդիպում ես տարբեր մասնագետների հետ, ժամեր, օրեր ես անցկացնում հերոսներիդ հետ, կարդում ես, հետազոտում, փորձում ես վերլուծել, տարբեր կողմերից մոտենալ: Չգիտեմ: Դա, երևի, բնավորության գիծ է. Ես միշտ ընտրում եմ ամենաբարդը: Հետո, իհարկե, մտածում եմ, թե ինչպե՞ս պետք է դուրս գամ դրա տակից:

Թեմայի իրական ծանրությունը, երբեմն, նախագիծն ավարտելուց հետո է ի հայտ գալիս, որովհետև ընթացքում դա քեզ հետաքրքիր է, հուզականություն կա, դու ամեն ինչի մասին մոռանում ես, իսկ երբ ամեն ինչ ավարտվում է, սկսում ես ավելի պարզ զգալ դրա զգայական, հոգեբանական ծանրությունը: Բայց ես սիրում եմ այդ զգացողությունը, որովհետև դա շատ անձնական է: Բացի այդ, յուրաքանչյուր նախագիծ կոփել է ինձ, ստիպել զարգանալ, կրթվել, ուժեղանալ, կոտրվել, շատ կոտրվել, ջնջվել… Օրինակ՝ երկրորդ նախագծից հետո (խոսքը «Վերապրածները» նախագծի մասին է.- խմբ) ես շատ երկար ժամանակ չէի հասկանում՝ ինչ պետք է անեմ հետո: Այս երկու նախագծերն էլ հետո գիրք դարձան, և այդ ընթացքը ինձ համար շատ հետաքրքիր էր, որովհետև դու սկսում ես լուսանկարից, հետո դրանք դառնում են ցուցադրություն, իսկ հետո՝ գիրք: Իրենք դառնում են շնչող, առանձին ապրող օբյեկտներ: Չեն հեռանում քեզանից, բայց դառնում են ինքնուրույն, միայնակ մտնում են հանրության մեջ ապրելու: Եվ որքան իրենց ավելի պատրաստված ուղարկես ինքնուրույն կյանք, այնքան ավելի հասկանալի կլինեն դրանք հասարակության համար:

– Իսկ, երբ սկսում էիր «Մենության շտամպը», անգամ ամենավատ կանխատեսումներիդ մեջ պատկերացնո՞ւմ էիր, որ նման հակազդեցություն է առաջանալու, որ, օրինակ, քեզ տարածք չեն տրամադրելու ցուցադրությունների համար, որ սպառնալիքներ ես ստանալու:

– Չէի պատկերացնում: Անկեղծ: Ես, իհարկե, գիտեի, որ բարդ է լինելու, բայց չէի պատկերացնում, որ այդքան վատ է լինելու: Ծանր էր, շատ ծանր: Վերջերս հարցազրույց էի տալիս, ու լրագրողը հարցրեց՝ արդյոք փոշմանե՞լ եմ դրա համար: Չէ, չեմ փոշմանել: Իսկապես: Ես չկոտրվող բնավորություն ունեմ: Դժվարությունները, հակազդեցությունը ինձ ոչ թե կոտրում են, այլ ավելի ուժեղ դարձնում: Գուցե կոտրում են, բայց շատ կարճ ժամանակով: Հատկապես, երբ այդ ամենն արդեն անձնական դաշտ է մտնում: Ես շատ խոցելի եմ դառնում իմ նախագծերից հետո: Գալիս է մի ժամանակ, երբ դու հասկանում ես, որ ներսդ լցվել է, այլևս տեղ չունես ուրիշների պատմությունների համար: Տեղ չունես լսելու, տեղ չունես պահելու… Որովհետև, ի վերջո, դու ունես քո անձնական խնդիրները: Դա դժվար նախագծերի մյուս կողմն է: Միջազգային փորձառության մեջ նման նախագծերից հետո լուսանկարչի հետ հոգեբան է աշխատում: Ես երբեմն մտածում եմ, որ հոգեբանի դերը ես եմ տանում, որովհետև հերոսներդ սկսում են պատմել, վստահել քեզ… Երբեմն պատմում են բաներ, և դու հասկանում ես՝ որքան դժվար է նրանց համար պատմել դա, բայց, եթե դու այդ ամենը չլսես, չկիսես, չկարեկցես, ոչինչ չի ստացվի: Բոլոր ռեսուրսներդ դնում ես նախագծի վրա, ու հետո, երբ ամեն ինչ ավարտվում է, բնական է, որ դատարկությունը, որ գոյանում է, ոչնչով չես կարող լցնել: Պետք է կարողանաս ուղղակի ոտքերի վրա մնալ, մինչև ինչ-որ ընթացք կանցնի: Բայց ինձ դուր է գալիս այդ գործընթացը: Ես սիրում եմ  հատիկ-հատիկ բացել շերտերը: Ես ապրում եմ դրանով:

– Մենք խոսեցինք նաև էթիկայի մասին: Դու շատ անձնական թեմաների ես անդրադառնում, որոնցում մասնագիտական էթիկան պահպանելը ավելի դժվար է: Դու ունե՞ս ինչ-որ հստակ կանոններ՝ սա կարելի է նկարել, սա՝ ոչ: Օրինակ՝ մահացած մարդու նկարելու դեպքում՝ «Վերապրածները» նախագծում: Ինչպե՞ս է գծվում սահմանը՝ կարելիի ու անկարելիի, երբ ինքդ հասկանում ես, որ կա բան, որ չես անի:

– Լուսանկարչության մեջ, իհարկե, կան հստակ կանոններ՝ ինչպես, օրինակ, ստանալ անչափահաս երեխայի ծնողների կամ մահացած մարդու հարազատների թույլտվությունը: Բայց ինձ համար, եթե փորձեմ ձևակերպել այն հիմնական սկզբունքը, որը երբեք չեմ խախտում, դա թույլտվություն չունենալն է: Եթե ես չունեմ թույլտվություն, ես չեմ նկարում: Գիտե՞ս՝ այդ թույլտվությունը կամ դրա բացակայությունը շատ հստակ զգում ես, երբ մտնում ես որևէ միջավայր: Դա կախված է նաև իրավիճակից, որում պետք է նկարես, որովհետև լինում են դեպքեր, երբ միակ մարդը, ով կարող է օգնել այդ իրավիճակում, դու ես: Այդ դիլեման միշտ կա՝ նկարե՞լ, թե՞ օգնել, նկարե՞լ, թե՞ լացել, նկարե՞լ, թե՞ ցավակցել, սպասե՞լ, թե կկորցնես պահը… Հափշտակությունը միշտ կա՝ կադրը տեսնելու, որսալու, երբ ուզում ես մի անտեսանելի խցիկ ունենալ, որ կոճակը սղմես ու ֆիքսես կադրը, բայց միշտ կա նաև հարցը՝ արդյոք պե՞տք է, որ ես սա նկարեմ: Կարելիի և անկարելիի հարցը չէ, այլ ներքին զսպվածության, որովհետև ոչ մի կադր չարժե մարդկային կյանքին, արժանապատվության ոտնահարմանը: Երբ դու սկսում ես խախտել այս սահմանը, շատ հստակ ձեռագիր է սկսում ձևավորվել և՛ քեզ մոտ, և՛ ուրիշների:

Ինձ համար մի բան հստակ է. Ես միշտ գնում եմ թույլտվություն ստանալու: Եղել են դեպքեր, երբ այդ թույլտվությանը սպասել եմ 6 ամիս, հետո միայն նկարել: Բայց որքան մեծանում եմ, որքան երկար եմ այս մասնագիտության մեջ, այդքան դժվարանում է, ավելի խոցելի դառնում: Ի վերջո, մի հարց էլ կա՝ ինչո՞ւ ես նկարում: Մարդիկ հարցնում են՝ ինչո՞ւ ես նկարում, դու պատասխան պետք է ունենաս: Պետք է հասկանաս՝ ինչո՞ւ ես գնում այդ զոհողությանը, այդ հարաբերություններին: Իմ կարծիքով՝ ամեն ինչ կարելի է նկարել: Զոնթագն էր ասում՝ «Աշխարհում ամեն բան արժանի է, որպեսզի լուսանկարվի»: Բայց հարցն այլ է՝ ինչի՞ համար, ի՞նչ ես ուզում ասել դրանով:

Ինձ թվում է՝ այդ թույլտվությունը միշտ զգացվում է կադրի մեջ: Եթե քեզ թույլ չեն տվել, ինչո՞ւ ես այդ կադրը «փախցնում»: Ինձ համար շատ կարևոր է, որ մարդն իմանա, որ իրեն նկարում են: Լուսանկարչությունն էլ է միջամտություն, շատ ուղիղ միջամտություն՝ անձնական տարածք: Մարդ պետք է գիտակցաբար գնա դրան:

– Քիչ առաջ ասացիր, որ անցյալ տարի Բերգմանին ես վերանայել, ուսումնասիրել: Այս տարի ո՞ւմ ես ուսումնասիրում: Մտածել ես՝ ինչո՞ւ է որոշակի ժամանակահատվածում կոնկրետ ռեժիսոր քեզ հետաքրքրում:

– Բերգմանի ֆիլմերի մեջ անհատական ուժեղ ներկայություն կա, խիստ դասական, իդեալական կադրի կառուցման մեջ՝ ինչ-որ «փախած» մոտեցում. Բերգմանն ինձ շատ հետաքրքիր է: Ինձ միաժամանակ և՛ շատ դուր է գալիս, և՛ շատ զայրացնում այն, որ նա հաճախ ինչ-որ բարդ բաներ ասում է կնոջ միջոցով՝ փորձելով որոշակիորեն մեղմել ասելիքը:

Այս տարի շատ Անտոնիոնի եմ նայել: «Կարմիր անապատը» շատ ուժեղ ազդեցություն ունեցավ իմ վրա: Առաջին փորձից չկարողացա մինչև վերջ նայել, բայց հետո հաղթահարեցի: Նաև Փարաջանով եմ վերանայել այս տարի: Ինչ-որ իմաստով նաև ազդված էի մի շրջան Փարաջանովից: Իրականում, դժվար է նման լուրջ ռեժիսորների նայելուց հետո վերադառնալ «սովորական» կինոյին, բայց ժամանակ առ ժամանակ միայն սերիալներ եմ նայում, որովհետև անհնար է անընդհատ լուրջ, ազդեցիկ ֆիլմեր դիտել: Կինոն լավ գրքի նման է, պետք է թույլ տաս, որ այն ապրի մեջդ, ինչ-որ հետք թողնի, մինչև վերջ չբացահայտվի, թողնի, որ իր մասին մտածես երկար, վերլուծես: Այդպես էլ լավ լուսանկարն է:

– Կա՞ ինչ-որ բան, որ կուզենայիր նկարել, բայց չես հասցրել, ու հիմա մտածում ես, որ այդ հնարավարությունն անդառնալիորեն կորել է:

– Չէ, ես ինչ ուզում եմ, նկարում եմ:  Գուցե ոչ միանգամից, ավելի ուշ, բայց անում եմ: Ես ինձ դաստիարակել եմ ցանկությունս ուժեղացնելու համար: Դա բոլոր կիրքերի նման է՝ վառվել, ուզենալ արագ, միանգամից: Բայց երկարաժամկետ նախագծերում ինձ դուր է գալիս դանդաղությունը, երբ կարողանում եմ մշակել, զարգացնել, հասունացնել միտքը: Չնայած, որ լուսանկարը պահ է, շատ արագ պահ, երբ պետք է փորձես հնարավորինս արագ ֆիքսել միջավայրը, կանխատեսել ամեն բան, բայց հիմա ես հակառակ կողմից եմ գալիս, մտածում եմ՝ ամեն բան կարգավորել, հասունացնել, պատրաստվել, հետո միայն նկարել: Հիմա այդ կետին եմ հասել: Ես հասկացա, որ ես փոփոխվում եմ, ինձ այլևս հետաքրքիր չեն նախկին ձևերը, մոտեցումները: Բայց այդ փոփոխություններն էլ են ժամանակ ուզում: Պետք է չընկնես քո հետևից, ժամանակ տաս քեզ, որովհետ դրանց համար բալանս է պետք: Որքան մեծանում ես, այնքան ավելի շատ բան կա բալանսավորելու ներսիդ հետ՝ ընտանիք, երեխաներ, քաղաքականություն, էթիկա… Եվ, եթե դրանցից մեկը խախտվի, դու էլ կխախտվես:

– Քո վերջին նախագիծը կորոնավիրուսի համավարակի թեմայով էր, վերակենդանացման բաժանմունքում նկարում էիր մարդկանց: Դժվա՞ր չէր: Այլ բան է, երբ այդ մասին խոսում են ուրիշները, այլ բան, երբ ինքդ ես տեսնում այդ ամենը:

– Վախ կար, հատկապես ընտանիքիս անդամների համար, որևէ մեկին չվարակելու: Այդ ընթացքում ես շատ ինձ ու իմ շուրջն էի նկարում, տանը, շատ լավ վավերագրում ստացվեց, չնայած, որ վախը շատ ուժեղ էր: Բայց այդ ժամանակ մեջս վավերագրողը խոսեց, որովհետև ես հասկանում էի, որ շատ կարևոր է այսօր ունենալ լուսանկար, որովհետև հստակ գիտակցում էի, որ սա մի ժամանակահատված է, որ երբեք չի եղել, որ ոչ մի բանի նման չէ, և որի մեջ ես ապրում եմ: Իսկ ես գիտեմ լուսանկարչության կարևորությունը:

Շատ դժվար եկա այդ որոշմանը: Շատ երկար ուսումնասիրեցի պաշտպանիչ միջոցները: Թույլտվություն ստանալուց հետո, առաջին նկարահանումն անտանելի ծանր էր: Նախ՝ արտահագուստը, որքան էլ կարդաս, լսես, դա բոլորովին այլ բան է: Ծանր էր, շատ: Մոտս ամենաշատը հոտն էր տպավորվել, որ, գուցե, իրականում, այդքան էլ ուժեղ չէր, որքան ինձ էր թվում: Ուղղակի շուրջս ամեն ինչ խտացել էր: Մարդկանց վիճակը, շնչառական ապարատների ձայները, ամեն միլիմետրի մեջ խտացված վարակը: Այդ նկարահանումն ինձ շատ դժվար տրվեց: Դրանից հետո մոտ երկու շաբաթ հուզական շատ ծանր վիճակում էի: Բացի այդ, ես սովոր եմ մի քանի անգամ վերադառնալ նույն վայրը, աշխատել, բայց այս դեպքում դա անհնար էր, և ես դա հասկանում էի: Առաջին նկարահանումից հետո, հիշում եմ, որ չէի կարողանում անգամ մեքենա վարել: Չեմ հիշում՝ քանի անգամ եմ լողացել, լվացել հագուստս: Հետո, երբ հանդիպում էի առանձին մասնագետների, բժիշկների հետ, զրուցում նրանց հետ, իհարկե, ավելի հեշտ էր:

Չգիտեմ՝ որքանով են կարևոր այդ լուսանկարները հիմա, որովհետև մենք շատ բան տեսանք, սովորեցինք, հասկացանք, բայց ժամանակը հասկանալու, արագ որոշումներ կայացնելու իմաստով դա կարևոր էր:

Նույնն էր նաև հեղափոխության ժամանակ, որովհետև ես հասկանում էի, որ մեր երկրի պատմության մեջ ինչ-որ կարևոր փուլ է, որը պետք է վավերագրել:

Իրականում, ես կարծում եմ, մենք՝ 4plus.org-ում այս իմաստով շատ կարևոր գործ ենք անում, որովհետև լուսանկարն էլ կրթելու միջոց է: Ինչո՞ւ են մարդիկ ասում՝ «աչքերս չտեսնեին», որովհետև յուրաքանչյուր բան, որ մենք տեսնում ենք, տպվում է մեր ենթագիտակցության մեջ: Այդ պատկերները մնում են ու հետո սկսում աշխատել: Մենք, իհարկե, դա անում ենք գիտակցված՝ կարևորելով էսթետիկան, տեքստը, ասելիքը, էթիկան: Բայց անգամ այն բաները, որ մարդիկ չեն ուզում տեսնել, կարևոր է, որ վիզուալիզացվեն… Չգիտեմ, փիլիսոփայում եմ էլի:

– Լավ, վերջին հարցս. Եթե երբևէ որոշես ֆիլմ նկարել, ինչի՞ մասին այն կլինի:

– Ազգանվանս: Արմենակյանի: Պատմություն կա, որ կնկարեմ, մի օր:

 

Հարցազրույցը՝ Սոնա ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ