Յուրաքանչյուր ոք, ամեն մի ժողովուրդ, ազգ ձգտում է ինք­նաճանաչման, ինքնահաստատման։ Հին հեքիաթները, առասպելները այս ինքնաճանաչման միջոցներից են։ Եվ եթե մենք ու­զում ենք կորզել ասենք հին Հունաստանի ոգին, նախ և առաջ դիմում ենք «Իլիականին»…

Իսկ արվե՞ստը… Հարթելով ճանապարհ ճանաչման համար, սկսում է նախ և աոաջ ինքնա­ճանաչումից։ Արվեստը, եթե ու­զում է ապրել, զարգանալ, չմնալ անմիտ ժամանցի, թամաշայի ոլորտում, եթե կամենում է վերած­վել ժողովրդի հոգևոր կյանքի, հասարակական գիտակցության շարժիչ ուժի, պետք է ունենա, գտնի, հայտնաբերի իր «Իլիակա­նը», իր այցետոմսը։

Մերը «Պեպոն» է։ Մեր կինոյի, մեր ազգային կինոյի «Իլիակա­նը», իհարկե, «Պեպոն» է։ Ամե­նից աոաջ «Պեպոն»։

Քանի՜-քանի անգամ գրվել է, խոսվել Հ. Բեկնազարյանի «Պեպոյի» մասին։ Եզակի դեպք, գո­վեստի շռայլ խոսքեր են ասվել և 30-ականների վերջին, երբ կինո­նկարն սկսեց իր հաղթարշավը համաշխարհային կինոէկրաննե­րին, և հաջորդ տարիներին, երբ խամրեցին հայ կինոարվեստի գույները, և որ ավելի կարևոր է՝ 60—70 թվականներին, երբ կար­ծես նորից բացվեց և իր երփնե­րանգ գույներով շողշողաց Հայկինոյի ծիածանը։ Եվ պետք է հա­տուկ նշել, այսօրվա Հայկինոյի խաչակցողները երբեք, ոչ մի պա­րագայում կասկածի տակ չեն վերցնում «Պեպո» կինոնկարի ընդհանրապես գեղագիտական և զուտ կինեմատոգրաֆիկ արժեքը։ Դա չի նշանակում, որ ֆիլմում չկա (և ժամանակակիցներն էլ չնկատեցին) առհասարակ խոցելի տեղ, դա չի նշանակում, որ ան­վերապահորեն բոլորի կողմից ընդունվեց Բեկնազարյանի ոչ տառակեր վերաբերմունքը Սունդուկյանի պիեսի նկատմամբ։ Ժա­մանակին ծագեցին վեճեր, որ­քանո՞վ էին արդարացված ռե­ժիսորի նորամուծությունները պիեսի սյուժեի, կոմպոզիցիայի և կերպարների բնութագրումների մեջ։ Նրանք, ովքեր պաշտպա­նում էին կինոնկարը, իհարկե, շտապում էին դիմել տեսական մարզանքի, «ակրոբատիկայի» ստուգված միջոցների՝ փորձելով ապացուցել, որ կարելի է հեղի­նակի տառը փոխել, բայց հավա­տարիմ մնալ ոգուն։ Հիմա այդ տեսական վեճերի ո՛չ ժամանակն է, ո՛չ տեղը, բայց ինքնին այս փաստը նույնպես վկայում է հօգուտ կինոնկարի, կնշանակի, ստեղծագործությունը կենդանի է, շնչում է, ապրում։

Բազմաթիվ անգամներ ու տար­բեր առիթներով ես արտահայտ­վել եմ «Պեպո» ֆիլմի մասին, բայց իմ մեջ ուժ չգտա հրաժար­վելու ամսագրի առաջարկից՝ նորից ինչ-որ խոսք ուղղել «Պեպոյի» հասցեին։ Ամենահետաքրքիրն այն է, որ երբեք չես ու­զում այս նկարի մասին ասել այն, ինչ արդեն ասել ես։ Տարօրինակ է՝ ներսումդ չկա վեճ ինքդ քեզ հետ, ամեն ինչ կարծես պարզ է, կինոնկարի գնահատականը մնում է անփոփոխ, բայց չես ուզում կրկնվել, եթե նույնիսկ քո հին բնութագրումը, էլ չեմ ասում՛ ուրիշինը, ասենք, Մարիետա Շահինյանի առաջին գրախոսականը, որը տպագրվեց «Պրավդա» թեր­թում դեռևս 1935 թվականին, մնաց ոչ միայն անժխտելի, այլ նաև՝ չգերազանցված։ Միևնույն է, չես ուզում կրկնվել կամ կրկնել, չես ուզում ցիտել, և դա պայմա­նավորված է ֆիլմով։ Ինքը՝ ֆիլ­մը, բացատրված, և ինչպես հենց Սունդուկյանի գլուխգործոցը, իր մեջ պարունակում է ինչ-որ ան­բացատրելի, անվերջանալի, եր­բեք չսպառվող, հոսող նյութ, որին չես կարող անուն տալ, ոչ մի կերպ չես կարողանում սանձահարել այն, վերցնել ափիդ մեջ։

Վերջերս Հրաչյա Ղափլանյանն իր հարգանքի տուրքը հա­տուցելով վրաց ականավոր ռեժիսոր Ալեքսիձեի հիշատակին, գրեց այն մասին, թե Ալեքսիձեն մի առիթով խոստովանել է, որ Սունդուկյանի «Պեպոյի» հանե­լուկն իրեն հանգիստ չի տալիս և երբեք չի դադարում այդ գործի ձգողականությունը, կարծես չկա­մենալով հրապարակ հանել իր կախարդական գաղտնիքը։

Ինձ չափազանց մոտ է այս խոստովանությունը, և այն վերա­բերում է ոչ միայն պիեսին, այլ նաև ֆիլմին։ Կարելի է ասել, որ Բեկնազարյանը հոգեհարազատ է մնացել ոչ այնքան սյուժեին և նույնիսկ մեծ հեղինակի ասելի­քին, որքան հենց «հանելուկի» հանգամանքին։ Իսկ, ընդհանրա­պես, ֆիլմը բոլորովին նոր ստեղծագործություն է, ոչ թե դասական պիեսի հերթական ռեժի­սորական մշակում, այլ դրա հի­ման վրա կառուցված մի նոր աշ­խարհ, որը կարող էր ապրել և ստեղծվել միմիայն այդ արվես­տի՝ կինոյի լեզվի միջոցներով։ Փոխվեց ոճը, մթնոլորտը, գործո­ղությունը, դուրս եկավ բեմական սահմաններից, այն, ինչ միայն ենթադրվում էր պիեսում, ֆիլմում ստացավ միս ու արյուն։

Նկարը՝ Տատյանա Մախմուրովայի անձնական արխիվից

Բազմիցս նկարագրվել են շու­կայի և փողոցի տեսարանները, ընդգծվել է կինոնկարի հանճա­րեղ ավարտը, հանգույցը, երբ թվում է միայն արվեստի ուժով, նույնիսկ տեխնիկական ոչ լիա­կատար միջոցներով հեղինակնե­րը կոտրում են սյուժեի տրամա­բանական շղթան և դուրս մղում ոչ միայն երկի հերոսներին, այլ նաև մեզ՝ հանդիսատեսներիս, լույս աշխարհ, անծայրածիր աս­պարեզ, որտեղ ոչ մի դրամա, ոչ մի կոնֆլիկտ, ոչ մի սոցիալա­կան անարդարություն արդեն ի վիճակի չեն ճզմել, ստրկացնել մարդուն, որովհետև այստեղ իշ­խում է մարդու ոգին, նրա սերը, նրա հավատը՝ նրա ապագան։ Ես միայն հիշատակում եմ, որ առա­ջին անգամ հայ կինոարվեստն այս ֆիլմում խոսեց ամբողջ ձայ­նով և պատռեց ամեն տեսակի սահմանափակումներ, իսկ դա արդեն հավասարազոր էր հայտ­նության։ Արվեստը ճանաչեց իր հնարավորությունները, իր ուժը, 20-րդ դարի նորամշակ արվեստի օգնությամբ ժողովուրդը, ազգը ճանաչեց, գտավ իրեն։

Հին Հունաստանում վիճում էին, թե ո՞վ է Հոմերոսը։ Հայ կի­նոարվեստի «Իլիականի» հեղի­նակը հայտնի է։ Բայց սխալ կլի­նի միայն Բեկնազարյանին հա­մարել այս ֆիլմի հեղինակը։ Ոչ այն պատճառով, որ անժխտելի է մեծ դրամատուրգի՝ Սունդուկ­յանի, այս դեպքում նրա պիեսի «հանելուկի» դերը կինոնկարում։ Բանն այն է, որ մեծ գործերը եր­բեք չեն ստեղծվում մթնոլորտի «վակուումի» պայմաններում։ Այսօր շատ կարևոր է ընդգծել, որ «Պեպո» ֆիլմը նկարահանվել է այնպիսի մթնոլորտում, որը հե­տագայում, ցավոք, երբեք չի կրկնվել Հայկինոյի ճանապար­հին։ Ե՛վ պետական մարմիննե­րը, և՛ հասարակությունը, և՛ գրա­կանության, մշակույթի գործիչնե­րը ներգրավված էին այս ֆիլմի աշխատանքների մեջ։ Ես ընդ­գծում եմ, որ մամուլը կինոնկարի ստեղծման, նույնիսկ սցենարի առաջին տարբերակներից սկսած, ապագա կինոնկարի ճակատագիրը վերցրել էր իր անմիջական հսկողության տակ։ Լավագույն դերասանական ուժեր էին հրա­վիրված նկարահանման հրապա­րակ։ Եղիշե Չարենցը չծուլացավ երգի տեքստ գրել ֆիլմի համար, իսկ երիտասարդ Արամ Խաչատրյանը ժողովրդական մեղեդին սիրով մշակեց հայ անդրանիկ հնչուն ֆիլմի համար։ Ֆիլմն ունի հեղինակ, բայց հեղինակը, ինչ­պես Պեպոն ֆիլմում, մենակ չէր։ Բեկնազարյանի կողքին էր Ար­մեն Գուլակյանը՝ թատերական հայտնի գործիչ, որը ոչ միայն համաձայնեց երկրորդական դեր կատարել ֆիլմում (իսկ կա՞ն ար­դյոք այս ֆիլմում երկրորդական դերեր), այլ նաև կատարեց ռե­ժիսոր բեմադրիչի ասիստենտի ծանր, և թվում է, անշնորհակալ պարտականությունները։ Մի՞թե անշնորհակալ։ Կա՞ արդյոք արվեստագետի համար ավելի մեծ երջանկություն, քան զգալ, որ ու­զածդ համընկնում է ուրիշների ցանկություններին և իղձերին, երբ զգում ես, որ մենակ չես։ Իսկ այս ֆիլմը հենց դրա մասին է։ Ոչ թե այն մասին, որ սարսափելի է, երբ կորցրել ես բարաթը՝ ըն­տանիքի ամբողջ հույսը, այլ այն մասին, որ եթե Զիմզիմովների դավթարում տեղ չգտնվի խղճի համար, միևնույն է, դու ուժեղ ես, դու կաս, դու անպարտելի ես, մենակ չես։ Եվ քո անունն է՝ ժո­ղովուրդ։

Կանցնեն տարիներ, հարյու­րամյակներ, գուցե և կինոարվես­տը վերածվի մի նոր, անսպասե­լի տեսակի, ո՞վ գիտե, բայց քա­նի կան ժողովուրդը, հայ ազգը, կմնա «Պեպոն»՝ Սունդուկյանի գլուխգործոցը և Բեկնազարյանի կինոնկարը, հայ կինոարվեստի անկրկնելի զարդը:

Հ․Գ․ Հոդվածը գրված է ֆիլմի 50-ամյակի առիթով, 1985 թ․-ին։

Սուրեն Հասմիկյան