101-ամյա բուհի՝ ՎԳԻԿ-ի, պատմության մեջ կինոյի համաշխարհային վարպետ Արտավազդ Փելեշյանը միակ շրջանավարտն է, որը միաժամանակ  գեղարվեստական, վավերագրական և հեռուստատեսային ֆիլմերի ռեժիսորի դիպլոմ է ստացել։ Արտավազդ Փելեշյանի կյանքում ճակատագրական դեր է խաղացել նրա վարպետը՝ Լեոնիդ Քրիստին։ Մոսկովյան բուհն ընդունվելով՝ հենց Քրիստիի արվեստանոցում էլ սովորել է Արտավազդ Փելեշյանը։ Դասախոսը մինչև վերջ պնդել է, որ քննական հանձնաժողովը ՎԳԻԿ ընդունի հայ երիտասարդին։ Իր վարպետներին գերազանցած, համաշխարհային կինոյի դասականների շարքում կանգնած Արտավազդ Փելեշյանն այսօր էլ խորին ակնածանքով ու պատկառանքով է հիշում և պատմում իր վարպետի, նաև մյուս ուսուցիչների մասին։

1964 թվականին Վարպետը գրել է «Չորացած ծառը» սցենարը, որը հետո վերածել է պատմվածքի՝ նկատի ունելով, որ եթե ոչ ինքը, ապա գոնե այլ ռեժիսոր, հետագայում,  դրա հիման վրա գեղարվեստական ֆիլմ կնկարի։ Սակայն «Չորացած ծառն» այդպես էլ պատմվածք-սցենար  էլ մնացել է, էկրան չի բարձրացել։

«Չորացած ծառը» պատմվածքը, որն, ըստ էության, երախտագիտության խոսք է՝ Լեոնիդ Քրիստիին և ՎԳԻԿ-ի մյուս դասախոսներին, ովքեր Փելեշյանի մեջ տեսել են շատերից առանձնացող, շատերի ճանապարհով չգնացող, յուրօրինակ գեղագիտություն ու կինոմտածողություն ունեցող ռեժիսորին, հավատացել նրան ու ստեղծագործելու հնարավորություն տվել։

«Չորացած ծառը» պատմվածքում Արտավազդ Փելեշյանը պատմում է  իր հետ կատարված դեպքեր, դրվագներ՝ իրեն հանդիպած մարդկանց մասին և, ի վերջո, այն երջանիկ դիպվածը, որը փրկել է իր կյանքը։ Պատմությունները միմյանց ընդելուզված են, իսկ առանցքում ՎԳԻԿ ընդունվելու դիպվածն է։ Այն կարդալիս պատկերները, հերոսները հերթով անցնում են աչքերիդ առաջ՝ կենդանի, շնչող ու առարկայական։  Շփոթել հնարավոր չէ, պարզ երևում է, որ հեղինակը ռեժիսոր է, ու պատմվածքը գրել է սցենարի նման՝ գործողությունն սկսվեց, հիմա անցնում եք մյուս գործողությանը, վերադառնում առաջինին, իսկ  վերջում ամենաանսպասելին է՝ չորացած ծառը  երկու կյանք է փրկում, նրանցից մեկն Արտավազդ Փելեշյանն է։

«Չորացած ծառը» տպագրվել է 1990 թվականին, «Արվեստ» ամսագրի համարներից մեկում։ kinoashkharh.am-ը  սցենարի մասին ունեցած փոքր տեղեկատվությամբ էլ հրապարակում է Արտավազդ Փելեշյանի «Չորացած ծառը» պատմվածքը։

 

Արտավազդ Փելեշյան

Չորացած ծառը

Արագորեն մեկ այս, մեկ այն կողմ էր նետվում ապակու վրայի մաքրիչը, սրբելով թափվող ձյան սպիտակ փաթիլները:

Մեքենան դժվարությամբ թեք, ոլորապտույտ ճանապարհով բարձրանում էր լեռնանցքը, շարժելով արդեն անցած մեքենաների անվահետքերով:

Միալար աղմկում էր շարժիչը:

Արջևում գտնվող ամեն ինչ, կարծես պոկվելով տեղից, սլանում էր ընդառաջ:

Լուսարձակի ուժեղ ճառագայթների մեջ, որ մեկ սփռվում էին ճանապարհների վրա, մեկ երկինք թռչում, սահում էին հեռագրասյուների սև ուրվագծերը:

Հռնդալով անցնում էին դիմացից եկող մեքենաները, մերթընդմերթ թարթելով կուրացնող լույսերը:

Մենք երկուսս էլ նստած էինք լուռ:

Բեռնատար մեքենայի խցիկում ցուրտ էր, և ես ոտքերս դրել էի նստատեղին ու ծածկել վերարկուիս փեշով:

Հազիվ լսվում էր ինչ-որ մեղեդի փոքրիկ ռադիոընդունիչից:

– Հը՞, ինչ է, մրսու՞մ ես, երկրին չես ընտելացել, – հանկարծ հարցրեց վարորդը ինձ:

Ես` լուռ, ձեռքով մաքրեցի առջևիս սառած ապակին, գլուխս դեմ տվի նրան ու շարունակեցի նայել հետ փախչող սպիտակ, ձյունածածկ սարերին:

– Երևի տխրու՞մ ես առանց երկնքի: Ամպերից այն կողմ աստղեր են, հեքիաթ, ճիշտ չէ՞,- նորից հարցրեց նա և չսպասելով իմ պատասխանին, ավելացրեց.

– Ի միջի այլոց, ո՞ր աէրոդրոմում ես աշխատում:

– Ոչ մի, – պատասխանեցի ես շփոթված, – ես դեռ սովորում եմ:

– Որտե՞ղ:

– ՎԳԻԿ-ում:

– Դա ի՞նչ բան է:

– Կինոինստիտուտ է Մոսկվայում:

– Կինոինստիտու՞տ, – զարմացավ նա, – բա օդաչուի գլխարկը ինչու՞ ես դնում:

– Հենց այնպես, – ասացի ես, – բարեկամիցս եմ վերցրել:

– Ա…ա .. պիժոնություն ես անում, – բազմանշանակ ասաց նա և սկսեց բարձրաձայն հռհռալ:

– Ինչու՞ ես ծիծաղում,- հարցրեցի ես:

– Մի նեղացիր, ես քեզ վրա չեմ ծիծաղում: Չլսեցի՞ր, հենց նոր ռադիոյով հաղորդեցին, որ մերոնք էլի հրթիռ են ուղարկել տիեզերք:

– Իսկ ի՞նչ կար այդտեղ ծիծաղելի:

– Դե ոնց ասեմ քեզ, ամեն անգամ, երբ լսում եմ այդ մասին, իսկույն հիշում եմ մի մարդու ու ինքս իմ մեջ սկսում ծիծաղել:

Մի տարի աշնանը մեր կողմերում անընդհատ հորդ անձրև էր գալիս: Որպես տարիքով ու փորձված մարդու մենք նրան հարցրինք:

– Հը՞, պապի էս ի՞նչ բան է, որ անընդհատ անձրև է գալիս:

Իսկ նա մեզ պատասխանեց.

– Բա ի՞նչ եք ուզում: Մի հատ մատաղացու ոչխար չկա՞ր, որ ուղարկեիք տիեզերք: Վեր եք ունում շուն եք ուղարկում էնտեղ: Բա էնտեղ շուն շինող կա՞: Դե փառք տվեք Աստծուն, որ գլխներիդ դեռ անձրև է գալիս, այլ ոչ թե կեղտ:

– Իսկ ինչ է, նա հավատո՞ւմ էր այդպիսի բաների,- ժպտալով հարցրեցի ես:

– Դե չէ, նա ուղղակի ասում էր.

– Շանը հարցրե՞լ եք, նրան պե՞տք էր էդ տիեզերքը, թե ոչ: Ոչ, չեք հարցրել: Ուրեմն էդ ձեզ է պետք, դուք էլ թռեք:

– Դե լավ, էհ՜, էդ բիձեքը,- ասում եմ ես, – միշտ ամեն ինչ չափազանցնում են, խճճում ու խառնում իրար, օգտվելով իրենց տարիքից, ինչ ասես որ չեն հորինում, իսկ մենք էլ իրենց ամեն մի ասածը հալած յուղի տեղ ենք ընդունում:

Օրինակ, մեր տղերքը մի բան պատմեցին…

Հայտնի երգչուհի կա` Գոհար Գասպարյան, երևի լսած կլինես նրա մասին:

– Իհարկե,- գլխով արեց նա:

Ասում են նրա հայրը միշտ սիրում էր պատմել.

– 1912 թվականին, երբ ես գեներալ էի…

Իսկ նրա կինը սա լսելիս, ամեն ընդհատում էր նրան ու հարցնում.

– Այդ դու ե՞րբ ես եղել գեներալ, որ ես չեմ իմացել:

Իսկ նա պատասխանում էր կնոջը.

– Կըսեմ` լսե: Ամեն բան չէ, որ կընկանը կըսեն:

Մի հետաքրքիր պատմություն էլ ինձ հետ է եղել:

Ես մի անգամ երկու ծեր մարդկանց հետ գնում էի Սուխումի:

Մեկը փեսայիս հայրն էր, ի միջի այլոց, այս գլխարկը փեսայիցս եմ վերցրել, մյուսը նրա հեռավոր բարեկամներից էր` նորեկ- ախպարներից:

Սա անընդհատ պարծենում էր, որ եղել է Ֆրանսիայում, տեսել է Հռոմը, Կոլիզեյը և Եգիպտոսի բոլոր բուրգերը:

Ուրեմն, ես նրանց հետ գնում էի, բայց մենք պետք է իջնեինք Թիֆլիսում և ուրիշ գնացք նստեինք:

Օր ցերեկ էր, իսկ Սուխումիի գնացքը պետք է մեկներ երեկոյան:

Բան չունեինք անելու, և իմ բարեկամը խնդրեց ինձ, որ ես իրենց տանեմ ցույց տամ Թիֆլիսի գազանանոցը, ասելով, որ ինքը կյանքում երբեք չի եղել գազանանոցում:

Եվ ես էլ հիմարի նման վերցրի իրենց ու տարա այնտեղ:

Չես պատկերացնի, թե այդ իմ բարեկամը ինչ բերեց գլուխս գազանանոցում:

Մտնելուն պես նա մի կապիկ տեսավ, մոտեցավ նրան և սկսեց ճիշտ-ճիշտ անել այն, ինչ որ կապիկն էր անում:

Չեմ հիշում, թե այդ կապիկները ոնց են կոչվում: Գիտե՞ս, նրանք մի տեսակ մոխրագույն են, կարմիր քամակներով, անընդհատ ձողի վրայով հետ ու առաջ են գնում, ձեռքերը գցելով մեկ այս, մեկ այն կողմ:

Մարդիկ նայում էին նրանց ու ծիծաղում:

Հանկարծ այս կապիկը կանգ առավ, դեմքը կպցրեց երկաթե վանդակին ու սկսեց զարմացած նայել այս մարդուն:

Ես ջղայնացած մոտեցա նրան ու ասացի.

– Չես ամաչում, այ մարդ, էս ինչ ես անում, բոլորը նայում են քեզ ու ծիծաղում:

Իսկ նա ինձ պատասխանում է.

– Գիտե՞ս ինչ, ինձ թվում է, որ այս կապիկը շատ խելացի ու հասկացող կենդանի է: Ինչ ես անում եմ,- ասում է նա, – նա ճիշտ-ճիշտ ընդօրինակում է ինձ ու կրկնում իմ բոլոր շարժուձևերը:

Պարզվում է` իր կարծիքով, որ ոչ թե ինքն էր կրկնում կապիկի շարժուձևերը, այլ կապիկն էր կրկնում իրենը:

Դա դեռ ոչինչ:

Դրանից հետո մենք գնացինք ուրիշ կենդանիներ նայելու:

Մեկ էլ, քիչ անց, սա սկսեց հեռվից ինձ կանչել.

– Արի, հա արի, շուտ արա, հասի:

Ես գլխի չընկա, թե բանն ինչ է, ու մոտեցա նրան: Նա անմիջապես հարցրեց.

– Դու կյանքումդ տեսե՞լ ես ոնց են կենդանիները ծնում:

– Ոչ, – ասացի ես:

– Դե հիմա դու նայիր այս կենդանուն ու կտեսնես ամեն ինչ: Հիմա առջևի ոտքերը դուրս կգան, իսկ հետո` գլուխը, հետո` ամբողջ մարմինը:

Ես լսում էի նրան ու հազիվ զսպում ժպիտս:

Մեկ էլ այս «նոր ծնվող» ձագը, դուրս գալով մոր փորից, սկսեց տեղնուտեղը ճարպկորեն  թռչկոտել մոր շուրջը…

Ծերուկը շվարած մեկ նայեց ինձ, մեկ այդ կենդանուն և զարմանքից ուսերը վեր քաշելով ասաց.

– Գիտե՞ս, ինձ թվում է սա բիճ է:

Հանկարծ այս ձագը անսպասելիորեն վերցրեց ու մտավ այնտեղ, որտեղից դուրս էր եկել:

Բիձեն դրանից լրիվ ցնդեց ու սկսեց բարձր գոռգոռալ.

– Հալալ է վրացիներին, հալալ է…

Չես պատկերացնում, թե ինչքան մարդ էր հավաքվել:

Իսկ նա շարունակում էր գոռալ.

– Հալալ է վրացիներին, հալալ է վրացիներին, էդ էլ արեցին:

Ես արդեն չսպելով ծիծաղս, բացատրում եմ նրան.

– Լսիր, այ մարդ, ինչ կապ ունեն այստեղ վրացիները: Սա կենգուրու է: Այս կենդանիները փորի տակ պարկ ունեն, որի մեջ պահում են իրենց ձագերին:

Իսկ նա ասում է ինձ.

– Գլուխս մի տար: Քո գլուխը վեր չի ունում խոստովանել, որ վրացիները դրանում էլ տվին մեզ անցան, հալալ է նրանց, հալալ է…

Ես էլ դիմում եմ մյուս ախպար-բիձուն ու ասում.

– Գոնե դու իրեն բացատրի, որ այս կենդանիները ապրում են Ավստրալիայում: Թե չէ, տեսնու՞մ ես` ինչքան մարդ է հավաքվել մեր գլխին, ու բոլորն էլ ծիծաղում են մեզ վրա:

Իսկ սա էլ  առանց դեսուդենի պատասխանում է ինձ.

– Եղբայր, դու ինչու կըստիպես ինծի, որ ես անոր խաբեմ: Ես նման բաներ տեսած չեմ:

Էս էլ քեզ նորեկ-ախպար: Անընդհատ գլուխը գովում էր, թե ամեն ինչ է տեսել աշխարհում, բայց պարզվում է, որ սա էլ ոչ մի բան չի տեսել ու չգիտի, թե ինչ է կենգուրուն:

Նույն օրը երեկոյան մենք գնացինք Սուխումի:

Երբ նստեցինք գնացք, այդ իմ բարեկամ բիձեն իսկույն թեքեց իր գլխարկը, մի տեսակ գողավարի քաշեց աջ ականջի վրա և ասաց.

– Այնպես անենք, որ այստեղ մեզ հարիֆի տեղ չդնեն:

Իսկ այս ախպարն էլ իր սապոգները դրեց վերին  թարեքին ու ինքն էլ ներքևում պառկեց քնելու:

Գիշերը սրա սապոգները անհայտացան…

Առավոտը նա ինձ գանգատվելով ասաց.

– Գիտե՞ս, ինձ թվում է, որ քո բարեկամը իմ սապոգները ծախել է, բայց ես սապոգներս չեմ ափսոսար, այլ` պասպորտս, որ պահել էի նրանց մեջ:

Ես բարկացած դիմեցի բարեկամիս ու ասացի.

– Լսիր, ինչու՞ ես դու նրա սապոգները ծախել:

Իսկ նա վրդովված պատասխանեց ինձ.

– Չե՞ս ամաչում, ինչ է: Մի՞թե ես ինձ թույլ կտամ նման բան:

– Հասկանո՞ւմ ես,- բացատրում եմ ես նրան,- կարևորը սապոգը չի, այլ պասպորտն է, որ, չգիտես ինչու, նա դրել էր սապոգների մեջ:

– Բա ես ինչ իմանայի, – միամտորեն ասում է նա:

Ահա և քեզ ծերունիներ…

Վարորդը ժպտաց և ասաց.

– Չէ, իմ ասած բիձեն քո ասած հարիֆներից չէր: Նա շատ լուրջ մարդ էր:

Հանկարծ նա անսպասելի դանդաղեցրեց մեքենայի ընթացքը:

Առջևում ձյան մեջ մի փոքրիկ մեքենա էր թաղվել:

Մարդիկ հրում էին, փորձելով դուրս քաշել այն:

Մեր վարորդը բացեց դուռն ու դիմեց նրանց.

– Օգնություն պե՞տք է:

– Ոչ, շնորհակալություն,- ասացին նրանք:

Նա թափով ծածկեց դուռը, և մենք նորից շարժվեցինք առաջ:

– Այ, դու ասում ես, որ կինոինստիտուտում ես սովորում, դե ասա, խնդրեմ, ես երբեմն կինո եմ նայում ու տեսնում, որ կինը համբուրվում է տղամարդու հետ, այդ ինչ է, նրանք իսկակա՞նից են համբուրվում:

– Իհարկե,- ասում եմ ես:

-Իսկ ի՞նչ է, նա ամուսին չունի՞, – հարցնում է նա:

-Ինչու՞ չունի:

– Իսկ նա չի տեսնու՞մ:

– Իհարկե, տեսնում է:

-Բա չի նեղանու՞մ:

– Ինչի՞ պիտի նեղանա: Դա այդ կնոջ գործն է, նրա աշխատանքը: Չէ որ նա ինչ-որ մեկի դերն է կատարում, ասենք թե թագուհի է խաղում:

– Թագու՞հի,- զարմացած ասաց նա:

Բայց չէ՞ որ իրականում ինքն է համբուրվում, այլ ոչ թե թագուհին, ճիշտ չի՞:

Այ քեզ աշխատա՜նք:

Դե հետ նայիր: Հիմա իմ այս մեքենայի մեջ հինգ տոննա ցորեն կա: Ես դա գյուղ եմ տանում: Եվ այս ղեկին նստած, ես համարում եմ, որ կատարում եմ իսկական աշխատանք, որովհետև գիտեմ, որ սա շատ անհրաժեշտ է մարդկանց: Ամենակարևորը սա է, իսկ մնացածը դատարկ բաներ են ու մի կոպեկ չարժեն:

Թե չէ էդ տեսակ համբույրներից ինչքան ընտանիքներ են քանդվում:

Գիտե՞ս իմ պապը ոնց է ամուսնացել տատիս հետ: Նա ֆայետոնով իր նշանդրեքին ուղարկել է միայն իր ցիլինդրը, և ինքը չի գնացել հարստեսության:

Ու տատիս ծնողները իրենց աղջկան նշանել են պապիս ցիլինդրի հետ:

Այդպես նրանք` մեկը մյուսին չտեսած, ամուսնացան, բայց ապրեցին իրար հետ մոտ 60 տարի:

Իսկ թե ի՜նչ միամիտ ու հիանալի տատ ունեի, չես պատկերացնի:

Մի անգամ նա մի զարմանալի բան պատմեց:

Կոլեկտիվացման ժամանակ նա իր աղջկա հետ սարում է եղել:

Իսկ այդ սարերը լիքն են եղել ղաչաղներով:

Չգիտեմ` էս ղաչաղները ուզեցել են փախցնել, թե սպանել իր աղջկան, այսինքն մորս, մենակ նրա համար, որ նա նշանված է եղել հորս հետ, որն իրենց շրջանի նարկոմն է եղել:

Բայց սարվորները փրկել են նրանց:

Նրանք տավարը սարից ցած են քշել և տատիս ու մորս թաքցնելով հոտի մեջ, կուզեկուզ դուրս են բերել այդ տեղերից:

Ու երբ նրանք երկուսով մի նեղ կածան են ընկել, հանկարծ ճանապարհը փակել է մի մեծ, թունավոր օձ:

Օձը, կանգնելով ճամփի մեջտեղին, գլուխը դես ու դեն է տարել ու ֆշշացնելով պատրաստվել է հարձակվել նրանց վրա:

Այդ ժամանակ տատս աղերսանքով դիմել է օձին.

– Այ, օձ ջան, ի՞նչ ես ուզում մեզանից: Նոր հազիվ փրկվել ենք ղաչաղներից: Ես կյանքումս մարդկանց էնքան լավություն եմ արել: Մի՞թե հիմա էլ դու չես թողնելու, որ մենք տուն հասնենք:

Եվ այդ օձը, ոնց որ տատս էր պատմում, կարծես հասկանալով մարդկային լեզուն, սուսուփուս հետ է քաշել ու ճանապարհ տվել նրանց:

Հանկարծ վարորդը կտրուկ կանգնեցրեց մեքենան:

Ձախ կողմում, ճամփեզրին թեքված, թաղվել էր ձյան մեջ մի ուրիշ մեքենա:

Նա դուրս եկավ խցիկից ու մոտեցավ վարորդին:

Ինչ-որ բան ասաց նրան, հետո իր խցիկից մի երկաթե լար հանեց ու դրանով կապեց նրա մեքենան իր մեքենայից:

Ապա նստեց իր ղեկին, մի քանի անգամ ետ ու առաջ քշեց ու թափով ձյան միջից դուրս քաշեց այդ մեքենան:

Նորից սկսեցին ետ փախչել մթության մեջ նշմարվող հեռագրասյուները…

– Իսկ այդ գլխարկով ցուրտ չէ՞ Մոսկվայում,- հարցրեց վարորդն ինձ:

– Չէ, ընտելացել եմ,- ասացի ես:

Ի միջի այլոց տատս, երբ իմացել էր, որ ընդունվել եմ ինստիտուտ Մոսկվայում, լեղաճաք էր եղել: Նա մորս ասել էր.

– Ինչու նրան թույլ տվել, որ գնա էդքան հեռու, չէ որ էնտեղ ցուրտ է ու սառնամանիք: Եթե նա կինո էր ուզում սովորել, նա կարող էր դա սովորել մեր Սերոժի մոտ, մանավանդ որ Սերոժն էլ հիմա շատ լավ հարաբերության մեջ է իր դիրեկտորի հետ:

Իսկ Սերոժը իմ փոքր քեռին է, որ գյուղում կինոմեխանիկ է աշխատում:

Հլա տատիս, իսկի տեղյակ չի, թե ինչ տարբերություն կա կինոմեխանիկի ու կինոռեժիսորի միջև:

– Իսկ դու, ի՞նչ է, լավ գիտեիր ռուսերեն լեզուն, որ ընդունվեցիր այդ ինստիտուտը,- հարցրեց վարորդը:

– Չէ, – պատասխանեցի ես, – ընդհակառակը, ռուսերեն ես շատ վատ գիտեի` վերջացրել եմ հայկական դպրոց` այն էլ գիշերային:

– Հետաքրքիր է, բա ո՞նց ընկար այնտեղ:

– Է՜հ, դա շատ երկար պատմություն է…

Ես առաջ նկարիչ-գծագրող էի աշխատում Կիրովականի «Ավտոմատիկա» գործարանում: Մի անգամ ամռանը թաքուն վերցրեցի արձակուրդս ու թռա Մոսկվա, չասելով ոչ մեկին ոչ մի բառ: Ամաչում էի` որ հանկարծ չընդունվեմ, այդ ժամանակ ի՞նչ կստացվի… Բոլորը կսկսեն վրաս ծիծաղել, ճիշտ չէ՞:

Մանավանդ որ երկրորդ անգամ էի փորձում:

Առաջին անգամ կտրվել էի շարադրություրնից, իսկ այս անգամ ուղղակի բախտս բերեց:

‑Ճիշտ է, երբ գնացի այնտեղ, սկզբից ինստիտուտի քարտուհարուհիները չընդունեցին իմ գործերը, ասելով, որ ես ուշացել եմ, և փաստաթղթերի ընդունման ժամկետն արդեն անցել է:

Այդ ժամանակ ես խնդրեցի անունն ու հասցեն այն վարպետի, որն այդ կուրսն էր հավաքում։

Եվ նրանք տվեցին այդ տվյալները։

Կրիստի էեոնիդ Միխայլովիչ, Ֆրանզենսկայա նաբերեժնայա, տուն 36, բնակարան 10։

Ես անմիջապես գնացի այնտեղ;

Գտա բնակարանը և սեղմեցի դռան զանգը։

Դուռը բացեց համակրելի, հմայիչ մի կին։

– Ու՞մ եք ուզում,— հարցրեց նա։

Լեոնիդ Միխայլովիչին,— ասացի ես։

Նա աշխատանքի է։

Իսկ կարելի՞ է նրան ես սպասեմ այստեղ։ Ես պետք է անպայման նրա հետ խոսեմ անձամբ:

Կինն ինձ ներս հրավիրեց և սկսեց հեռախոսով զան­գահարել ամուսնուն։

Այդ ժամանակ նկատեցի, որ սենյակում կանգնած էր նրանց աղջիկը՝ երեխան գրկին։

Մի քիչ անց հեռախոսը միացավ։

Լյոնյա,— ասաց նա,— մեր տուն մի շատ տարօրի­նակ կովկասցի տղա է եկել և ուզում է քեզ հետ խոսել անձամբ։

Տուր հեռախոսը իրեն,— լսվեց նրա ձայնը լսա­փողում։

Ես վերցրի հեռախոսը։

Ի՞նչ եք ուզում,— հարցրեց նա;

Ուզում եմ անպայման ձեզ հետ աոանձին հանդիպել և խոսել։

Նա մի փոքր լռեց ու հետո ասաց.

Դուք մի ռուբլի ունե՞ք։

Ունեմ,— պատասխանեցի ես։

Այդ դեպքում մի տաքսի վերցրեք և եկեք Դոկումենտալ ֆիլմերի կենտրոնական ստուդիա— Լիխով պերեուլոկ, շենք 6։

Ես ձեզ կսպասեմ երրորդ հարկում։

Հետագայում պարզվեց, որ նա մտածել էր այսպես. քանի որ ես Կովկասից եմ և շատ եմ ուզում հանդիպել իրեն հետ անձամբ, մանավանդ, առանձին, ուրեմն դա նշանակում է, որ ես պատրաստվում եմ նրան կաշառք տալ։ Դրա համար էլ նա մարդիկ էր հավաքել, որպեսզի ինձ մերկացնի նրանց առաջ։ Եվ իրոք, հիմա եմ հիշում, երբ մենք հանդիպեցինք ստուդիայում, ես տեսա ինչ-որ մարդկանց, որ կանգնել էին նրանից մի քիչ հեռու և լուռ հետևում էին մեզ։

Նա սիրալիր բարևեց ինձ և հարցրեց.

– Ի՞նչ էիք ուզում ինձ ասել առանձին։

– Բանն այն է, որ ես շատ հեռվից եմ եկել,— ասացի ես, իսկ ինստիտուտում արդեն չեն ընդունում իմ փաստա­թղթերը, միայն նրա համար, որ ես ուշացել եմ։ Ես ձեզ շատ եմ խնդրում, կարդացեք իմ աշխատանքները և ասա­ցեք ինձ ձեր կարծիքը։ Դա շատ կարևոր է։ Եթե դրանք ձեզ դուր չգան, այդ դեպքում ես հանգիստ սրտով կգնամ տուն։

Նա մի տեսակ տարօրինակ ձևով նայեց ինձ և ասաց.

– Դե լավ, տվեք ձեր աշխատանքները, ես այսօր կկարդամ, իսկ վաղը դուք եկեք ինստիտուտ, և ես ձեզ կասեմ իմ կարծիքը։

Հաջորդ օրը մենք հանդիպեցինք ինստիտուտում։

– Ինչպե՞ս էր,— անհամբերությամբ հարցրեցի ես նրան։

– Ոչինչ,— ասաց նա,— ես ձեզ թույլ եմ տվել քննու­թյան։

Պարզվում է, որ նա, իր կինը և աղջիկը միասին երե­կոյան կարդացել են իմ բոլոր աշխատանքները, և անսպա­սելիորեն դրանք այնքան են դուր եկել նրանց, որ նրանք ամբողջ ընտանիքով որոշում են ընդունել անպայման թույլատրել ինձ քննություններին։

Իսկ իմ ինստիտուտ ընդունվելը անեկդոտի նման եղավ։

Սկզբից ես երեք քննություն հանձնեցի մասնագիտու­թյունից և ստացա գերազանց։

Իսկ դրանք ամենակարևոր ու որոշիչ առարկաներն էին։

Դա ինձ վարպետս պատմեց հետո, երբ արդեն սովորում էի ինստիտուտում։

Այն ժամանակ մենք դա չգիտեինք, մեզ ուղղակի ասում էին, որ մենք թույլատրված ենք հաջորդ քննությանը:

Եվ ահա հաջորդ քննությունը ռուս գրականությունն էր։

Լսարանում նստած էր մոտ 15 մարդ՝ պրոֆեսորներ, դոցենտներ և դասախոսներ։ Այնտեղ և իմ վարպետը, որ հատուկ եկել էր ինձ օգնելու։ Նա շատ էր անհանգստա­նում ինձ համար։ Նա բոլորին խնդրել էր, որ ինձ վերա­բերվեն հասկանալով և ներողամիտ լինեն՝ ռուսերեն լեզուն վատ իմանալուս համար։

Քննությունն ընդունում էր պրոֆեսոր Գրիգորևը: Նա մի շատ բարի դեմքով մարդ էր:

Երկու ուրիշ ընդունվողների հետ միասին ես քաշեցի իմ տոմսը։

Ինձ ընկավ հետևյալ հարցը— «Կուտուզովի կերպարը Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն» գրքում։

Մեզ տվեցին ընդամենը 15 րոպե՝ նախապատրաստվելու համար։

Ես չէի կարդացել այդ գիրքը։

Եվ այդ պատճառով որոշեցի. քանի որ ես ոչինչ չգիտեմ, ապա ինչու ձևացնեմ, թե պատրաստվում եմ: Արի ես ձեոք բարձրացնեմ ու աոաջ ընկնեմ։

Միգուցե նրանք այդ գնահատեն։

Ես այդպես էլ արեցի։ Բարձրացրի ձեռքս։

Նրանք ինձ սեղանի մոտ կանչեցին։

Ես կանգնեցի նրանց աոաջ և սկսեցի մոտավորապես այսպես.

Նապոլեոնի կերպարը Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն» գրքում…

Բայց նրանք անմիջապես ընդհատեցին ինձ.

– Սպասեք, սպասեք, ձեր հարցը Կուտուզովի կերպարն է, այլ ոչ թե Նապոլեոնի:

Իսկ ես նրանց պատասխանեցի.

– Ճիշտ է: Բայց կարելի՞ է ես սկսեմ Նապոլեոնից, հետո անցնեմ Կուտուզովին:  Ինձ այդպես հարմար է:

– Դե լավ, սկսիր, -ասացին նրանք:

Իսկ ես իմ խելքով մի խորամանկ քայլ էի մտածել. շատ աղոտ հիշում էի Նապոլեոնին «Պատերազմ և խաղաղություն» ֆիլմից, դրա համար էլ որոշել էի. մի ինչ-որ բան կասեմ նրա մասին, նրանք կխճճվեն դրանում ու կմոռա­նան հիմնական հարցը։

Բայց, այնպես ստացվեց, որ ես ինքս խճճվեցի Նապոլեոնի մեջ և այդպես էլ չհասա Կուտուզովին։

Հիմա չեմ հիշում, թե ինչ էի ասում նրա մասին, բայց նրանք ամեն ինչ իսկույն կռահեցին և սկսեցին հարցեր տալ ինձ ուրիշ գրողներից։

Ես նրանց բոլոր հարցերին պատասխանում էի.

– Չգիտեմ,  չգիտեմ…

Այդ ժամանակ նրանք ստիպված իմ աոջև դրեցին քննական հարցերի ամբողջ ցուցակը և մատով անցնելով նրա վրայով, հերթով սկսեցին հարցնել.

– Սրան գիտե՞ս, սրա՞ն  գիտես։

– Ոչ,  ոչ…,— ասում էի ես։

Խեղճ իմ վարպետ։  Իմ պատճառով նա այնպես էր կարմրել, որ ամոթից գլուխը կախ էր գցել:

Եվ ահա, երբ նրանք հանկարծ տվեցին Մաքսիմ Գորկու անունը, ես վայրկենապես պատասխանեցի.

– Այ՛ո, դրան գիտեմ։

– Իսկ ի՞նչ գիտես,— հարցրեցին նրանք։

– Ես գիտեմ, որ նա մեծ գրող է։

– Իսկ դուք կարո՞ղ եք ասել, թե ի՞նչ է նա գրել։

– Այո, կարող եմ։

– Ի՞նչ։

– «Մայրը»։       ՝

– Ապրես,— ասա՛ց ինձ պրոֆեսոր Գրիգորեը։

Այդ ժամանակ ես նկատեցի, որ իմ վարպետը թեթևա­ցած շունչ քաշեց:

-Իսկ ե՞րբ է գրել, – նորից հարցրեց պրոֆեսոր Գրիգորևը։

–  Հեղափոխության նախօրյակին,— պատասխանեցի ես։

–  Մեկ անգամ էլ ապրես— կրկին ասաց նա ե տեղնու­տեղը ավելացրեց.

– Իսկ ավելի ստո՞ւյգ։

Ես մտածեցի և պատասխանեցի.

– 1934 թվականին։

– Ե՞րբ, –  ապշած հարցրեց ինձ պրոֆեսորը։

– 1934 թվականին,– կրկնեցի ես։

– Այս ի՞նչ է ստացվում, եթե Գորկին իր «Մայրը» գրել է հեղափոխության նախօրյակին, և դու ասում ես, որ դա եղել է 1934 թվականին, ապա այդ դեպքում քո կար­ծիքով, ե՞րբ է եղել հեղափոխությունը։

Եվ ես, ապուշի նման, որպեսզի չկորցնեմ, իմ խելքով, այնպիսի ճշգրիտ հայտնագործություն, որպիսին «նախօրյա­կին» բառն էր,  որին նրանք մեծ հավանության էին տվել և ասել ինձ «ապրես», վերցրեցի և հիմարի պես հեղափոխության թիվը տարա ավելի հեռու։

– Հեղափոխությունը եղել է 1936 թվականին,— ասացի ես։

Նրանք ուղղակի ցնցվեցին։

Մինչ այդ բոլոր դասախոսները նստած էին հոգնած, մի տեսակ ճլորած՝ որը գլուխն էր կախ գցել, որը հորանջում էր ձանձրույթից։

Բայց ահա, երբ ես ասացի «1936 թվականին», նրանք բոլորը միանգամից աշխուժացան և ուղղվելով տեղում, սկսեցին ապշած նայել ինձ վրա։

– Դուք, ի՞նչ է…,— հարցրեց ինձ խիստ տոնով պրո­ֆեսորը։

– Իսկ ի՞նչ է,— պատասխանեցի ես։

–  Ինչպե՞ս թե  1936 թվականին։

– Հենց այդպես,— ասացի ես։

– Դուրս եկեք լսարանից,— ասաց ինձ պրոֆեսորը, ցույց տալով դուռը։

– Իսկ ինչու՞։

– Դուք հետո կիմանաք։

– Իսկ ի՞նչ է, չի կարելի իմանալ, թե ինչ եմ ես ստա­ցել հիմա։

– Ոչ,- պատասխանեց նա շատ կտրուկ։

Ես դուրս եկա լսարանից…

Իմ ետևից միջանցք դուրս թռավ իմ վարպետը և վրդովված ասաց ինձ.

– Այդ ի՞նչ արեցիք։

– Իսկ ի՞նչ արեցի,— հարցրեցի ես` մի տեսակ տխուր։

– Ինչպես թե՝ ինչ արեցի, այդ ինչպես ես ասում, որ հեղափոխությունը եղել է 1936 թվականին։

–  Հետո ինչ, դուք էլ հավատացի՞ք դրան,— ասացի ես։

Նա մի պահ մոլորվեց, հետո ժպտաց և չիմանալով, թե ինչ ասի ինձ, իսկույն վերադարձավ լսարան։

Ինձ թվաց, որ վերջ, ես կտրվել եմ, ու ինձ դա ոչ ոք չի ների։

Բայց ոչ։ Հաշվի առնելով, որ ես մասնագիտական բոլոր առարկաները հանձնել էի գերազանց և որ այդպիսի անմիտ պատասխանը, հավանաբար, արդյունք է ծայրահեղ լարվածության, այլ ոչ թե չիմացության, որովհետև ամեն մի դպրոցական գիտի, որ հեղափոխությունը եղել է 1917 թվականին, նրանք նշանակություն չտվեցին այդ բանին, և չդնելով ոչ մի գնահատական, վերցրեցին ու բացառության կարգով թույլատրեցին ինձ հանձնել հաջորդ քննությունը։

Իսկ հաջորդ քննությունը ԽՍՀՄ պատմությունն էր:

Քննաթյունն ընդունում էր պրոֆեսոր Կրասավչենկոն։ Բոլորն ասում էին, որ նա շատ խիստ մարդ է։

Այդ առարկան ես վատ չգիտեի։ Լավ պարապել  էի տանը և մինչև անգամ տետրակումս գրառումներ էի արել։

Ես վերցրեցի տետրակս և մտա լսարան՝ նորից երկու ընդունվողների հետ միասին։

Տոմս քաշեցի և ցույց տվեցի պրոֆեսորին։

Տոմսի համարը հիմա չեմ հիշում, բայց հարցերը հետևվյալն էին— «Ռուսաստանի մասնակցությունը 1-ին համ­աշխարհային պատերազմին» և «Պուգաչովի ապստամբու­թյունը»։

Ինչպես գրականության քննությանը, այնպես էլ հիմա մեզ տվեցին ընդամենը 15 րոպե՝ նախապատրաստվելու համար…

Մենք նստել ու մտածում էինք…

Հանկարծ պրոֆեսորը հարցրեց,

– Ո՞վ է պատրաստ։

Ես անմիջապես աոաջինը բարձրացրի ձեռքս։

– Ոչ, ոչ, դուք մի շտապեք, սպասեցեք և հանգիստ պատրաստվեք,— ասաց նա ինձ ու մի տեսակ տարօրինակ ձևով ժպտաց։

Քիչ անց նա նորից հարցրեց.

– Ո՞վ  է պատրաստ։

Ես նորից բարձրացրի ձեռքս։

– Դե լավ, եկեք,— ասաց նա։

Աոաջին հարցին ես լավ սկսեցի պատասխանել, բայց չգիտեմ ինչու նա արագ ինձ ընդհատեց և ժպիտը հազիվ զսպելով, ասաց.

Անցիր երկրորդին՝ «Պուգաչովի ապստամբությանը»։

Ես շունչ քաշեցի և սկսեցի.

– Երբ պոետ Սալավատ Յուլաևը…

Պրոֆեսորը տեղնուտեղը հարցրեց.

– Ո՞վ։

– Սալավատ Յուլաևը,— կրկնեցի ես։

– Ոչ, ոչ, դրանից առաջ ի՞նչ ասացիր։

– «Պոետ»։

– Որքան ինձ հայտնի է,— ասաց նա,— նա զորավար է եղել։

– Պոետ՝ նույնպես,— ավելացրի ես։

– Անկե՞ղծ։

– Այո, անկեղծ։

– Դու մի տես, է՜, իսկ ես մինչև հիմա չգիտեի, ապրես, և նորից ժպտալով, մի տեսակ հեգնանքով հարցրեց.

– Իսկ այդ ինչի՞ համար է, որ քո քննական թերթիկում գրականություն առարկայի դիմաց դրված է գիծ, այլ ոչ թե գնահատական։

– Հեղափոխության համար,— ասացի ես։

– Ո՞ր հեղափոխության։

-Մեր։  Ես Գորկու « Մոր» պատճառով խճճվեցի տարե­թվերի մեջ և ասացի, որ այն եղել է 1936 թվականին։

Նա հանկարծ բարձրաձայն սկսեց հոհռալ։

– Դե որ այդպես է՝ մեր հեղափոխության, Պուգաչովի և պոետ Սալավատ Յուլաևի համար,— նա «պոետ» բառը առանձնահատուկ շեշտեց,— ես քեզ նշանակում եմ «չորս», իսկ հիմա ազատ ես։

Դրանից հետո մանդատային հանձնաժողով կայացավ։

Ռեկտորատում, բացի դասախոսներից, ներկա էին կու­սակցության և կոմերիտմիության շրջկոմի աշխատողները։

Սեղանի շուրջը, կենտրոնում նստած էր ինստիտուտի ռեկտորը՝ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ Գրոշևը։

Երբ ես ներս մտա, նա լուրջ տոնով հարցրեց ինձ.

– Ինչո՞վ եք պատրաստվում զբաղվել, եթե չընդունվեք ինստիտուտ։

-Ինչպե՞ս թե չընդունվեմ,— զարմացած հարցրի ես նրան։

-Դուք չհասկացաք իմ հարցը։ Ենթադրենք, թե դուք չեք ընդունվում, ինչո՞վ եք պատրաստվում զբաղվել։

– Առանց ենթադրենքի,— ասում եմ ես,– ես անպայ­ման պիտի ընդունվեմ։

– Դե լավ, դուրս եկեք մի րոպե, մենք ձեզ կկանչենք։

Ես դուրս եկա ընդունարան…

Պարզվում է, որ իմ հավաքած միավորները չէին հերի­քում ինստիտուտ ընդունվելու համար, բայց իմ վարպետը հանձնաժողովի առաջ հարցը դրել էր կտրականապես.

Եթե այդ տղային չտաք ինձ, ես հրաժարվում եմ ամբողջ կուրսից։

Մի հինգ րոպե հետո ինձ նորից ներս կանչեցին։

Գիտեք ինչ,- ասաց ռեկտորը,- մենք այստեղ խորհրդակցեցինք ընկերների հետ և որոշեցինք ընղունել ձեզ ինստիտուտ պայմանական։

– Ներողություն, ես չհասկացա,- ասացի ես նրան։

– Մենք ընդունում ենք ձեզ պայմանական,- կրկնեց նա։

– Իսկ դա ի՞նչ բան է։

– Դա այն է, որ եթե դուք առաջին կիսամյակին՝ մինչև հունվար, չարղարացնեք ձեզ, ապա դուք դուրս կմնաք ինստիտուտից։

– Ուրեմն, ես մինչև հունվար պետք է սովորեմ այստեղ։

– Այո,- ասաց ռեկտորը։

-Շնորհակալություն,- ուրախությունից ճչացի ես և դուրս թռա սենյակից։

Չես  պատկերացնում, թե ինչ կատարվեց ինձ հետ։

Երջանկությունից ես ամբողջ օրը պտտվում էի մետրո­յում՝ չիմանալով, թե ուր և որ ուղղությամբ եմ գնում։

Ահա թե ինչ հիանալի մարդկանց ես հանդիպեցի այնտեղ։

Վերցրին ու միանգամից որոշեցին իմ բախտը։

Ընդունեցին ինստիտուտ։

Էլ չեմ ասում, որ ես ընդունվում էի ընդհանուր հիմունք­ներով և չունեի ոչ բնութագիր, ոչ էլ ուղեգիր։

Դեռ չհաշված այն, որ մրցույթը շատ մեծ էր։

– Հա՜…,- լսելով իմ պատմածը,- մի տեսակ զար­մացած ասաց վարորդը, -բա ասում են, որ ռուսները շատ սարթ մարդիկ են։

Ինչ ես խոսում, իհարկե, միսն առանց ոսկորի չի լինում։ Եթե դատենք նրանց մասին այն մարդկանց տես­անկյունից, որ գնում են ԳՈԻՄ և ՑՈԻՄ առևտուր անելու, իհարկե նրանք կարող են թվալ և սարթ, և կոպիտ, և խիստ։

Իսկ իրականամ նրանք շատ լավ մարդիկ են և շատ են սիրում կարգապահությունը։

Իսկ դու գիտես, թե նրանք ինչքան հասարակ ու հյուրա­սեր են…

Լսել ես, երևի, այս անունը՝ Սերգեյ Գերասիմով, որը նկարել է հանճարեղ «Խաղաղ Դոն» ֆիլմը։ Նա քեզ բա­րևում է ու ձեռքդ սեղմում է այնպես, կարծես դու նրա ոչ թե աշակերտն ու ուսանողն ես, այլ ընկերն ա բարեկամը։

Կամ մի շատ լավ դասախոս ունենք՝ ԽՄԿԿ պատմու­թյուն է տալիս՝ Պրոկոֆի Յակովլևիչ Ալյոշկին։ Նա մեր տարիքի երեխեք ունի, բայց ընկերություն է անում ինձ հետ։ Միշտ մի առիթ է փնտրում, որ իր տուն կանչի ու հյուրասիրի։

Ահա թե որտեղ է իսկական Ռուսաստանը։

Իսկ մենք հենց մի բան է լինում, թե չէ, ասում ենք՝ Ազնավուրը, Պետրոսյանը կամ Սարյանը հայ են, ու մեզ թվում է, որ եթե նրանցից ամեն մեկը հայ է, ուրեմն դա նշանակում է, որ ամեն մի հայ արդեն Ազնավուր է, Պետրոսյան կամ Սարյան։

Այդպես չի՞։

Այդ պահին վարորդը երկար ու ճիգ ազդանշան տվեց։ Առջևում, մեքենայի լույսի մեջ երևաց մի մարդ։

Նա կանգնել էր ճանապարհի մեջտեղում և ձեռքով փակել աչքերը կուրացնող լույսից։

Իսկ նրանից  հեռու, կողքից թաղված էր ձյան մեջ մի մեծ բեռնատար մեքենա։

Մեր մեքենան կանգ առավ։

Վարորդը դուրս եկավ խցիկից ու մոտեցավ նրան։

Միալար աշխատում էր կանգնած մեքենայի շարժիչը։

Նրանք ձեռքի շարժումներով ինչ-որ բան էին խոսում։

Նրանց ստվերները ընկնում էին ձյան վրա և ձգվելով կորչում գիշերային խավարի մեջ։

Մեր վարորդը մեքենայից բենզին լցրեց դույլի մեջ և տվեց նրան։

Հետո նա նստեց մեքենան և մենք նորից շարժվեցինք առաջ։

Այժմ ձյունը թափվում էր ավելի ուժեղ, և արդեն չէին երևում առջևում անցած մեքենաների անվահետքերը։

Կատաղի ոռնում էր շարժիչը դիք, ոլորապտույտ ճա­նապարհի վրա…

– Իսկ քո բենզինը կհերիքի՞, որ տվեցիր նրան,– հարցրեցի ես վարորդին։

– Իմ պապը միշտ ասում էր.

– Լավության արա ու գցի ջուրը, մի տեղ անպայման դուրս կգա։

Իսկ տատս նույնն էր ասում, բայց ուրիշ ձևով։

– Բալա ջան, երբ մարդիկ մի կտոր հաց են ուզում, դու միշտ տուր, նա անպայման կվերադառնա քեզ։ Այնպես որ՝ տալով դու ստանում ես, իսկ վերցնելով՝ կորցնում: Միշտ հիշիր սա, բալա ջան…

– Ինչ բարի ու լուսահոգի մարդիկ էին նրանք,— շարունա­կում էր խոսել վարորդը.

– Գիտե՞ս ոնց մեռավ պապս։

– Արքայական մահով…

Նա նստած է եղել աթոռին, իսկ այդ ժամանակ տատս հատակը ավլելիս է եղել։

Պապս արդեն մահացած է եղել, իսկ տատս շարունա­կել է խոսել նրա հետ, գլխի չընկնելով, որ նա այլևս կեն­դանի չէ։

Ձմեռ էր։

Նրան թաղեցին իր բոլոր թոռները, ծոռները, երեխեքը, ու հարազատները։

Վարորդը շարունակում էր պատմել իր պապի մասին, իսկ ես արդեն ննջում էի, և դանդաղ փակվում էին կոպերս։

Նրա ձայնը գրեթե չէր լսվում, և իմ աչքերի առջև մեկը մյուսի ետևից անցնում էր այն, ինչ որ նա պատ­մել էր…

Տեսա ես երազում, թե ինչպես մարդիկ տիեզերակայա­նում անձրևի տակ, սպիտակ խալաթներով հանում են հրթիռի միջից շանը և նրա փոխարեն դնում այնտեղ մի ոչխար։ Եվ անմիջապես դադարում է անձրևը։

Տեսա ես, թե ինչպես ֆայետոնի մեջ թափանցիկ ապա­կու տակ դրած տանում են նրա պապի ցիլինդրը՝ շրջա­պատված ծաղիկներով ու վառվող մոմերով։

Ինչպես համր կինոյում, ես տեսա նրա տատին ու մորը, որոնք կանգնած էին մեծ թունավոր օձի առաջ։

Եվ իսկույն էկրանի վրա հայտնվեցին բառեր.

ՄԻԹԵ ՕՁ ՋԱՆ, ՄԵԶ ՃԱՆԱՊԱՐՀ ՉԵՍ ՏԱԼՈԻ։

Եվ օձը, հավանությամբ շարժելով գլուխը, մի կողմ քաշվեց…

Եվ վերջապես ես տեսա մարդկանց, որ ձյան մեջ կանգնած տնից մինչև գերեզմանոց, ձեռքից-ձեոք էին տալիս նրա պապի դագաղը։

Ես կարծես թե կանգնած էի նրա գերեզմանափոսի մոտ։

Եվ երբ մարդիկ պիտի իջեցնեին նրա դիակը գերեզման, հանկարծ պապը՝ ուրիշների համար աննկատ, բարձրացրեց գլուխը և աչքով անելով ինձ, ասաց.

– Դու լսիր իմ թոռանը, նա ճիշտ է ասում քեզ՝  լա­վության արա ու գցի ջուրը, մի տեղ անպայման դուրս կգցի:

Ես վախից հետ քաշվեցի…

Ես գլուխս ուժեղ խփեցի մեքենայի խցիկի պատին և իսկույն արթնացա։

Մեր մեքենան ոռնում էր, և նրա անիվները պտտվում էին տեղում։

Վարորդը արագ-արագ փոխում էր շարժիչի լծակը, մեքենան չէր ենթարկվում նրան և սանում էր ետ։

Հանկարծ ետևից լսվեց ուժեղ թրխկոց։

Մեր մեքենան կտրուկ խփեց մի ինչ-որ բանի և անմի­ջապես կանգ առավ։

Շարժիչը լռեց։

Ես նայեցի վարորդին։

– Ի՞նչ պատահեց։

– Բենզինը վերջացավ,- պատասխանեց նա։

– Այ քեզ բան, իսկ ինչու՞ դու բենզինը տվեցիր նրան։

– Ի՜նչ ես խոսում,- ասաց նա, – մենք վախենալու բան չունենք գիշերը, մենք երկուսով ենք, իսկ նա մենակ էր։

Ես լռեցի։

Նա նայեց ինձ և շտապ դուրս թռավ խցիկից;

Երբ նա բացեց մեքենայի դուռը, սառը քամին ոռնոցով շպրտեց դեմքիս ձյան փաթիլները։

Ես ծածկեցի դեմքս վերարկուով։

Նա չքացավ մթության մեջ և քիչ  հետո մոտ վազեց ինձ ու խնդրեց, որ ես արագ դուրս գամ խցիկից։

Ես դուրս եկա։

Նա միացրեց մեքենայի լույսերը, նստարանի տակից հանեց ինչ-որ բենզինոտ փալասներ, վառեց դրանք մե­քենայի առաջ և սկսեց թռչկոտելով պտտվել այդ կրակի շուրջը։

Թռչկոտում էր նա ցրտից, թե պարում, ես ոչինչ չէի հասկանում։

Խոր լռություն էր տիրում…

Միայն լսվում էին էլեկտրական լարերի միալար դո­ղացող հնչյունները։

Թվում էր ինձ, որ նրանցից հոսում էր ինչ-որ ուրախ մեղեդի։

Աստիճանաբար լուսանում էր…

Առավոտյան մշուշի մեջ նշմարվում էին էլեկտրակայմերի մռայլ երկաթե ուրվագծերը։

Լսվում էր ինչ-որ մի ծանր դղրդոցի ձայն։

Դանդաղ մոտենում էր մեզ ձյուն մաքրող հսկա մեքե­նան։

Հանկարծ նրանից դուրս թռան մարդիկ և վազելով դեպի մեզ, տագնապալի ձայնով հարցրին.

– Ոչինչ չի՞ պատահել:

– Ոչ,– ուրախ բացականչեց մեր վարորդը։

Բոլորը մոտեցան մեր մեքենայի հետնամասին։

Ես նույնպես։

Եվ ի՜նչ մենք տեսանք։

Մեր բեռնատար մեքենայի կեսը կախված էր անդունդի վրա։       ՚

Օդում դատարկ պտտվում էին մեքենայի ետևի անիվ­ները։

Մենք կռացանք և ապշած նայեցինք ցած։

Գիշերը, երբ մեքենան սահել էր ետ, ջարդելով ճամ­փեզրի փոքր սյուները, գնացել և իր ամբողջ ծանրությամբ ընկել էր միակ չորացած ծառի վրա, որ թեք աճել էր անդունդի եզրին։

Մեքենան թույլ ճռռոցով օրորվում էր նրա վրա…

Ձյուն մաքրող հսկա մեքենան արագ իրեն կապեց մեր բեռնատարը և դուրս բերեց ճանապարհ։

Մոտեցան ուրիշ մեքենաներ։

Բոլորը հարցնում էին.

– Ոչինչ չի՞ պատահել։

Մենք նրանցից բենզին վերցրեցինք և շնորհակալություն հայտնելով նրանց, նստեցինք մեքենա։

Խցիկում ես զարմացած նայեցի վարորդին ու հարց­րեցի.

– Դու, ինչ է, գիշերը գիտեի՞ր, որ մենք կախված էինք անդունդի վրա։

– Իհարկե, գիտեի,— ժպտալով պատասխանեց նա ինձ։

– Իսկ դու ինչու՞ ոչինչ չասացիր։

–  Ինչ ասեի,— մի տեսակ ծուլորեն ասաց նա:

– Ինչպե՞ս թե, բայց չէ որ մենք հրաշքով փրկվեցինք իսկական մահից։

– Չէ, ախպեր ջան, այդ հրաշքը չփրկեց մեզ, այլ այն մի կտոր հացը, որ մենք ինչ-որ մի ժամանակ, տվել էինք մեկին, և այսօր դա մեր առաջն եկավ։

– Դու էլ հիշիր` երբ և ում էիր լավություն արել, ռր այսօր վերադարձավ քեզ։

Հետո նա մաքրեց ձեռքերը և սկսեց աշխատեցնել շարժիչը…

Երկար ժամանակ գործի չէր ընկնում մեքենան։

Վերջապես աշխատեց շարժիչը։

Վարորդը փոխեց արագության լծակը և կտրուկ պոկեց մեքենան տեղից։

Ես ուշադիր նայեցի նրան ու նոր միայն նկատեցի, որ մենք շատ նման ենք իրար։

Իսկ նա՝ նորից ժպտալով ասաց ինձ.

– Գիտե՞ս ինչ, երևում է դու վատ տղա չես, բայց շատ միամիտ ես։

Նա մատներով բռնեց իմ օդաչուական գլխարկից, կատակով իջեցրեց այն աչքերիս վրա և ավելացրեց.

Շատ մի թռվռա երկինքներում, իջիր երկիր և իսկա­կան գործով զբաղվիր: Հանիր գլխիցդ այդ գլխարկը, մա­նավանդ, որ քոնը չէ: Ասում ես՝ թագուհիներն են համ­բուրվում, հա՞։

Շուտով մեքենան, անցնելով ոլորապտույտ լեռնանցքը, դուրս եկավ ուղիղ ճանապարհ։

Նա կատաղի արագությամբ սլացավ առաջ, իր ետևից սփռելով սպիտակ ձյան գալարվող մրրիկը։

1964 թ.

Արվեստ, 1990 թ․