Կինոռեժիսոր, դերասան, պրոդյուսեր Միքայել Դովլաթյանի կինոկենսագրությունը ինչպիսի՞ն կլիներ, եթե նա մեկ-երկու տասնամյակ ուշ կամ շուտ ծնված լիներ: Համենայն դեպս, 1990-ականները լավագույն տարիները չես համարի ոչ արվեստագետների, ոչ գիտնականների, ոչ էլ հանրության համար: Մենք չենք ընտրում մեր հայրենիքը, մեր ծնողին ու մեր ծնվելու ժամանակը: Միքայել Դովլաթյանը դժգոհ չէ, այսպես ասած, իր կինոբախտից, իրեն բաժին ընկած ժամանակներից ու հնարավորություններից:

Ո՞վ է մեր իմացած Միքայել Դովլաթյանը, ի՞նչ ճանապարհ է անցել ու ինչպիսի՞ն են նրա կինոպատկերացումները: Այս զրույցով  փորձելու ենք պարզել ու պատասխանել բոլոր  հարցադրումներին։

-Պարոն Դովլաթյան, Ձեր  բախտը բերե՞լ է, որ  1990-ականներին  եք ստեղծագործել, թե՞ չի բերել:

-Երևի բերել է: Չգիտեմ:

-Բայց 90-ականներին ու դրանից հետո կինոգործիչները սովետական ռեժիսորների հնարավորությունները չունեին՝  պետական ֆինանսավորում: Նրանք պիտի գումար հայթայթեին, որովհետև պետության տվածը շատ քիչ էր:

– Ամեն մարդ մտածում է՝ իսկ եթե մի տասնամյակ շուտ կամ ուշ լիներ, միգուցե ստեղծագործելու ավելի լա՞վ հնարավորություններ ունենար:

Սովետի ժամանակ կար պետական կինո, բայց Սովետը մի երկիր էր, որի անձնագիրը սկսվում էր Բրեստից և ավարտվում Վլադիվոստոկում: Հիմա մեր անձնագիրը մեր երկիրն է: Մեր փոքր երկիրն ու մեր փոքր բյուջեն: Այլ բան, որ պետությունը կարող է այնպիսի օրենքներ ստեղծել, որոնք կաջակցեն կինոյին: Հատկապես այսօր ոչ միայն մեր երկրում, այլև ամբողջ երկրագնդի վրա բոլորովին այլ իրավիճակ է, քան կես տարի առաջ էր: Եթե կես տարի առաջ պետությունը կարող էր տալ ֆիլմի բյուջեի 10-30 տոկոսը, և այդ երաշխիքների հիման վրա դու կարող էիր գումարի մնացած մասը ձեռք բերել, գործընկերներ հավաքել ֆիլմի շուրջը, հիմա շատ է դժվարացել այդ պրոցեսը ու դեռ ավելի է դժվարանալու:

-Հայկական ֆիլմեր ցուցադրող ալիքներով հաճախ սովետական այնպիսի պարզունակ, անարժեք, զուտ կուսակցական պրոպագանդայի վրա հիմնված ֆիլմեր են ցուցադրվում, որ ափսոսում եմ՝ ինչպե՞ս կարելի էր այդ խոտանի համար գումար դուրս գրել:

-Դրա պատասխանը սա է՝ Սովետմիությունը կինոթատրոնների շատ մեծ ցանց ուներ: Կինոն մեծ եկամուտներ էր բերում:

-Անգամ իմ նշած տափակագույն ֆիլմե՞րն էին եկամուտ բերում:

-Իհարկե: Գոյություն ունեին երեք էկրան: Եթե ֆիլմը շատ վատն էր, ցուցադրվում էր միայն 3-րդ էկրանին, այսինքն՝ տվյալ հանրապետությունում: 2-րդ էկրանը Սովետմիության տարածքն էր՝ ոչ ամբողջությամբ: Ֆիլմի օրինակները մի քիչ շատացնում էին ու ցուցադրում: Առաջին էկրանի դեպքում ֆիլմը բազմացվում էր ու տարածվում Միությունով մեկ: Մարդիկ փող էին տալիս, տոմս առնում, նայում ֆիլմը, որը բավականին եկամուտ էր բերում: Իհարկե, կար նաև կինոպրոպագանդան, ինչպես ընդունված էր՝ «Девочка любит трактор»:

Արտասահմանում էլ էին շատ ֆիլմեր վաճառվում: Դրսում  արժեք ներկայացնող սովետական ֆիլմեր էին ուզում: Ժամանակին Ֆրունզե Դովլաթյանի, Հենրիկ Մալյանի, Բոնդարչուկի, Տարկովսկու  ֆիլմերն էին վաճառվում:  Եվ ի՞նչ էին անում Սովետմիությունում այդ դեպքում. շատ խորամանկ քայլի էին դիմում: Դա կոչվում էր букет: Ուզո՞ւմ ես, օրնակ, Տարկովսկու ֆիլմը գնել, ուրեմն պետք է դրա հետ գնես երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ֆիլմերը. բնական է՝  ոչ արժեքավոր, իմ նշած «Девочка любит трактор»: Այս տրամաբանությամբ էին վաճառվում ֆիլմերն արտասահմանին:

-Պարոն Դովլաթյան, Ձեր առաջին ֆիլմը, վստահ եմ, հիշում եք: Ե՞րբ նկարեցիք:

– Առաջին ֆիլմս 1980 թվականին եմ նկարահանել Ռիգայի կինոստուդիայում: ՎԳԻԿ-ի դիպլոմային աշխատանքս էր՝ «Խելոքին հերիք է» վերնագրով: Փակ դպրոցի՝ մեծահարուստների երեխաների մասին ըմբոստ ֆիլմ էր: Օբերհաուզենի փառատոնում մրցանակ ստացա:

-Իսկ հետո՞. նորից գալիս-հասնում ենք 90-ականներ:

– Ուրախ եմ, որ այդ տարիներին «Մեր բակը» նկարեցի. երեք ֆիլմերից երկուսը ես եմ նկարել: Դրանք լիարժեք ֆիլմ չեմ համարում:   Նոր տարվա նախաշեմին մարդկանց տրամադրությունը բարձրացնելու, ուրախության պահեր պարգևելու համար էին: Այդ տարիներին այդպիսի ֆիլմ էր պետք՝  համախմբող, հույս տվող։ Նույն բակի բնակիչներն իրար սիրում են, հոգ են տանում, երգում են, միասնական են: «Սիրեք ձեր քաղաքը»՝ սա է  ֆիլմի հիմքում:

-Բայց չեմ կարող իմ կարծիքը չասել, որ «Մեր բակը» նաև հանրային ճաշակ փոխեց, ոչ արժեքավոր չափանիշներ ստեղծեց, կենցաղային բառապաշարը բերեց էկրան, ու երկար ժամանակ հանրությունն այդ նույն բառապաշարը, կենցաղային հումորն օգտագործում էր:

– Մի ծանրացրեք, մի գերարժևորեք այդ ֆիլմը, քան նա կա իրականում: Ֆիլմն իր թիրախին կպավ՝ համապատասխան իր ժամանակին, իրավիճակին: Սկսեցին կրկնօրինակել, բայց իմ մեղքն ինչո՞ւմն է: Դա սոցիոլոգների ուսումնասիրության նյութն է, ոչ թե կինոգետների՝ ինչու սկսեցին կրկնօրինակել այդ ֆիլմը, կերպարներին, անգամ հերոսների խոսքերն ու արտահայտությունները նմանակել:

Այդ տարիներին ես նկարել եմ նաև սարսափելի ծանր «Լաբիրինթոս» ֆիլմը: Տա Աստված,  համավարակից բարով-խերով ազատվենք. դեռ չգիտեմ՝ որտեղ կցուցադրվի, գուցե  Կինոյի տան էկրանին կամ  «Ոսկե ծիրանի» ծրագրերից մեկում ներառվի: «Լաբիրինթոսը»  հայկական պրեմիերա դեռ չի ունեցել: Հայաստան-Չեխիա-Ֆրանսիա արտադրության 1994 թվականի լիամետրաժ խաղարկային ֆիլմ է: Նկարահանվել է Հայաստանում: Վերջերս մեծ դժվարությամբ  թվայնացրինք: «Լաբիրինթոսը» առիթ հանդիսացավ, որ ծանոթանամ Սերժ Ավետիքյանի հետ: Նա նաև ֆիլմի համապրոդյուսերն է:

-Սերժ Ավետիքյանի հետ դեռ շարունակո՞ւմ եք համագործակցել: Լավ ընկերներ եք, որքան գիտեմ:

-Սերժ Ավետիքյանի հետ հին կապ է, այո՛. մենք համատեղ ընկերություն ունենք հայ-ֆրանսիական մշակութային «FR.AM ART»-ը: Չորս հոգով ենք հիմնել՝ Արմեն Համբարձումյանը, Սերժ Ավետիքյանը, ես և Մարտուն Ադոյանը, որի մահը շատ մեծ կորուստ էր կինոյի աշխարհի համար: Քանի՜ մարդու է նա օգնել, քանի՜ երիտասարդի: Ափսոս, շատ ափսոս…

Սերժի հետ Խաչիկ գյուղում նկարեցինք «Նա, ում սպասում էին» ֆիլմը: Ամենակարևոր ցուցադրությունը հենց այնտեղ էլ եղավ: Բաց դաշտում խոտի տուկերի վրա՝ հենց Նախիջևանի սահմանին, զորքը եկավ-նստեց ու նայեց ֆիլմը: Համավարակի օրերին «Հայաստան. արտիստների ժամանակները» մեր համատեղ ֆիլմի  հայերեն թարգամնությունը արեցի, որպեսզի հեռուստաէկրաններին ցուցադրվի: Հուզիչ, հաջողված ֆիլմ է:

-Ի՞նչ գաղափար, սցենար է եղել, որ մինչև հիմա Ձեզ չի հաջղողվել էկրան բարձրացնել: Առհասարակ Դուք Ձեզ ռեալիզացված համարո՞ւմ եք:

-Իսկ այդպիսի մարդ կա՞, որն իրեն ռեալիզացված համարի:

-Եթե ռեժիսորն  իրեն այդպիսին չհամարի էլ, նրա ֆիլմերի բազմազանությունից մարդիկ իրենց ներսում դրա մասին կմտածեն, որ հասցրել է ռեալիզացվել, հնարավորինս լավ ինքնադրսևորվել:

-Ես գոհ չեմ: Բայց Դուք, կարծես, ուզում եք խոսքը տանել դեպի 1990-ականներ:

-Ոչ, ամենևին: Մենք արդեն 2021 թվական ենք մտնում:

-Բայց ասեմ, որ 1990-ականներն իրենց սիրունությունն ու հմայքն ունեին: Ես ինքս ինձ չեմ դավաճանել. որքան էլ մենք զրկանքներ տարանք, բարդությունների, դժվարությունների միջով անցանք, այնուամենայնիվ,  դա շատերիս, նաև  իմ կյանքն է: Այդ տարիներին Պրահայում նկարեցի «Անկուզ մարդու ռոմանսը» ֆիլմը՝ Բունինի «Роман горбуна» էսսեի հիման վրա: «Լաբիրինթոսի» փողերը վերջացան, իսկ ինձ պետք էր նկարահանումներն շտապ ավարտել: Զանգ եկավ Չեխիայից: Լավ իմաստով, մի խելագար պորդյուսեր էր՝ Արտեմիո Բենքի.  նա վերջերս կորոնավիրուսից մահացավ: Ֆրանսիցի էր, ապրում էր Պրահայում: Զանգեց, թե՝ 5 ֆիլմից կազմված ալմանախ ենք պատրաստում: Ուզում ենք սցենար առաջարկել Ձեզ:  Փող էր պետք, որ «Լաբիրինթոսն» ավարտեի: Զանգեցի Սերժ Ավետիքյանին, խորհուրդ  հարցնելու, ասաց՝ անմիջապես համաձայնիր, որովհետև Ֆրանսիայից  գումար չեն տալու «Լաբիրինթոսի» համար:

Գնացի-հասա Պրահա: Գնացքում էլ մի զավեշտալի բան պատահեց: Երկտեղանոց խցիկում էի. մի ռուս տղա էլ էր հետս: Գնացքով գնում ենք, գիշեր է: Նա վեր կացավ, լույսը վառեց: Ես քնից վեր թռա, կարծեցի լույսերը տվել են: Դե պատկերացրեք, 1993 թվականն էր: Իսկ երբ լույսերը տալիս էին, հավանաբար հիշում եք, խառնվում էինք իրար, արագ-արագ ինչ-որ բան էինք անում: Ես տեղիցս վեր թռա, վազեցի, դուռը բացեցի, ու միայն այդ պահին հասկացա, որ գնացքում եմ, ոչ թե տանը:

-Պարոն Դովլաթյան, համավարակի թեման մեր զրույցի սկզբում շոշափեցիք և ասացիք, որ առաջիկայում կինոյի համար շատ դժվար է  լինելու: Ձեր կանխատեսումները կուզեի լսել:

– Համագործակցությունները, համարտադրությունները կշարունակվեն, կանգ չեն առնի, բայց այս պահին, այս իրավիճակում խաղի կանոնները  փոխվում են: 10-30 տոկոս պետական աջակցություն ունենալով՝  ռեժիսորը պետք է շատ ծանրութեթև անի, շատ տանջվի, ինչպես հայթայթի մնացած գումարը: Շատ բարդ է վիճակը, այն էլ մի երկրի համար, որը կինոթատրոններ չունի:

-Ի՞նչ իրավիճակ է դրսում: Ուրիշ երկրներն ինչպե՞ս են փորձում դուրս գալ այս փորձությունից:

– Ֆրանսիական կինոմիջավայրի օրինակը բերեմ: Ֆրանսիայում մեծ շարժում է սկսվել. տեղի կինոարտադրողները մտածում են, որ որոշ ժամանակով պետք է դեպի արևելյան,  եվրոպական երկրներ ֆինանսական հոսքերը քչացնել, և գումարները պահել սեփական կիորատադրության համար: Փող չկա, խաղի կանոնները փոխվել են. նախ մեր մասին մտածենք, հետո՝ ուրիշների:

Ֆրանսիան հունիսի 22-ին թուլացրել է սահմանափակումները, իսկ սեպտեմբերին միգուցե  կինոթատրոնները բացի: Ու այդ ժամանակ բավականին մեծ քանակությամբ ֆիլմեր են կուտակվելու,  որովհետև քանի՜ ամիս է, ֆիլմերը էկրան չեն բարձրացել: Եթե չեմ սխալվում, 60 անուն ֆիլմի մասին է խոսքը: Սա մեծ խնդիր է: Երկրորդ խնդիրը՝ հանրությունը համավարակի ամիսներին  ֆիլմերով է սնվել: Տանը նստած, մարդիկ բաժանորդագրվել են  բազմաթիվ կինոալիքներին ու ֆիլմեր են նայել: Կինոն է, որ այս ամիսների ընթացքում մարդկանց սիպեց մնալ տանը, ընտանիքները, տարբեր տարիքի մարդիկ համախմբվեցին տան կինոէկրանի շուրջ: Մարդիկ արդեն հագեցել են կինոյից: Ու հիմա, երբ սրճարան մտնելու հնարավորություն է  տրված, մարդիկ կգնան սրճարան, ոչ թե կինո: Կինոն էլի իրենց տանը կնայեն: Նախկինում այդպես չէին մտածում, բայց համավարակը նաև մտածողություն փոխեց:

-Այսինքն, կփոխվեն արժեհամակարգերը, ոչ միայն քաղաքական, տնտեսական վերադասավորմներ կլինեն, այլև մշակութայի՞ն:

Հիմա արդեն հարցերի հարցն է, ի՞նչ նկարել այսուհետև՝ անցնելով  համավարակի փորձությունների միջով: Մարդն այս մի քանի ամսվա ընթացքում նեգատիվ շատ բան տեսավ ու հագեցավ, որովհետև թերթ, համացանց, հեռուստաէկրան մինչև հիմա այդ նեգատիվն է  տալիս: Իսկ հանդիսատեսն այսօր ուզում է կինոդահլիճ գալ՝ նեգատիվից ձերբազատվելու, նեգատիվը թոթափելու համար: Ուրեմն նրան կատակերգություն է պետք, կյանքին վերադարձնող, կյանք հաստատող, սիրո մասին ֆիլմեր: Ես Arthausին դեմ չեմ,  ինքս էլ դա եմ նկարում, բայց այսօրվա պայմաններն այլ բան են թելադրելու: Իմ կարծիքով՝ մոտակա տարիներին այդ ճանապարհով ենք գնալու:

-Փոփոխություններն անխուսափելի են. սպասենք նաև  ֆիլմերի թեմատիկ փոփոխությունների՞: Փոխվում է ոչ միայն մեր ֆիզիկական, հոգեբանական կյանքը, այլև աշխարհն ամբողջությամբ:

-Արժեհամակարգի վերադասավորումներ կլինեն: Ի վերջո կինոն դեղամիջոց տվող չէ, կինոն հարցադրումներ ծնող է. երբ ֆիլմի լուսագրերն իջնելիս հանդիսատեսը փորձի ոտքի կանգնել, բայց չկարողանա, սկսի ինքն իրեն հարցեր տալ, ուրեմն դու՝ որպես ռեժիսոր, ինչ-որ բան տվել ես նրան: Սա իմ կարծիքն է: Կինոն դեղատուն չէ, որ ինչ-որ հաբեր առաջարկի: Այդպիսի ֆիլմերը վանում են, որովհետև ոչ ոք չի սիրում, երբ իրեն խրատում են, դա լավ կինո չէ: Կինոն հարցադրումներ է առաջ քաշում:

-Ձեր վերջին ֆիլմը ո՞րն է:

-2014 թվականի «Շտապօգնություն 3D» մինի-սերիալն է եղել վերջին ֆիլմս: Կհիշեք, այդ տարիներին Շտապօգնության բժիշկների վրա հարձակման դեպք եղավ՝ մահվան ելքով: Նկարեցի  նաև «Սողանքը»՝ Վահրամ Մարտիրոսյանի սցենարով: Հուսով եմ, մյուս տարի դիտելու հնարավորություն կունենանք: «Սողանքի» նկարահանումներն սկսել եմ  2009 թվականին, ավարտեցի այս տարի: Խաղարկային  լիամետրաժ, շատ բարդ ֆիլմ է: Միգուցե պրեմիերան տեղի ունենա «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնին: Կան գրական գործեր, որոնք կենդանի օրգանիզմի նման սկսում են քեզ հետ կռիվ տալ, նկարելու ընթացքում քեզ հետ հարաբերությունների մեջ մտնել: «Սողանքն» այդպիսին է:

-Նկարագրեք՝ ո՞վ է կինոռեժիսորը:

-Կինոյի ռեժիսորի աշխատանքը չկանոնակարգված է: Նա համակարգված օր, կյանք, ապրելու հնարավորություն չունի: Դու քո գործին կյանք ես տալիս, մինչդեռ քո կյանքը համակարգված չէ: Ես իմ ուսանողներին ասում էի՝ սցենարների, ֆիլմերի նկատմամբ մեծ պատասխանատվություն ունեցեք, որովհետև միայն դուք եք ստեղծողն այն աշխարհի, որը ինչ-որ մեկը գալու է տեսնի: Դու արարում ես, հարաբերություններ, քաղաք, միջավայր, պատմություն, ճակատագրեր ես ստեղծում: Դրա համար պետք է խիստ նրբանկատ ու պատասխանատու լինել: Այդ աշխարհում հենց այնպես ոչինչ չի լինում: Արվեստի միակ ճյուղն է, որին կցված է արտադրությունը: Իսկ դա նշանակում է, որ կիոարտադրությունը բոլոր օրգաններով, երակներով երկրի տնտեսության հետ է կապված:    Դու պետք է կարողանաս 200  հոգու հետ լեզու գտնել, համոզել, խոսել: Ինչպե՞ս ես աշխատելու բոլորի հետ:

-Այս ամիսներին օնլայն ներկայացումներ ցուցադրվեցին. թատրոնների կյանքն էլ այդպես դասավորվեց:

-Կարո՞ղ է որևէ մեկը մի օրինակ բերել, երբ ներկայացումը նկարված է որակով, ճիշտ: Ախր դա էլ է մասնագիտություն, թատրոն նկարելն էլ է մասնագիտական բարձր որակներ պահանջում: Մեր օնլայն ներկայացումները մի կետից են նկարված: Այդպես չի լինում, այդպես չի կարելի: Ներկայացում նկարելու համար մի մեծ խումբ էր ստեղծվում, պարտիտուրա էր գրվում: Մի քանի նկարահանումներ էին ընթանում:

-Մեր զրույցի վերջում պատմեք Ֆրունզե Դովլաթյանի ու Ձեր մասին: Ովքե՞ր էիք դուք միմյանց համար:

-Ֆրունզե Դովլաթյանի  հետ մենք ընկերներ էինք, հետո նոր հայր և որդի, գործընկեր: Նրան կորցնելով՝ ես կորցրեցի ընկերոջս, հորս: Մարդ, որի հետ դեռ շատ  թեմաների մասին պիտի զրուցեինք: Կարող է շաբաթներով իրար չտեսնեինք, բայց մեր կապը միշտ կար: Ես նրա ֆլմերում էի խաղում, իսկ նա խաղաց իր վերջին դերը իմ «Լաբիրինթոսում»:

Այսպես…այսքանը:

Հարցազրույցը՝  Նաիրա Փայտյանի