Հարցազրույց լրագրող, սցենարիստ Տիգրան Պասկևիչյանի հետ

Պարոն Պասկևիչյան, ինչպե՞ս է Ձեր մեջ կինոարտադրողն առնչվում գրական պրակտիկա ունեցողի հետ: Ո՞րն է իշխում:

-Նախ ասեմ, որ ես կինոարտադրող չեմ։ Այն, ինչ անում եմ, կարելի էր կոչել հեռուստաարտադրություն, բայց, նկատի ունենալով, որ Հայաստանում վերջին քսան տարում, Թավշյա հեղափոխությունից հետո ևս, հեռուստաընկերություններն օկուպացված են պետական իշխանության, կուսակցությունների, քաղքենիների և հակահասարակական մյուս ուժերի կողմից, մեր արտադրանքը հեռուստատեսային էլ չես անվանի։ Դա ավելի շուտ վիզուալիզացված հրապարակախոսություն է, տեսաշարով, կինոյին կամ հեռուստատեսությանը հատուկ այլ տարրերով հանդերձավորված հետազոտություն, դիտարկում և այլն, որն ի դեպ պահանջված է։ Դրանք Հայաստանում և Սփյուռքում ցուցադրվում են բազմամարդ լսարաններում։ Որպես պատմագրական, մարդաբանական կոնտենտ պահաջարկ ունեն Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Միացյալ Նահանգների ակադեմիական շրջանակներում։

Քանի որ մեր արածն անուն չունի, ստիպված օգտագործում ենք «ֆիլմ» եզրը, ինչն իհարկե երբեմն վրդովեցնում է լուրջ կինոյի չկայացած որոշ ներկայացուցիչների։ Իսկ գրական պրակտիկային, անշուշտ, առնչվում եմ, որովհետև խոսքը (հեղինակային կամ ուրիշի) իմ արած գործերում մեծ տեղ է զբաղեցնում։ Ես հաճախ եմ դիմում մարդու հիշողությանը. հիշողությունն ինքնին գրականության և կինոյի լիցք է։

Կան վեպեր, որոնց ներուժը բացվում է էկրանավորվելիս: Որպես գրական գործ` դրանք աչքի չեն ընկնում և հակառակը` գրականության մեջ բարձր համբավ ունեցող վեպերից սովորաբար հազվադեպ է լավ ֆիլմ ստացվում: Գուցե, որքան հեղինակը տաղանդավոր է, այնքան դժվա՞ր է էկրանավորել նրա գաղափարները: Ընդհանրապես, ո՞րն է կինոյի և գրականության միասնականության կոդը:

-Էկրանավորել բառն արդեն ենթադրում է գրավոր տեքստի պատկերավորում, հնչյունավորում, հերոսների մարմնավորում և այլն, մինչդեռ կինոն ոչ մեկի առջև պարտք ու պարտավորություն չունեցող առանձին տեքստ է։ Հաջողված են գրականությունից սերող այն ֆիլմերը, որոնք ոչ թե պատմում են գրողի գրածը (դա կարելի է անել ռադիոյով, հիմա նաեւ խոսող գրքեր կան), այլ ստեղծում են նոր բովանդակություն՝ նոր ձեւով ներկայացնելով սոցիալական կամ գեղագիտական մտահղացումներ։

Կարծու՞մ եք, թե հայ գրականությունն ավելի լավն է, քան` հայկական կինոն:

-Ժամանակի և տարածության մեջ դրանք անհամեմատելի են։ Ես չեմ կարող ասել՝ Կիրակոս Գանձակեցու պատմությունն է լավը, թե՞, ասենք, «Երջանկության մեխանիկան» ֆիլմը։ Բայց կարելի է արձանագրել մեկ այլ բան։ Հայ գրականություն՝ որպես այդպիսին, կա, իսկ հայկական կինո՝ ոչ։ Կան առանձին հաջողված նմուշներ և համաշխարհային կինոյի մաս կազմող հեղինակներ, բայց դրանց համադրումով հայկական կինեմատոգրաֆ չի առաջանում։

Վերջին տասնամյակում, երբ էկրանավորվեցին հայ դասականներից մի քանի գործեր` «Արտիստը» /Շիրվանզադե/, «Խաչագողի հիշատակարանը» /Րաֆֆի/, ` «Սպանված աղավնին» /Նար Դոս/, վերջերս էլ Հանրային հեռուստաընկերությունը սերիալային ժանրում էկրանավորեց հայ դասականներին` Շիրվանզադեի «Քաոսն» ու «Պատվի համարը», Վարդգես Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը»: Ահա, այսպիսի գրական գործերի ընդհանրությունից հնարավո՞ր է որևէ կոնցեպտուալ տրամաբանություն դուրս բերել, բացի այն, որ դրանք հայ դասականների գործեր են: Եվ եթե կոնցեպտուալ խաղացանկ ձևավորելու հարց դրվի, ապա ի՞նչ  առաջնահերթություններ, ի՞նչ սկզբունքներ պիտի հաշվի առնվեն:

-Եթե Հանրային հեռուստաընկերության սերիալները մեծ դժվարությամբ համարենք կինո, ապա, կարելի է՝օրինակ, Հակոբ Հակոբյանի  «Նամուս և ղեյրաթ» բանաստեղծությունից էլ դուրս բերել կոնցեպտուալ տրամաբանություն։ Հանրայինում Շիրվանզադեին, Րաֆֆուն, Նար Դոսին, Վարդգես Պետրոսյանին դիմում են երեք պատճառով։ Առաջինը, որ անազատ են ու վախենում են արդիական, հրատապ խնդիրներին ուղղակիորեն անդրադառնալ։ Երկրորդը, որ դպրոցական ծրագրից դուրս ոչինչ չեն կարդացել։ Երրորդը, որ կոնցեպտուալ տրամաբանությունը հարմարեցնում են անազատությանն ու անգիտությանը։ Շիրվանզադեի կամ Նար Դոսի հետ առանց սոցիալական կամ գեղագիտական հայեցակարգերի էլ կարելի է համագործակցել, բայց, ասենք, Վահրամ Մարտիրոսյանի հետ դժվար կլինի։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև նա իր մոտեցումն ու ճաշակն ունի, իսկ դասականները կամ արձան են, կամ դասագրքի էջ։

– Ո՞ր ստեղծագործության էկրանավորումը կուզեիք տեսնել:

Եղիշե Չարենցի «Պատմության քառուղիներով», «Խմբապետ Շավարշ» պոեմները։ Հրանտ Մաթեւոսյանի «Մեծամորը»։ Վանո Սիրադեղյանի պատմվածքները՝ սովետական գյուղի ու քաղաքի ինքնատիպ հերոսներով, հայկական գյուղ-ա-քաղաքի ռեալիզմով։ Արմեն Շեկոյանի «Հայկական ժամանակը», որն անվերջանալի և կերպարներով հարուստ դիպաշար է։ Վերևում հիշեցի Վահրամ Մարտիրոսյանին, Վահրամի անցած տարի հրատարակած «Բամբակե պատեր» գիրքը։ Բայց ամենից շատ կուզեի տեսնել սովորական մարդկանց պատմություններ։ Վերջին մեկ տասնամյակում զբաղվում եմ բանավոր պատմություններ հավաքելով և ամեն անգամ մեղքի զգացում եմ ունենում, երբ մարդն իր հետ պատահած դեպքերի շարադրանքը սկսում է «Սա իսկական կինո է» բառերով։

– Կինեմատոգրաֆը, ինչպես նշում է Բուլգակովի մտածող  շունը, դարձավ «կանանց միակ սփոփանքը»: Ինչ եք կարծում` կա՞«կանացի կինո» և կամ «կանացի գրականություն»: 

– Հիմա լավ չեմ հիշում՝ ի՞նչ ենթատեքստում է Բուլգակովի մտածող շունն ասել այդ բանը, բայց, կարծում եմ, կինոն էլ ինչ-որ ժամանակ եղել է քաղքենու հարդարանքի մաս։ Երկրորդ հարցն անիմաստ եմ համարում և վերջակետս կդնեմ մեկ անունով՝ Լենի Ռիֆենշտալ։

– Ի՞նչ կասեք պոեզիան էկրանավորելու մասին: Պոեզիան հակում ունի՞ էկրանավորվելու:

– Պոեզիան ինքն էկրան է, և պետք չէ լեզվի թրթիռներն ապականել այլ track-երով։ Բարձրաձայն, բայց առանց պաթոսի կարդացեք Չարենցի

«Երազում եմ ես լուսավոր մի գետ,

մարմարյա տներ ափերին նրա,

շրջում են շուրջը չքնաղ աղջիկներ

իմ կյանքի մասին պատմելով իրար»

քառատողը, և կինո կտեսնեք։ Կարիք չկա…

– Երբ Էմիր Կուստուրիցան Հայաստանում էր, նրան հարցրին, թե արդյո՞ք աղքատ երկրները կարող են լավ կինեմատոգրաֆիա ունենալ: Կուստուրիցայի պատասխանը կարճ էր` Ոչ, չեն կարող: Եվ այնուամենայնիվ, ի՞նչ կարող է անել աղքատ տնտեսությամբ երկիրը կինո ունենալու համար: Հակառակ պարագայում աղքատ երկիրը կարո՞ղ է իրեն թույլ տալ չունենալ կինո: 

-Աղքատ երկիրը, աղքատ տնտեսությունը պետք է ամեն ինչ անի աղքատ չլինելու համար։ Իսկ կինո (ինչպես նաեւ՝ օպերա ու բալետ, գազանանոց, գիտությունների ակադեմիա և այլն) ունենալը, պետք է լինի աղքատության հաղթահարմանն առընթեր ձգտում, բայց ոչ գերնպատակ։ Ինդուստրիաները որոշումով չեն ստեղծվում, դրանք առաջանում են։ Օրինակ՝ ռաբիսը լրջագույն ինդուստրիա է, կամ՝ սգո ծառայությունները, կամ՝ հանդիսությունների (հարսանիք, կնունք, ծնունդ) կազմակերպումը։ Սրանք ինքնաբուխ են, որովհետև պատասխանել են պահանջարկին։

Կինոն, որպես ազգային արվեստի տեսակ, մեզանում պահանջարկ չունի։ Շիրվանզադեի «Քաոս»-ը ցույց տաս, թե լատինամերիկյան որևէ քաոս, ոչ մի տարբերություն։

Պետք է խոստովանել, որ հայկական կինեմատոգրաֆ, ի դեպ, ինչպես նաև՝ սովետական կինեմատոգրաֆ գոյություն չի ունեցել։ Եղել են գաղափարական նկատառումներով լավ ֆինանսավորվող արտադրական ձեռնարկություններ, որոնց հարահոսից ավելի շատ խոտան է դուրս եկել, քան դիտարժան բաներ։ Պետք է վերջապես ընդունել, որ հաջողված հեղինակները (Փարաջանով, Փելեշյան) ինքնաստեղծ են, նրանք պրոդուկտը չեն ոչ սովետական, ոչ էլ հայկական կինեմատոգրաֆի, պարզապես մեծ փող է եղել, որի մի փոքր մասը բաժին է հասել այս մարդկանց։

Ուրեմն՝ պետք է ոչ թե կինեմատոգրաֆի ինդուստրիա ունենալու հավակնոտ նպատակներ դնել, այլ աջակցել ինքնաստեղծմանը։ Համլետ Վարդանյան անունով մի տղա կա։ Ապրում է գյուղում։ Իր միջոցներով, ընկերների օգնությամբ ֆիլմեր է նկարում։ Պետք է նայել նրա նկարածներն ու աջակցել, թե չէ ինչքան պիտի սպասի, որ հայկական կինոինդուստրիա ձևավորվի։  

Հարցազրույցը` Մարինա Բաղդագյուլյանի

Լուսանկարը տրամադրել է Տիգրան Պասկևիչյանը