Կինոգետների միջազգային ընկերակցության՝ FIPRESCI-ի  (International Federation of Film Critics)  անդամ (եղել է կառույցի նախագահը, փոխնախագահը), կինոքննադատ Ստամբուլահայ  Ալին Թաշչյանն ասում է, որ ինքը 100 տոկոսով հայ է և՛ հայրական, և՛ մայրական կողմից  (երկու ընտանիքերն էլ Ստամբուլից են)։  Ի տարբերություն շատ սփյուռքահայերի, Ալինն այն կարծիքին չէ, որ դժվար է պահպանել հայկական ինքնությունը՝ հատկապես Թուրքիայում: Ընդհակառակը, ինքը հակված չէ կառչելու այն ինքնությունից, որն իրեն տրված է ի ծնե։

Ալին Թաշչյանը Թուրքիայի բոլոր խոշոր փառատոների խորհրդատուն ու ծրագրերի համակարգողն է եղել, անդամակցել բազմաթիվ ազգային և միջազգային կինոփառատոների ժյուրիներին: Եվրոպական կինոակադեմիայի անդամ է: Չորս տարվա փոխնախագահությունից հետո 2014-ին ընտրվել է FIPRESCI-ի նախագահ:

Ալին Թաշչյանին առաջին անգամ հանդիպեցի Բաթումում՝ BIAF-ի օրերին (փառատոն)։ Երկար զրուցեցինք նրա հետ հայկականությունից,  կինոյից,  ֆեմինիզմից , աշխարհում տեղի ունեցող գլոբալ փոփոխություններից, կինոյի ապագայի ու շատ հետաքրքիր այլ բաներից։

Ինքնության պահպանությունը

-Ինքնության պահպանության խնդիրը և ճնշումների ենթարկվելը  սկսվում է  այն պահից, երբ դու դառնում ես քաղաքականապես ավելի հասուն և ավելի ես մոտենում քո արմատներին։  Ես մեծացել եմ շատ ազատ և շատ հարազատ միջավայրում: Երբեք որևէ ճնշում չեմ զգացել։ Իմ ծնողները և տատիկ-պապիկները շատ կապված չէին հայկական համայնքի հետ:  Ստամբուլում հայերը որոշակի վայրերում են ապրում։ Նրանք բոլորը նույն կղզին են գնում ամռան ամիսներին: Բայց ես այդ միջավայրում չեմ մեծացել,  հեռու եմ եղել այդ ամենից: Բայց հետո ես, այսպես ասած, մի փոքր ավելի հայ դարձա, երբ կամաց-կամաց սկսեցի բացահայտել ինձ համար պատմությունը, քաղաքականությունը և շատ ու շատ այլ բաներ:

Հիմա, ես հասկացել եմ, որ ինձ համար իրոք կարևոր է այդ ինքնությունը և շեշտում եմ, որ ես հայ եմ: Կարծում եմ պատճառն այն է, որ Թուրքիայում, այլ երկրում կամ Սփյուռքում ապրելը (ես Թուրքիան Սփյուռք չեմ համարում, դա մեր երկիրն է) քեզ էլ ավելի է ստիպում մոտենալ սեփական արմատներին։ Իհարկե, պատմությունը շատ ծանր է: Այնուհանդերձ, այն իր ծանր բեռը թողնելով մարդկանց վրա, չի ճնշում մարդկանց ինքնությանը, ընդհակառակը, ավելի է առաջ մղում:

Հրանտ Դինքից  հետո

-Ինձ համար ամեն ինչ փոխվեց այն օրը, երբ սպանվեց Հրանտ Դինքը: Նախքան նրա սպանությունը, երբ նա հեռուստացույցով ելույթ էր ունենում, մայրս ու տատս միշտ ասում էին. «Ա՜խ, մի օր սպանելու են»: Ես էլ ասում էի՝ վերջ տվեք, մի ասեք այդպես, ամեն ինչ փոխվում է: Եվ մի օր դա տեղի ունեցավ:

Այդ օրը ես շատ զբաղված էի, պետք է անընդմեջ 2  հարցազրույց  անեի: Դրանց միջև  մոտ 2 ժամ ազատ ժամանակ ունեի, որոշեցի հեռախոսս անջատել և գնալ ճաշելու։ Ավարտելուց հետո դուրս եկա սրճարանից։ Ընկերներիցս  մեկի  գրախանութի մոտով անցնելիս  իմացա կատարվածի մասին․ նա ահաբեկված դուրս վազեց խանութից, թևիցս քաշելով ներս տարավ,  չէի հասկանում ինչ է կատարվում։ Մի քանի վայրկյան լուռ մնալուց  հետո ասաց․ «Հրանտ Դինքին սպանել են»։ Հետո Բագրատ Էստուկյանը, որը գտնվում էր խանութի մոտակայքում, ներս մտավ ու ասաց, որ նստացույց են անելու Թաքսիմ հրապարակում: Բոլորս հավաքվեցինք Թաքսիմ հրապարակում․ հավաքվածները այնպես էին նայում, կարծես իրենք էին մեղավոր Հրանտի սպանության համար։ Գիտեք, որն էր ամենահետաքրքիրը, ես նայում էի հավաքված մարդկաց, հարյուրավոր մարդկանց։ Կարծես , ճանաչում էի  յուրաքանչյուրին։ Նրանց մեջ էին ռեժիսորներ, գրողներ, իրավապաշտպաններ, պարողներ և պարզապես մարդիկ, որոնք եկել էին իրենց բողոքը հայտնելու: Մենք պարզապես գրկում էինք իրար և արտասվում:

Դեպքից  հետո , երբ զանգեցի մորս, առաջին անգամ  ասացի՝ «մամ, կարող ենք Թուրքիայից հեռանալ վաղը, եթե՞ ուզում ես»: Մինչ այդ օրը, ես երբեք չէի մտածել Թուրքիայից  հեռանալու մասին: Մայրս տխրությամբ ասաց. «Դու կյանքումդ առաջին անգամ ես նման բան զգում, բայց ես անցել եմ այդ ամենի միջով, այսպիսին է այս երկիրը՝ մի օր լավ, մի օր վատ, երկու օր անց դու կփոխես միտքդ»:

Սա Թուրքիան է, և միշտ էլ նման սպանություններ կատարվում են այստեղ․նման հանցանքները  երբեք դրսից  չեն կազմակերպվում, ամեն ինչ պետության խորքերից է արվում։ Նրանք կարող են սպանել ում ցանկանում են,  հարձակվել, անել այն ամենը ինչ ցանկանում են… Եվ ստացվում է այնպես, որ հայերը Թուրքիայում՝ նվազելով  մնացել են մի բուռ ժողովուրդ։

Անկեղծ ասած, ես սիրում եմ Թուրքիան, ես սիրում եմ Ստամբուլը և զգում եմ, որ պատկանում եմ Ստամբուլին և Ստամբուլն էլ ինձ է պատկանում, քանի որ իմ արմատները այստեղ են, իմ նախնիները դարեր շարունակ այստեղ են ապրել: Ես մեծացել եմ այն տանը, որը կառուցել է իմ ապուպապը, որն Արաբկիրից էր, և տունը դեռ կանգուն է, մենք երբեք այն չենք քանդել։Այն դեռ կանգուն է և ունի 150 տարվա պատմություն:

  Երևանը

-Առաջին անգամ, որ եկա Երևան («Ոսկե ծիրանի» հրավերով մի քանի անգամ եղել է փառատոնի մրցութային ծրագրերի ժյուրիների կազմում) այսքան խանութներ չկային։ Երբ, երկրորդ անգամ եկա, մեծ տարբերություն կար։ Ամենուր խանութներ էին, բայց առաջին այցիս ժամանակ ես մուրացկաններ չտեսա, մինչդեռ 2-րդի ժամանակ՝ ամենուր մուրացկաններ էին արդեն: Երրորդ այցելությանս  ժամանակ տեսա, որ Երևանը ավելի էր գեղեցկացել, ավելի հանգիստ էր, ավելի կանաչապատ։

Հանդիպում կինոյի հետ  

-Կինոյի հետ իմ առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել դեռևս երեք տարեկանում, երբ ես տատիկիս հետ առաջին անգամ գնացի կինոթատրոն: Այնտեղ ուր ես մեծացել եմ (այն մի գեղեցիկ թաղամաս է Բոսֆորի ափին) մի կինոթատրոն կար` ձմռան ամիսներին գործող, և ևս երկուսը՝ բացօթյա (ամռան ամիսներին): Ես պաշտում էի ֆիլմերը ու մենք շատ հաճախ էինք գնում կինո նայելու: 1980 վականին՝ Թուրքիայում տեղի ունեցած զինված հեղաշրջումից հետո, երբ ամեն ինչ փակ էր, մարդիկ տներից  դուրս չէին գալիս (իմ պատանեկության շրջանն էր․ ես 13 տարեկան էի), Ստամբուլում զբաղմունք չկար, ամեն ինչ շատ ձանձրալի էր։ Եվ հենց այդ ժամանակ էլ հայտնվեց վիդեոն․ սկսեցինք տեսաժապավեններ վարձել։ Ես սկսեցի ամեն ինչ նայել, ոչ միայն հոլիվուդյան CD ֆիլմերը, այլև  Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպոլայի ու այլ  ռեժիսորների ֆիլմերը: Մենք պարզապես նայում էինք  հրաշալի ֆիլմեր։ Ես դարձա կինոյի գիտակ, սկսեցի նայել  այն ամենը ինչ գտնում էի։

Հետո  բացահայտեցի Ստանբուլի կինոփառատոնը, որն այդ ժամանակ դեռ փառատոն չէր կոչվում: Ես արդեն ավագ դպրոցը ավարտում էի. պարզապես կարդում, սովորում էի կինոյի մասին ամեն բան, ինչ գտնում էի: Բախտս բերել էր, քանի որ շատ լավ էի տիրապետում անգլերենին։ Միժամանակ, ես հետաքրքրվում էի արվեստի բոլոր տեսակներով և որոշել էի  մշակութային լրագրող դառնալ:

Այո, ես սկսեցի գրել կինոյի մասին, հետո դարձա կինոքննադատ: Առաջին անգամ  Milliyet Art Review  ամսագրում եմ աշխատել, որը  արվեստի լավագույն վերլուծությունն է անում Թուրքիայում: Երկու տարի անց ինձ առաջարկվեց վարել թերթի կինոքննադատության բաժինը։

Ապագայի կինոն

-Մենք հիմա ապրում ենք շատ հակասական ժամանակներում:  Մի կողմից, իհարկե, բլոգբաստերները գրավել են ողջ աշխարհը:  Դրանք հզոր արտադրություններ են, և պետք է խոստովանեմ, որ ես նույնպես սիրում եմ դրանց մի մասը: Հիմա մարդկանց համար կինոթատրոն գնալը նշանակում է դիտել աներևակայելի հատուկ էֆեկտներով ֆիլմերը: Մյուս կողմից, արտհաուս կինոն ամենևին էլ ճգնաժամ չի ապրում, քանի որ հազարավոր փառատոներ են անցկացվում աշխարհում: Գրեթե յուրաքանչյուր քաղաք մեկ կամ երկու կինոփառատոն է կազմակերպում, փոքր քաղաքները գուցե միայն մեկն ունեն: Հիմա կան փառատոներ, մշակութային կենտրոններ կամ այլ հաստատություններ, որոնք փորձում եմ կինոյի շաբաթներ կազմակերպել, և նրանք ավելի շատ ֆիլմեր են ցուցադրում, քան արտհաուս փառատոնը կարող է անել դա:

Յուրաքանչյուր փառատոն շատ ամուր արդյունաբերական կողմ ունի. նրանք բոլորը որևէ ծրագրի են աջակցում, ունեն հատուկ շուկաներ: Դա արդեն հսկայական շուկա է արտհաուսի համար։ Այն չի անհետացել, շատ մարդիկ կան, որ հրաշալի ֆիլմեր են ստեղծում։ Հիմա մարդիկ ազատ են անել այն ինչ ուզում են․ տեսախցիկը փոքր է և կարող ես ինչ որ բան նկարել, որը ցույց կտա քո ստեղծարար միտքը՝  նույնիսկ անձնական հեռախոսի միջոցով: Եթե ցանկանում ես, ունակ ես անելու, ուրեմն կարող ես: Սա է մեր ժամանակների առավելությունը:

Կինոն  դուրս է եկել 21-րդ դար: Կարծում եմ, ապագայում կինոն ավելի է ընդլայնելու իր սահմանները: Այդ գաղափարը շատ կարևոր է։ Մեզ անհրաժեշտ են  ավելի շատ ֆիլմեր, որոնք չեն ցուցադրվի կինոթատրոններում, ուստի պետք է ցուցադրման այլ հնարավորություններ ստեղծել, որի համար կպահանջվի ավելի բարձր մակարդակ. ստեղծագործականությունն ու գեղարվեստական պատումը ավելի բարձր մակարդակի կհասնեն կինոյի ընդլայնման շնորհիվ, քանի որ կինոն չպետք է սահմանափակվի որևէ պատումով կամ ապավինի թատրոններին: Կարծում եմ սա է կինոյի ապագան՝ ավելի խառը, փորձարարական, կինոթատրոնի մութ դահլիճներից դուրս:

Գենդերային խնդիրներ

-Գենդերային խնդիր իրոք գոյություն ունի։ Կինոյի պատմության մեջ եղել են հրաշալի կանայք, և նրանք բոլորը տեսադաշտից դուրս են մնացել: Կանայք սահմանափակ հնարավորություններ ունեն, և երբ ֆիլմի նախագիծ են ներկայացնում հայտնվում են անբարենպաստ պայմաններում։ Կանանց ներկայացրած կինոնախագծերը ավելի քիչ աջակցություն են ստանում։ Հավասար հիմունքների վրա չէ նաև, կանանց  մասնակցությունն ու ընդգրկվածությունը  փառատոներին: Կին ռեժիսորների տոկոսային հարաբերակցությունը դեռևս շատ ցածր է: ԱՄՆ-ում շատ հետազոտություններ են կատարվում այդ ուղղությամբ։ Կիոյի ոլորտում ներգրավված բոլոր կանայք միասին վերցված կազմում են ամբողջ կինոարդյունաբերության ընդամենը 20 տոկոսը, անգամ  հզոր ֆիլմարտադրություն ունեցող երկրում՝ Ամերիկայում: Դժբախտաբար, անգամ կինոքննադատներին չի հետաքրքրում այս գենդերային անհավասարությունը: Նրանք առարկայնացնում են կանանց: Բոլոր ֆիլմերի բոլոր կին կերպարները կամ հիասքանչ են, կամ մերկ, կամ այլ բան։ Նրանք միշտ ցանկալի օբյեկտ են: Կանայք միշտ դիտարկվում են   վտանգավոր (damsel in distress)  իրավիճակներում, երբ նրանց փրկել է պետք: Կամ ստեղծում են հրեշ կնոջ՝ վամպիրի կերպարը (femme fatale), որը խմում է տղամարդու արյունը, որը պարզապես տղամարդուն ներքաշում է չարի մեջ։ Նա սատանա է գեղեցիկ,  ցանկալի կնոջ կերպարանքով: Ըստ Ֆրոյդի, սա պարզապես արտացոլում է կանանց հանդեպ ունեցած տղամարդկանց վախը, բայց իրոք սրան պետք է վերջ դնել:

Մենք սեռական խտրականության, դերերի, սոցիալական կարգավիճակի, այս դասական պատումը փոխելու մասին ամեն բան քննարկում ենք, բայց իրականում ոչինչ  չի փոխվում: Նույնիսկ դիտում եմ որոշ կին ռեժիսորների ֆիլմեր, որոնք ոչնչով չեմ տարբերվում տղամարդկանց  ֆիլմերից, և անկեղծ բարկանում եմ: Եվ այս իրարանցումը ոչ մի բանի չի տանելու։ Այն պարզապես մի փոքր էլ կթեժանա ու հետո կհանգստանա։ Ի վեիջո, այն շատ վատ է անդրադառնալու կանանց վրա: Ես լավ գիտեմ, այն թերթերը, Հոլիվուդը, որ հիմա Հարվի Վայնշտայնին քննադատում են, մի քանի տարի անց նրա մասին կենսագրական են գրելու, և ո՞վ գիտե, գուցե հենց Բրեդ Փիթն էլ հանդես գա նրա դերում (ծիծաղում է):Նրանք ասելու են, որ Վայնշտայնը հրաշալի պրոդյուսեր էր, նա այս կամ այն բանն է հայտնագործել, արժանացել է այս կամ այն մրցանակին։ Այո, նա սխալներ է գործել, բայց դա ոչ մի կապ չունի իր ունակությունների հետ, և արդյունքում նրան կսրբացնեն: Միշտ էլ այդպես է լինում, հիմա նրան դժոխք են ուղարկում, հետո կբարձրացնեն երկինք։

ՀԳԱլին Թաշչյանը ծնվել է 1969-ին Թուրքիայում: 1991-ին ավարտել է Ստամբուլի համալսարանի հաղորդակցությունների բաժինը: 1992-ին սկսել է աշխատել «Milliyet Art Review»-ում և «Milliyet» օրաթերթում: Այս մեդիա խմբում անցկացրած 16 տարիներին եղել է թղթակից, կինոքննադատ և «Art Review»-ի խմբագիր: Միաժամանակ իր քննադատ գործընկերների հետ կինոծրագրեր է ստեղծել թուրքական ռադիոյի և TRT 2 հեռուստաընկերության մշակութային ալիքի համար: Ծրագրել և ներկայացրել է 24-րդ լրատվական ալիքի «Թեմատիկ ֆիլմեր» հաղորդաշարը: 2008-15 թթ. աշխատել է որպես «Star» օրաթերթի քննադատ և սյունակագիր: Ալին Թաշչյանը Թուրքիայի բոլոր խոշոր փառատոների խորհրդատուն ու ծրագրերի համակարգողն է եղել, անդամակցել բազմաթիվ ազգային և միջազգային կինոփառատոների ժյուրիներին: Եվրոպական կինոակադեմիայի անդամ է: Չորս տարվա փոխնախագահությունից հետո 2014-ին ընտրվել է FIPRESCI-ի նախագահ: Այժմ գրում է Թուրքիայի մշակույթն ու արվեստը ներկայացնող www.sanatatak.com նշանավոր հարթակում:

Զրուցեց  Ռուզան Բագրատունյանը