Խմբագրության դիմացի փոքրիկ սրճարանում զբաղեցնում եմ վերջին դատարկ սեղանը: «Ես դեռ սպասում եմ»,- ասում եմ մատուցողին, որ մոտենում է՝ ճաշացանկը ձեռքին:

Մի քանի րոպեից զրուցակիցս ներս է մտնում ու նստում դիմացս:

«Այսքան ժամանակ Ձեզ էինք սպասո՞ւմ»,- մտերմաբար կատակում է ջահել մատուցողը:

«Կարծում եք՝ չարժե՞ր»,- շարունակում եմ ես ու երեքով ծիծաղում ենք:

Այսպես, բոլոր անծանոթների պես, զրույցը սկսում ենք եղանակից, ցրտից, սառած ձեռքերից ու միանգամից որոշում անցնել «դու»-ի:

Նա պատվիրում է իր տաք շոկոլադը՝ ոչ շատ խիտ ու ոչ շատ նոսր, ճիշտ այն զրույցի պես, որ պիտի լինի՝ ոչ շատ ծանր, բայց նաև՝ ոչ բոլորի քիմքին հաճելի:

Կինոյի, արվեստի, քաջության, համակեցության ու վախերի մասին kinoashkharh.am-ը զրուցել է կինոքննադատ,  լրագրող, «Ոսկե ծիրան» փառատոնի ծրագրերի ղեկավար Կարեն Ավետիսյանի հետ:

– Դու մասնագիտությամբ կինոքննադա՞տ ես:

– Ոչ, ես ընդունվեցի այդ բաժինը, երբ այն դեռ նոր էր բացվել, բայց զուգահեռաբար ընդունվել էի նաև Հայ-ռուսական սլավոնական համալսարան: Վերջին պահին որոշեցի, որ պետք է գնամ հենց Սլավոնական համալսարան, ոչ թե Թատերական: Հասկացող մարդիկ խորհուրդ տվեցին, որ Թատերականի կրթական ծրագիրը, ցավոք սրտի, այնպիսին է, որ հետագայում հնարավոր է այն կոմպենսացնել ինքնակրթության միջոցով:

– Ինչ պոլիտկոռեկտ արտահայտվեցիր:

-Այո: Չնայած, որ շատ էի սիրում կինոն, հիմա հասկանում եմ, որ որոշումս ճիշտ է եղել: Հետագայում, փաստացի, ստացվեց, որ ես, իրոք, շատ բան հետ բերեցի՝ չսովորածիցս: Այո, ես շատ բացեր ունեմ՝ աշխատելու, գիտելիքներս լրացնելու, բայց նաև վստահ եմ, որ դա չի վերաբերում Թատերական ինստիտուտի կրթական ծրագրին:  Այդ մասով, հետ բերել եմ, հաստատ: Ես դա ցավով եմ ասում, որովհետև ասածս վերաբերում է ոչ միայն կինոքննադատությանը, կինոգիտությանը, այլև բոլոր ուղղություններին:

– Իսկ Սլավոնական համալսարանում ի՞նչ բաժին էիր ընտրել:

– Բաժինը կոչվում էր «Օտար լեզուներ և միջմշակութային հաղորդակցություն»: Այն, ինչ համեմատաբար ավելի ուշ հնարավոր եղավ կոմպենսացնել, կինոոլորտ մտնելն էր, դրա մասը դառնալը:  Ես այդ միջավայրում հայտնվեցի բավականին ուշ, ինչը մի կողմից վատ էր, որովհետև դու ստիպված ես լրացնել այն, ինչ մարդիկ արել են տարիներ առաջ, բայց մյուս կողմից էլ ես չունեի այդ անձնական կապերը, հետևաբար՝ նաև «յուրայինների և ոչ յուրայինների» խմբային խաղերից էի դուրս: Դա ինձ հնարավորություն էր տալիս ավելի ազատ լինել, առանց միջանձնային հարաբերությունների «բեռի»: Չնայած, ժամանակի ընթացքում, իհարկե, այդ միջանձնային հարաբերությունները ձևավորվում են՝ անկախ քեզանից, ինչը որոշ առումով խանգարում է: Այդպես է բոլոր տեղերում, հատկապես՝ փոքր երկրներում, որտեղ բոլորն անձամբ ճանաչում են բոլորին:

– Կրթությունը հասկացանք, իսկ ինչի՞ կարիք ունի կինոքննադատությունը:

– Ամենամեծ բացը, որ ունի կինոքննադատությունը կամ կինոգիտությունն այն է, որ յուրաքանչյուր նոր դուրս եկած ֆիլմ ունենա իր մասին անդրադարձ: Կինոքննադատության ամենակարևոր բաղադրիչներից մեկն էլ դա է, որ երբ որևէ ֆիլմ հայտնվում է կինովարձույթում, դրա վերաբերյալ նաև տեքստ հայտնվի: Ցավոք, ես այն մարդը չեմ, որն իր լուման է ներդնում այդ խնդրի լուծման համար:

Սա խնդիրներ են, որ վերաբերում են ոչ միային կինոյին, այլև մշակութային բոլոր ոլորտներին: Թատրոնը, ժամանակակից արվեստը, կերպարվեստը. Սրանք ոլորտներ են, որ չունեն համապատասխան անդրադարձ:

– Չեն վերածվում տեքստի:

– Այո, բազմակողմանի տեքստի, դիսկուրս առաջացնող տեքստի: Այդ դիսկուրսը ոչ ոք չի կարող առաջացնել մամուլի ասուլիսների կամ արվեստագետների՝ միմյանց մասին կարծիքների միջոցով, որովհետև, որպես կանոն, արվեստագետները բավականին էգոցենտրիկ մարդիկ են, բացի թայֆայականությունից: Հենց դա է պատճառը, որ այդ միջավայրը, այդ դիսկուրսը, որ պետք է ինչ-որ բան ուղենշի, չի կայանում Հայաստանում:

– Քիչ առաջ ասացիր, որ դու այն մարդը չես, որ նպաստում է այս խնդրի լուծմանը:

– Այո, և ես ինքս ինձ համար ունեմ օբյեկտիվ պատճառներ՝ չեմ հասցնում, տարբեր գործերով եմ զբաղված, չեմ կենտրոնանում հենց դրա վրա: Իհարկե, հետևում եմ անցուդարձին, բայց դա բավարար չէ անդրադարձի համար: Մյուս կողմից էլ ես խառնվածքով այդպիսին չեմ: Ինձ ավելի հետաքրքիր է, երբ ես այս կամ այն ֆիլմը դիտարկում եմ ժամանակի ընթացքում, փորձում եմ կամրջել տարբեր բաներ ժամանակի մեջ, ինչ-որ գործընթացներ ինչպես երևացին և այլն: Դա ավելի մոտ է կիոգիտությանը, քան թե կինոքննադատությանը: Բայց, մյուս կողմից էլ, ես ինձ կինոգետ չեմ կարող համարել, որովհետև կինոգետը, որպես կանոն, ունի ինչ-որ ժամանակաշրջան, որն ուսումնասիրում է: Կինոգետը կարող է տեղյակ չլինել նոր ֆիլմերից, բայց շատ լավ հասկանալ, օրինակ, 30-ականների կինոն: Այդ իմաստով, ես ինչ-որ տարբեր բաների արանքում եմ, ինչից ժամանակին շատ էի նեղվում, ինչ-որ առումով նաև բարդույթավորվում, որովհետև հասկանում էի, որ իմ զարգացումը, խելոք բառերով ասեմ, ոչ այդքան ուղղահայաց է, որքան հորիզոնական:   Բայց հետո եկա ինքս ինձ համար կոմպրոմիսային ինչ-որ կետի, և հիմա, հակառակը, այդ հորիզոնական վեկտորի մեջ ես ինձ ավելի լավ եմ զգում: Դա ինձ հնարավորություն է տալիս տարբեր բաներ իրար հետ համադրելու, ինչ-որ ընդհանուր պատկեր ստանալու, որը ծրագրերի ստեղծման, կինոփառատոնի գեղարվեստական հայեցակարգի ձևավորման հարցում շատ է օգնում, որովհետև ես վստահ եմ, որ կինոն՝ որպես այդպիսին, այդքան հետաքրքիր չէ, որքան որպես մեդիա, որը հնարավորություն է տալիս խոսել ինչ-որ բաների մասին: Այլապես կինոգիտության, մշակութաբանության տեսանկյունից շատ հարաբերական է լավ կինո ասվածը, որովհետև այն փորձում է ցույց տալ այդ ընդհանուր, մեծ պատկերը:

– Նույնը ես էի ուզում ասել: Ինձ համար էլ լավ կինոն պետք է կա՛մ դիսկուրս հրահրի, կա՛մ, ստիպի ինչ-որ շրջան լռել, ինչպես, օրինակ, Կիմ Կի Դուկի «Պիետան» է անում, որովհետև դրանից հետո անդընդհատ այդ ֆիլմի տրամադրության մեջ ես: Հայաստանում ստեղծվո՞ւմ է այնպիսի կինո, որ դիսկուրս առաջացնի կամ հակառակը:

– Ոչ, Հայաստանում նման կինո չի ստեղծվում մի քանի պատճառներով: Որպես կանոն, դիսկուրսը ժամանակակից արվեստում հրահրում են խիզախները, կինոն, որի մեջ պրոտեստ կա, սուբվերսիա, ինչ-որ պայթյուն, որի մեջ հակասականություն կա, որովհետև արվեստը հենց դա է:

Մենք, որպես կանոն, դրանից գրեթե զուրկ ենք: Դա ևս խորքային պատճառներ ունի՝ կրոնականից սկսած՝ մինչև ընդհանուր մշակութային, հոգեկերտվածքի մակարդակի: Այդ պատճառով էլ, երբ ինչ-որ բան է ստեղծվում, որն իրեն հակընդդեմ ալիք է բարձրացնում, ես, առաջին հերթին, ուրախանում եմ ոչ թե այն պատճառով, որ դա էժան պրովոկացիա է,  սկանդալ կամ նման բան, այլ այն պատճառով, որ դա կպել է ինչ-որ կետերի, ինչ-որ խմբերի, որոնց մոտ առաջացրել է պրոտեստ: Դա շատ առողջ բան է, և դրա կարիքը Հայաստանում շատ կա, որովհետև տասնամյակներ շարունակ դրանից զուրկ ենք եղել: Այն ընթացքը կամ ուղղությունը, որով զարգացել է ամերիկյան կամ եվրոպական արվեստը, մենք չենք ունեցել: Իսկ այդ ընթացքում սերունդներ են փոխվել՝ մեկը մյուսից սնուցվելով, իրարից ժառանգություն ստանալով:

– Այո, մշակույթ և ընկալում է փոխվել այդ ընթացքում: Մի շաբաթ առաջ եմ վերադարձել Բեռլինից: Ասածդ ընթացքը այդ քաղաքում շատ տեսանելի է: Մետրոյի կայարաններում պաստառներ էին փակցված, որոնց վրա համբուրվող տղամարդիկ էին նկարված՝ հյուրերով, ծաղիկներով շրջապատված: Պաստառի ներքևի հատվածում իրենց Արդարադատության նախարարության տարբերանշանն է: Այսինքն՝ պետական իրազեկման արշավ էր: Գերմանացի ծանոթիս խնդրեցի թարգմանել գրվածքը: Պարզվեց՝ պաստառի վրա գրված է՝ «Մենք սիրում ենք իրար և այն երկիրը, որը միշտ առաջ է գնում»: Պատկերացնո՞ւմ ես՝ որքան է զարգացել այդ հասարակությունը, համակեցության ինչ կատարյալ մոդելի է եկել մի երկիր, որտեղ 75 տարի առաջ Հոլոքոստ է իրականացվել: Պատմության իմաստով՝ 75 տարին ոչինչ է՝ նման փոփոխությունների համար: Այդ պատճառով էլ ինձ համար ակնհայտ է, որ դա քաղաքական որոշում է եղել՝ փոխել հասարակական ընկալումներն ու պատկերացումները՝ խտրականության և համակեցության վերաբերյալ:

– Այո, այդ առումով՝ ֆանտաստիկ օրինակ բերեցիր: Տես, քանի որ պատմությունը ցույց է տվել, որ այդ ազգը ունի շովինիզմի, նացիոնալիզմի նկատմամբ շատ որոշակի հակումներ, ինչը տանում է կործանման, նրանց հաջողվել է այդ հակումները տրանսֆորմացնել այլ բաների մեջ: Սրա մեջ էլ նացիոնալիզմ կա՝ ընտրյալ ազգ լինելու, առաջամարտիկ լինելու այդ ցանկությունը, բայց արդեն այլ վեկտորով:

– Այո, ու դրա շատ վառ օրինակներից էլ Պատն է՝ որպես եղելություն. Մարդիկ այն չեն քանդում, բայց սովորել են ապրել դրա հետ, որովհետև չեն կարող ջնջել անցյալը, բայց կարող են դրա հետ հարաբերվելու ձևեր գտնել, փոխել դրանք, առաջ գնալ: Իմ կարծիքով՝ մեզանում այդ որոշումը չկա՝ փոխել հարաբերությունը մեր անցյալի հետ:

– Այո, չկա: Վերջին օրինակներից կարող ենք նշել «Մել» ֆիլմը, որը բուռն արձագանք առաջացրեց: Քննարկվում էր մի բան, որից ոչ ոք տեղյակ չէր, ոչ մեկ ոչ տեսել էր , ոչ էլ գաղափար ուներ։ Սա, մի կողմից շատ ցավալի է, նույնիսկ՝ ամոթ, բայց մյուս կողմից էլ հասկանում ես, որ սա, գուցե, ճանապարհ է, դիսկուրս ստեղծելու նշույլներ են երևում: Խոսքը միայն ԼԳԲՏ թեմատիկայի մասին չէ, այլ այն ամենի մասին, ինչը իրարամերժ ընկալում ունի հասարակության մեջ: Արվեստագետի խնդիրը հենց այդ արանքում գտնվող թեմայի վրա սեղմելն է՝ այդ դիսոնանսը ստանալու համար: Եվ պատճառներից մեկն էլ, թե ինչու մենք չենք ունեցել զգալի փառատոնային հաջողություններ՝ բացի մեկ-երկու դեպքերից, այն է, որ մենք փորձում ենք նկարահանել ընդամենը լավ կինո, բայց աշխարհի համար ուղղակի լավ կինոն արդեն շատ քիչ է, որովհետև իրենք այնքան շատ են ստանում լավ կինո, որ իրենց պետք է լավ կինո՝ գումարած ինչ-որ բան: Իսկ մեր կրթական ողջ ծրագիրը միտված է ընդամենը լավին հասնելու:

Այսինքն՝ մեզ համար «լավը» այն բարձրագույն նշաձողն է, սահմանագիծը, որին կարելի է հասնել: Եվ, քանի որ աշխարհն արդեն վաղուց անցել է այդ ճանապարհը, իրեն այդ «լավ»-ին գումարած հավելյալ տարածքն է պետք, որը մեզանում գրեթե չի ստեղծվում, որովհետև չկան դրա ձգտման ո՛չ կրթական, ո՛չ մշակութաբանական, ո՛չ մենթալիտետային նախադրյալները:

Դրա օրինակներից մեկն էլ այն է, որ, երբ մենք լսում ենք պրովոկատիվ արվեստ, միանգամից դրա մեջ բացասական բան ենք տեսնում: Բայց արվեստի զարգացման ձևերից մեկն էլ հենց այդ պրովոկատիվ դրսևորումներն են եղել:

Այս իմաստով «Մել» ֆիլմի և «հուԶանք ու Զանգ» ներկայացման օրինակները շատ կարևոր են: Երկուսն էլ բացեցին խոսակցություններ, որոնք, ցավոք, չենք կարող անվանել արվեստագիտական կամ արվեստաբանական, բայց տեղի ունեցածը ոչ պակաս կարևոր է մշակութային տեսանկյունից՝ շատ վաղուց արվեստի դրսևորումը չէր արթնացրել այդքան հսկայական ռեզոնանս, դառնալով խոսակցության առիթ արվեստի ու «չարվեստի», ազագայինի և ապազգայինի, գրաքննության և բացախոսության, ֆուտուրիզմի, գրականության վերարժևորման և գերգնահատանքի, կնոջ առաքելության, մտավորականության, նախարարի հետևողականության կամ հրաժարականի անհրաժեշտության և տասնյակ այլ հակադրումների շուրջ: Ժամանակակից արվեստում էլ ռեզոնանսի այդ սպեկտրը, ինչպես գիտենք, կազմում է ստեղծագործության անբաժան մասը, այնպես որ գոնե մշակութային առումով «բացված խոսակցությունը» մեծ կշիռ ունի:

Մենք ապրում ենք սուր քաղաքական զգայուն շրջանում, որից անմասն չէ ու չի էլ կարող լինել մշակույթը: Եվ վերջապես երկրի գերագույն ամբիոնից խոսեց երկրի առաջին դեմքը, վերջապես ձևակերպելով շատ կարևոր հումանիստական և մարդակենտրոն թեզ՝ Մարդ գաղափարի մասին։ Այսպիսի լայն ներգրավվածության շրջանակ մշակութային դրսևորումների շատ վաղուց չէին ձևաովորել։ Տեսնենք, թե որ ուղղությամբ կզարգանան այս խմորումները։

– Ինձ թվում է, որ մենք ուղղակի վախենում ենք փոփոխություններից, որովհետև այն բոլոր տաբուները, որ կան՝ չհեռանալ արմատներից, ավանդականից, իրականում, որևէ կերպ ձևակերպված էլ չեն: Ոչ ոք չի սահմանել՝ որն է արմատը կամ ավանդույթը, ի՞նչ է նշանակում՝ չհեռանալ, կամ՝ ինչո՞ւ է հեռացումը միայն վատ բան նշանակում:

– Իհարկե, և դրա դրսևումներից մեկն էլ մշակույթին՝ որպես սակրալ ինչ-որ բան մոտենալն է, սրբադասումը: Դա նույնպես շատ վտանգավոր հատկություն է: Մենք, ընդհանրապես, սովոր չենք մարդուն ընկալել իր բազմաշերտության կամ ներքին հակասությունների մեջ: Հատկապես, եթե այդ մարդը մեզ ինչ-որ մեծ մշակութային արժեքներ է թողել՝ օրինակ՝ Չարենցը, Փարաջանովը, Կոմիտասը: Հիմա ես Կոմիտասի մասին շատ մակերեսային մի հոդված եմ գրում, ու անընդհատ բախվում եմ այդ իրականությանը, որ մեզանում նրա մասին պատկերացումները գրեթե սրբադասման են նման, մինչդեռ շատ հետազոտություններ, որոնցում անդրադարձ կա այդ մարդկանց կյանքի՝ մեզ համար անծանոթ  մանրամասներին, օրինակ՝ մարմնական, միանգամից որակվում են որպես սրբապղծության: Մենք չենք ընկալում դրանք՝ որպես միջոց՝ ավելի լավ ճանաչելու այն մարդկանց, ովքեր մեր մշակույթի համար անգնահատելի ավանդ ունեն, որովհետև դա խեղաթյուրում է մեր հորինած պատկերացումներն այդ մարդկանց մասին:

Երևի այդ պատճառով է, որ մեր մշակույթի կամ պատմության շատ կարևոր կերպարներ կամ էջեր տեքստ չեն դարձել կամ կինո:

– Այո, կամ դարձել են այնպիսին, ինչպիսին մեր պատկերացումներն են եղել դրանց մասին, որովհետև այդպես շատ ավելի հեշտ է: Բայց մենք մի ուրիշ խնդիր էլ ունենք. մշակույթի զարգացման փուլերը մեզանում իրարից շատ հեռու են: Այո, մենք դրանց կապված ենք գենոմի մակարդակում, բայց ոչ գիտակցական: Այդ պատճառով էլ չենք հասցնում մարսել, վերաիմաստավորել մեր ունեցածը: Այսօր մենք մի իրավիճակում ենք, երբ ծայրահեղական պահպանողականությունը կարող է մի օր վերածվել ֆաշիզմի և փորձում ենք ինչ-որ նոր բաներ անել, բայց, միևնույն ժամանակ, չափը չանցնել, և դա, ցավոք, վերածվում է ինչ-որ կեղծ բարեպաշտության: Մենք սովոր չենք մեր աչքի առաջ տեսնելու այդ փոփոխությունները: Կինովարձույթի օրինակով ասեմ. Ալմադովար կամ Ֆրանսուա Օզոն բոլորը տեսել են, բայց, երբ անցյալ տարի նման ֆիլմ ստեղծվեց Վրաստանում, այսինքն՝ ֆիզիկապես մեզ ավելի մոտ տարածքում, դա շոկ առաջացրեց: Իսկ այս տարի նման ֆիլմ ստեղծվում է Գյումրիում, մեր ամենապահպանողական քաղաքում:

Ես համոզված եմ, որ այս փոփոխությունները իմ և քո սերնդի տեսնելիքը չեն՝ հաշվի առնելով այն, թե որքան երկար են ձգվում այս գործընթացները մեզանում: Բայց ուրախալի է, որ մենք գոնե նշույլներն ենք տեսնում: Իհարկե, լիբերալ և պահպանողական տրամադրություններ բոլոր երկրներում էլ կան, բայց մեզ մոտ կոնսերվատիզմը ինտելեկտուալ չէ, այն ավելի շատ օրգանական բնույթ է կրում: Այո, ես համոզված եմ, որ զարագցումը լինում է նաև այս երկուսի բախման արդյունքում, բայց, քանի որ մեզ մոտ պահպանողականության հետ երբեք խնդիր չենք ունեցել, իսկ լիբերալիզմն էլ դեռ նոր-նոր է ի հայտ գալիս, մեզանում գրեթե չի ստեղծվում արվեստ, որն ընկալելի կլինի աշխարհի համար: Ասում եմ գրեթե, որովհետև ամեն դեպքում ունենք եզակի արվեստագետներ, ինչպես օրինակ Տիգրան Համասյանը , որը վերցրել է  մեզ համար այդքան սակրալ թեման և այնքան է ծամել, փոփոխել, որ դարձրել է  մի բան, որն ընկալելի է նաև մեզանից դուրս: Բայց նման բան անելու համար միայն տաղանդը կամ պրոֆեսիոնալիզմը բավարար չեն. Դրա համար ներքին ահռելի ազատություն է պետք:

– Բայց արի ազնիվ լինենք: Կարծում ես, եթե նրանք ապրեին Հայաստանում, նման բան հնարավոր կլինե՞ր:

– Բացառվում է: Չնայած մեկ-երկու բացառություն ունեցել ենք՝ օրինակ՝ Հրանտ Մաթևոսյանը կամ Փելեշյանը, ովքեր լինելով այդքան լոկալ իրենց պատկերների մեջ, կարողացել են այդքան համամարդկային լինել: Ամեն դեպքում՝ դրսի հետ մշակութային փոխազդեցությունը շատ կարևոր է, որովհետև Տարկովսկին չէր լինի այնպիսին, ինչպիսին կար, եթե  չունենար Կուրոսավայի կամ, օրինակ՝ Բրեսոնի ազդեցությունը: Նույն Սերգեյ Խաչատրյանը կամ Նարեկ Հախնազարյանը գնում են ոչ այն պատաճառով, որ այստեղ փորձ անելու տարածք չունեն: Ոչ: Այն մշակութային տարածքը, որ նման մարդկանց պետք է օդ ու ջրի պես, ցավոք, Հայաստանում չկա: Մեր տարածքը նեղ է այս մարդկանց համար: 

Իմ կարծիքով՝ մենք խնդիր ունենք անգամ լեզվամտածողության մակարդակում, որովհետև  օրինակ,  նույնականացնում ենք արվեստն ու մշակույթը: Մեր երկրում մշակութային քաղաքականությունն էլ այդ նույն կաղապարների մեջ է: Այդ պատճառով էլ մենք խնդիր ունենք քաղաքական արվեստի հետ, որովհետև կարծում ենք, որ արվեստը քաղաքականացված է, և դա վատ է:

– Բայց արվեստը միշտ է քաղաքականացված, հատկապես՝ ուրբան արվեստը:

– Իհարկե: Եվ դա այդպես է եղել միշտ, ինչպես քաղաքականացված են եղել Եղիշեն կամ Փարպեցին, որովհետև քաղաքականությունը, գրականությունը , արվեստը փոխկապակցված են և սնվում են իրարից: Եվ զարմանալի չէր, օրինակ, որ հեղափոխությունն իր մեջ այդքան մեծ մշակութային կոմպոնենտ ուներ, իսկ հետհեղափոխական արվեստը՝ քաղաքական:

– Այո, բայց հեղափոխության մշակութային կոմպոնենտը, որը նկատվեց ոչ միայն մեր կողմից, ի վերջո, նյութական վավերացում, ձևակերպում չունեցավ: Ինչո՞ւ է այդպես:

– Երբ ես հեղափոխությունից հետո շփվում էի ոլորտի մասնագետների հետ՝ հիմնականում դրսից, բոլորն ասում էին, որ իրենց ուշադրությունը սևեռված է լինելու Հայաստանի վրա, որովհետև նման գործընթացները միշտ իրենց արտացոլումն են ունենում արվեստում, առնվազն՝ դոկումենտալ կինոյում, որը համեմատաբար մեծ ֆինանսական ծախսերի հետ կապված չէ: Արդեն մոտ երկու տարի է անցել, բայց մենք այդ իմաստով գրեթե ոչինչ չունենք ցույց տալու: Մարդիկ մինչև հիմա էլ գրում են ինձ, հարցնում, թե ինչ զարգացումներ կան: Իմ կարծիքով, դա շատ տխուր է: Չնայած՝ որոշ մարդիկ ասում են, որ դեռ ոչինչ չեն արել, որովհետև ուզում են պրոցեսները դիտարկել ժամանակի մեջ, մարսել իրողությունները և այլն: Չեմ կարող ասել՝ դա արդարացում է, թե ոչ, բայց եթե, իրոք, ժամանակի հարցն է, ապա դրա արդյունքը արդեն պետք է երևար:

Բայց ես այստեղ ավելի խորքային խնդիր եմ տեսնում: Մեր մեջ ռեֆլեքսիայի բնազդը չի աշխատում ուղղակի, իսկ այդ պայմաններում, եթե, անգամ, ապոկալիպսիսը Հայաստանում լինի, միևնույնն է՝ մենք չգիտենք ինչպես պետք է անցկացնենք դա մեր միջով: Մեզանում կան արվեստագետներ, որ ունեն զգայունություն, տեսնում են պրոցեսները, բայց դա ստեղծելու միայն առաջին փուլն է. Այդ զգացածը ձևակերպելու ընթացքում է, որ մենք չենք հաջողում:

Բացի այդ, կա մեկ այլ տեսություն, որ մեր իրականությունն արդեն իսկ այնքան «կինոշնի» է, որ դժվար է դրան հավելյալ գեղարվեստական ձև տալը:

– Այսօր շատ է խոսվում այն մասին, որ, եթե Հայաստանում կինոարտադրության մեջ գումար դրվի, մենք կունենաք լավ կինո: Համաձա՞յն ես այս մտքի հետ:

– Միայն գումար, ոչ: Ուղղակի կինոյի համար մնացյալ բաղադրիչների հետ մեկտեղ՝ կրթություն, ճանաչողություն և այլն, գումարն էլ պակաս կարևոր չէ այն պարզ պատճառով, որ տեխնիկապես կինոն ավելի ծախսատար է: Բայց ես շատ ուրախ եմ, որ այսօր կարող եմ ասել, որ Հայաստանում կան երիտասարդներ, որոնց միայն գումարն է պակասում՝ լավ կինո ստեղծելու համար, որովհետև ազատության և տեսլականի հետ կապված խնդիրները նրանց մոտ գերթե լուծված են: Մի հետաքրքիր փաստ ևս կուզենայի արձանագրել. այդ մարդկանց մեջ շատ են կանայաք: Աշխարհի շատ փառատոններում արհեստական կարգավորումների, քվոտավորման միջոցով են փորձել կարգավորել այս հարցը, իսկ Հայաստանում դա շատ օրգանիկ է ստացվել:

Ի դեպ, մեր ամենավերջին փառատոնային հաջողությունը նույնպես կանայք են գրանցել։ Օրերս Լայպցիգի վավերագրական ֆիլմերի հեղինակավոր փառատոնին միաժամանկ մասնակցեցին երկու հայ կին ռեժիսորների աշխատանքները․ Թամարա Ստեփանյանի «Կանանց գյուղը» և Սիլվա Խնկանոսյանի  «Վախենալու ոչինչ չկա» ֆիլմերը։ 

Ինձ համար դա զարմանալի չէ, որովհետև կանայք ավելի հակված են ռիսկի հետ առերեսվելու: Այդպես էր նաև պատերազմի տարիներին: Խոսքս բուն պատերազմական գործողությունների մասին չէ, այլ կենցաղային հարթության: Տղամարդիկ, ովքեր այդ տարիներին պատերազմի դաշտում չէին, մի տեսակ կոտրված էին, կորած: Այդ տարիներին հիմնական սոցիալական բեռը կանանց վրա էր, և նրանք չէին վախենում դրանից:

Բայց ամենակարևորը, որ պակասում է, կրթությունն է, հեղափոխական կրթությունը, որը դեռ չունենք: Թատերական ինստիտուտում կրթությունը մի ամբողջ քաղաքակրթության չափ հետ է աշխարհից, և խոսքը միայն տեխնիկական բաղադրիչի մասին չէ: Մենք սովորեցնում ենք արհեստի հետ կապված հմտություններ, այդ պատճառով էլ շրջանավարտների մեջ հարյուրավոր հարսանիք նկարողներ ունենք, որովհետև նրանք դա լավ են անում: Բայց այն գիտելիքը, որ նրանց պետք է տեղափոխի տրանսգրեսիվ արվեստի դաշտ, չի տրվում:

Կարծում եմ՝ պետք է նաև պետական որոշակի մեխանիզմ, որը կհամակարգի դաշտը, բայց չի գրաքննի: Դա շատ նուրբ սահման է, որն անցնել չի կարելի: Մյուս կողմից էլ, մշակութային քաղաքականությունը, որ, թվում է, պետք է որոշակի դոկտրիններ ներմուծեր մշակույթ, դեռ ինքն իր համար դրանք չի ձևակերպել, ուր մնաց՝ տարածելը:

– Ինձ թվում է՝ կինոքննադատության հիմնական գործառույթներից մեկը կինոյի կամ կինոարտադրության զարգացմանը նպաստելն է: Հայաստանում դա երբևէ հնարավո՞ր է:

– Իրականում, կարծում եմ, սա շատ չափազանցված պնդում է: Կինոքննադատությունը նման կշիռ ունեցել է, երևի, միայն 1960-ական թվականներին։ Դա շատ յուրահատուկ շրջան էր՝ կինոարտադրության և կինոքննադատության սերտաճման, փոխլրացման, փոխադարձ զարգացման իմաստով, և հատուկ է հատկապես ֆրանսիական կինոյին: Դրանից սկսվեց ֆրանսիական կինոյի նոր ալիքը, և զարմանալի չէ, որ կինոքննադատները՝ օրինակ Գոդարը, Տրյուֆոն, հետագայում սկսեցին ինքնուրույն ստեղծել այն կինոն, որի պակասը տեսնում էին ուրիշների գործերում:

Ազդեցության հնարավորություն կա նաև այն դեպքերում, երբ կա մեծ կինովարձույթ, որը լուրջ գումարների հետ գործ ունի: Հայաստանում դա ևս հնարավոր չէ՝ ստեղծվող ֆիլմերն են քիչ, կինոքննադատներ չկան շատ, դաշտում մեծ գումարներ չկան:

Իմ կարծիքով, խնդիրներից մեկն էլ այն է, որ կինոքննադատությունը, որը շատ ավելի նման է լրագրությանը, հիմնականում, դրված է էնտուզիազմի հիմքի վրա: Ես շատ եմ շփվում տարբեր խմբագրությունների հետ և մի օրինաչափություն եմ նկատել. երբ նոր լրագրող է հայտնվում խմբագրությունում, նրան հարցնում են՝ կարո՞ղ է արդյոք ԱԺ լուսաբանել, քաղաքականություն կամ տնտեսություն: Եթե նա ասում է, որ չի կարող, ապա՝ որպես վերջին և ամենահեշտ տարբերակ, նրան առաջարկվում է մշակույթը: Խմբագիրների այս ընկալումը շատ կարևոր է, որովհետև նրանց ընկալումներից է ձևավորվում մեդիադաշտը, ընդհանուր մեդիաօրակարգը: Շատերի կարծիքով՝ մշակույթն այն ոլորտն է, որտեղ սխալներն առավել անհետևանք են լինում:  Մինչդեռ, օրինակ, The Guardian-ն անդրադառնում է էկրաններին հայտնված ցանկացած աուդիովիզուալ բովանդակության՝ գովազդային հոլովակից սկսած՝ մինչև լուրջ կինո, որովհետև աշխարհում «լուրջ» կինոյի վերաբերյալ պատկերացումներն էլ են շատ արագ փոփոխվում, և դրա վառ օրինակը «Ջոկերն» էր: Կոմիքսը, որը մշտապես համարվել է երկրորդային որակի բովանդակություն, Վենետիկի կինոփառատոնում ունեցավ այնպիսի հաջողություն, որը հետևում թողեց էլիտար համարվող հեղինակային, փառատոնային կինոն: Սա նշանակում է, որ կարծիքը յուրաքանչյուր բանի վերաբերյալ՝ սկսած ամենափնթի սերիալներից, շատ կարևոր է, որովհետև այդ սերիալները ոչ պակաս ճշգրտությամբ են արտահայտում հասարակությունը, քան ինչ-որ բարձրարժեք արվեստի գործեր:

Ընդհանրապես, ես բավականին սկեպտիկ եմ վերաբերում այն մտքին, որ արվեստն ի զորու է իրական, շուտափույթ փոփոխություններ բերել հասարակական կյանքում։ Այն կարող է փոփոխություններ անել գուցե միջնորդավորված կերպով, որոշակի միջանցիկ կարևոր շրջանակի միջոցով։

– Շատ խոսեցինք փառատոնների մասին: Ո՞րն է կինոփառատոնների հիմնական գործառույթը:

– Սա շատ կարևոր հարց է, որովհետև շատերը կարծում են, որ փառատոնն ունի բարոյախրատական գործառույթ, այսինքն՝ պետք է քարոզի լավը, բարին, վեհանձնը, քրիստոնեականը: Եվ, երբ մենք դա չենք տեսնում, մեզ մոտ հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ նման ձեռնարկը պետք է ֆինանսավորվի պետության կողմից, չնայած, որ պետական ֆինանսավորումը մասնակի է: Մինչդեռ փառատոնը երբեք այդ գործառույթը չի ունեցել, և շատ վտանգավոր կլինի, եթե ունենա: Դա առակ չէ: Կինոփառատոնը տարբեր ռեժիսորների պատկերացումների, նրանց ընկալումների համադրությունն է, ինչպես, օրինակ, պատկերասրահները՝ նկարիչների դեպքում: Իրականում, դա ֆենոմենալ իրողություն է՝ մեկ շաբաթում մեկ վայրում տեսնել 120 իրականություն:

Բացի այդ, հեղինակային կինոն գրեթե միշտ խնդիր է ունենում վարձույթում, և փառատոնները այն հարթակն են, որտեղ հեղինակային կինոն կարող է դրսևորվել:

– Իսկ   «Ոսկե ծիրանն» այդ գործառույթն իրականացնո՞ւմ է:

– Ես համոզված եմ, որ այո: Այլ բան է, որ ժամանակակից աշխարհում կրիչը հաճախ շատ ավելի կարևոր է, քան բովանդակությունը: Եվ անգամ շատ լավ, այլընտրանքային բովանդակության պարագայում, մենք պետք է հաշվի առնենք, որ մեր կրիչը խիստ սահմանափակ է:

– Եթե երբևէ որոշես ֆիլմ նկարել, ինչի՞ մասին դա կլինի:

– Չեմ կարող ասել՝ ինչի մասին: Ես չեմ մտածում ֆիլմ նկարելու մասին, որովհետև ես շատ վախեր ունեմ հաղթահարելու՝ չիմանալու վախը, չկարողանալու վախը: Վախերի մի ողջ կծիկ պետք է հաղթահարել՝ դրան հասնելու համար: Բացի այդ՝ ես չունեմ մի թեմա, որի էկրանավորման մասին մտքերն ինձ կտանջեին օրնիբուն: Եվ քանի որ չեմ համարում, որ դա իմ առաքելությունն է, չեմ տանջվում այդ մտքից: Ես առանձնապես չեմ մտածում այդ մասին, որովհետև անիմաստ եմ համարում նկարել մի բան, ինչի մասին մտքերը չեն տանջում քեզ: Մենք հարյուրավոր ֆիլմեր ենք տեսնում, որոնցից ակնհայտ է, որ ռեժիսորին թեման առանձնապես չի տանջել ո՛չ գիշերը, ո՛չ անգամ ցերեկը:

Ինձ ավելի հեշտ է խոսել ուրիշների վախերի մասին, քան ի ցույց դնել իմ վախերը:

Իրականում, ես անմասնագիտություն մարդ եմ, որն ունի տարբեր «փեշակներ», և ով ստիպված հիանում է ուրիշների արածով, կամ քննադատում դրանք:

Սոնա Մարտիրոսյան