Երկրի աղը․Վիմ Վենդերս, Ջուլիանո Ռիբեյրու Սալգադո
Վերջերս տարբեր գրառումներում մարդիկ պատմում են մի զույգի մասին, որ Բրազիլիայում հազարավոր ծառեր է տնկել, խնամել ու փրկել է չորացող անտառը: Զույգը, որ մասին այդքան անորոշ խոսվում է, իրականաում շատ հայտնի է, կամ գոնե նրանցից մեկը շատ հայտնի է: Խոսքը բրազիլացի վավերագրող-լուսանկարիչ Սեբաստիան Սալգադոյի մասին է:
Սալգադոն շաբաթներ առաջ Ֆրանկֆուրտի գրքի փառատոնում գերմանացի գրահրատարակիչների խաղաղության մրցանակին արժանացավ: Մրցանակը նրան շնորհեց ռեժիսոր Վիմ Վենդերսը: Գերմանական SZ օրաթերթում Սալգադոյի հարցազրույցը ինձ կրկին հիշեցրեց Վենդերսի 2014 թվականին նկարահանած (Ջուլիանո Ռիբեյրու Սալգադոյի համահեղինակությամբ) «Երկրի աղը» ֆիլմի մասին: Ֆիլմ, որն անպայման պետք է դիտել ու որին ժամանակ առ ժամանակ պետք է վերադառնալ:
«Երկրի աղը» Սալգադոյի մասին է, բայց ես կասեի, որ այս ֆիլմի հերոս է նաեւ ինքը Վենդերսը: Անչափ հետաքրքիր է տեսնել, թե ինչ է լինում, երբ հանդիպում են երկու դոկումենտալիստ, և մեկը որոշում է այդ նույն ժանրում պատմել մյուսի մասին: Այս ֆիլմը շատ նուրբ մենամարտ է, խնամքով կառուցված մենամարտ փիլիսոփայական համախոհների միջեւ: Սալգադոն ու Վենդերսը բացահայտում են միմյանց, իրար ու հանդիսատեսին ցույց տալիս իրենց «զենքերը»՝ ընթացքում բացահայտելով մարդուն:
Ֆիլմի վերնագիրն արդեն՝ «Երկրի աղը» («Դուք եք երկրի աղը։ Սակայն եթե երկրի աղը իր համը կորցնի, ինչո՞վ պիտի աղեն այն։ Այլևս ոչ մի բանի չի ծառայի, այլ դուրս կթափվի և մարդկանց ոտքի կոխան կդառնա»․ (Մտ 5.13), մեզ հուշում է, որ այս ֆիլմը մարդու մասին է: Երևի նաև Քրիստոսի Լեռան քարոզից վերցված այս արտահայտությունն է պատճառը, որ ֆիլմի թե՛ հեղինակային տեքստը, թե՛ Սալգադոյի հարցազրույցը դիտողի ականջին առակի պես են հնչում:
Սալգադոյի հսկայական արխիվից ֆիլմում առաջինը երևում է բրազիլական Սեռռա Պելադա ոսկու հանքում նրա արած լուսանկարը: Առաջին հայացքից ստրուկի նմանվող մարդիկ իրականում ստրուկներ չեն, այլ մարդիկ, որ այստեղ են հայտնվել սեփական կամքով, նրանց այստեղ է բերել ոսկու ծարավը: Հետո հերթով մեր առաջ բացվում է մարդկային այն ամբողջ դժոխքը երկրի վրա, որ տարիներ շարունակ վավերագրել է լուսանկարիչը՝ Ռուանդայից մինչեւ Հարվսլավիա: Վենդերսը Սալգադոյին իր լուսանկարների սլայդի հետ թողել է հանդիսատեսի դիմաց ու լուսանկարիչը թերթում է իր 40 տարվա արխիվը:
Հետաքրքիր է տեսնել, թե ինչպես է այս մարդուն հաջողվում այդքան էսթետիկ պատկերել մարդկային ցավը և նույնքան հետաքրքիր է հետևել, թե ինչպիսի նուրբ հերթականությամբ ու խնամքով է դա ներկայացնում ռեժիսորը: Ու այն պահին, երբ դիտողը կարծես զգում է, որ այս ամենը տեսնելն ու տեսածին դիմանալն այլեւ անհնար է, Սալգադոն ինքն էլ է խոստովանում, որ այդ ամենին դիմանալն իրոք անհնար է և էկրանը երկու րոպեով մթնում է:
Սա դիտողին տրված մտածելու ժամանակն է…ինչպես շարունակել ապրել այսքանը իմանալուց և տեսնելուց հետո: Սա ինձ համար այս ֆիլմի կուլմինացիոն կետն է, հետո այն պիտի շարունակվի իհարկե, բայց նախ պետք է խորը շունչ քաշել և որոշել՝ շարունակե՞լ հավատալ մարդուն, թե՞ ոչ ու գուշակել, իսկ ի՞նչ կանի Սալգադոն:
Ֆիլմը դիտելիս, այս հատվածի դադարից հետո մտածում էի ռիթմի մասին: Ես չեմ հիշում մի ֆիլմ, որ ռիթմը այդքան յուրահատուկ է եղել ինձ համար, այնքան, որ ինչ-որ պահի հասկանաս, որ մարդկությանը ֆիլմում երևացող և ակնհայտ պակասող շատ բաներից զատ նաև հենց այս ռիթմն է պակասում:
Մենք ապրում ենք խելագար արագությամբ, մի աշխարհում, ուր «ժամանակակից» բառը արագության հոմանիշն է:
Վենդերսը այս ֆիլմում շատ «ոչ ժամանակակից է»: Նա բերում է մի ռիթմ, որ ֆիլմը դիտելուց օրեր անց անգամ շարունակում է մնալ մարմնիդ և հիշողությանդ մեջ:
Ըստ ֆիլմի ու Սալգադոյի, այսքանից հետո շարունակությունը բնությունն է՝ կենդանիները, որոնց լուսանկարում է նա վերջին տարիներին, բնությանը նվիրված իր «Genesis» նախագիծը, հայրական տան այգին, շարունակությունը մոլորակն է ու հավատը բնության հանդեպ:
Աստղիկ Հակոբյան
Մյունխեն, 2019 թ․