Վերջերս տարբեր գրառումներում մարդիկ պատմում են մի զույգի մասին, որ Բրազիլիայում հազարավոր ծառեր է տնկել, խնամել ու փրկել է չորացող անտառը: Զույգը, որ մասին այդքան անորոշ խոսվում է, իրականաում շատ հայտնի է, կամ գոնե նրանցից մեկը շատ հայտնի է: Խոսքը բրազիլացի վավերագրող-լուսանկարիչ Սեբաստիան Սալգադոյի մասին է:

Սալգադոն շաբաթներ առաջ Ֆրանկֆուրտի գրքի փառատոնում գերմանացի գրահրատարակիչների խաղաղության մրցանակին արժանացավ: Մրցանակը նրան շնորհեց ռեժիսոր Վիմ Վենդերսը: Գերմանական SZ օրաթերթում Սալգադոյի հարցազրույցը ինձ կրկին  հիշեցրեց Վենդերսի 2014 թվականին նկարահանած (Ջուլիանո Ռիբեյրու Սալգադոյի համահեղինակությամբ) «Երկրի աղը» ֆիլմի մասին: Ֆիլմ, որն անպայման պետք է դիտել ու որին ժամանակ առ ժամանակ պետք է վերադառնալ:

«Երկրի աղը» Սալգադոյի մասին է, բայց ես կասեի, որ այս ֆիլմի հերոս է նաեւ ինքը Վենդերսը:  Անչափ հետաքրքիր է տեսնել, թե ինչ է լինում, երբ հանդիպում են երկու դոկումենտալիստ, և մեկը որոշում է այդ նույն ժանրում պատմել մյուսի մասին: Այս  ֆիլմը շատ նուրբ մենամարտ է, խնամքով կառուցված մենամարտ փիլիսոփայական համախոհների միջեւ: Սալգադոն ու Վենդերսը բացահայտում են միմյանց,  իրար ու հանդիսատեսին ցույց տալիս իրենց «զենքերը»՝ ընթացքում բացահայտելով մարդուն:

Ֆիլմի վերնագիրն արդեն՝ «Երկրի աղը» («Դուք եք երկրի աղը։ Սակայն եթե երկրի աղը իր համը կորցնի, ինչո՞վ պիտի աղեն այն։ Այլևս ոչ մի բանի չի ծառայի, այլ դուրս կթափվի և մարդկանց ոտքի կոխան կդառնա» (Մտ 5.13), մեզ հուշում է, որ այս ֆիլմը մարդու  մասին է:  Երևի նաև Քրիստոսի Լեռան քարոզից վերցված այս արտահայտությունն է պատճառը, որ  ֆիլմի թե՛ հեղինակային տեքստը, թե՛ Սալգադոյի հարցազրույցը դիտողի ականջին  առակի պես են  հնչում:

Սալգադոյի հսկայական արխիվից ֆիլմում առաջինը երևում է բրազիլական Սեռռա Պելադա ոսկու հանքում նրա արած լուսանկարը: Առաջին հայացքից ստրուկի նմանվող մարդիկ իրականում ստրուկներ չեն, այլ մարդիկ, որ այստեղ են հայտնվել սեփական կամքով, նրանց այստեղ է բերել  ոսկու ծարավը: Հետո հերթով մեր առաջ բացվում է մարդկային այն ամբողջ դժոխքը երկրի վրա, որ տարիներ շարունակ վավերագրել է լուսանկարիչը՝ Ռուանդայից մինչեւ Հարվսլավիա:  Վենդերսը  Սալգադոյին իր լուսանկարների սլայդի հետ թողել է հանդիսատեսի դիմաց ու լուսանկարիչը թերթում է իր 40 տարվա արխիվը:

Հետաքրքիր է տեսնել,  թե ինչպես է այս մարդուն հաջողվում այդքան էսթետիկ պատկերել մարդկային ցավը և նույնքան հետաքրքիր է հետևել, թե ինչպիսի նուրբ հերթականությամբ ու խնամքով է դա ներկայացնում ռեժիսորը:  Ու այն պահին, երբ դիտողը կարծես զգում է, որ այս ամենը տեսնելն ու տեսածին դիմանալն այլեւ անհնար է, Սալգադոն ինքն էլ է խոստովանում, որ այդ ամենին դիմանալն իրոք անհնար է և էկրանը երկու րոպեով մթնում է:

Սա դիտողին տրված մտածելու ժամանակն է…ինչպես շարունակել ապրել այսքանը իմանալուց և տեսնելուց հետո: Սա ինձ համար այս ֆիլմի կուլմինացիոն կետն է, հետո այն պիտի շարունակվի իհարկե, բայց նախ պետք է խորը շունչ քաշել և որոշել՝ շարունակե­՞լ  հավատալ մարդուն, թե՞  ոչ ու գուշակել,  իսկ  ի՞նչ կանի Սալգադոն:

Ֆիլմը դիտելիս,   այս հատվածի դադարից հետո  մտածում էի ռիթմի մասին: Ես չեմ հիշում մի ֆիլմ, որ ռիթմը այդքան յուրահատուկ է եղել ինձ համար, այնքան, որ ինչ-որ պահի հասկանաս, որ մարդկությանը ֆիլմում երևացող և ակնհայտ պակասող շատ բաներից զատ նաև հենց այս ռիթմն է պակասում:

Մենք ապրում ենք խելագար արագությամբ, մի աշխարհում,  ուր «ժամանակակից» բառը արագության հոմանիշն է:

Վենդերսը այս ֆիլմում շատ «ոչ ժամանակակից է»: Նա բերում է մի ռիթմ, որ ֆիլմը դիտելուց օրեր անց անգամ շարունակում է մնալ մարմնիդ և հիշողությանդ մեջ:

 Ըստ ֆիլմի ու Սալգադոյի, այսքանից հետո շարունակությունը բնությունն է՝ կենդանիները, որոնց լուսանկարում է նա վերջին տարիներին, բնությանը նվիրված իր «Genesis» նախագիծը, հայրական տան այգին, շարունակությունը մոլորակն է ու հավատը բնության հանդեպ:

Աստղիկ Հակոբյան

Մյունխեն, 2019 թ․