Ամռան առաջին օրերի տապին դիմադրելն ամենաբարդն է: Պայմանավորվում ենք առավոտյան հանդիպել` փախուստ արևից: Հանդիպման օրն անձրևոտ է, թեթև քամի կա: Գրեթե համոզված եմ` հանդիպման գալու է ծաղկավոր զգեստով: Մեր երկրորդ միանման թուլությունը: Առաջինն անձնական գաղտնիք է:

«Ի՞նչ պիտի խոսենք կինոյի մասին: Ես կինո շատ չեմ նայում, նայածս էլ` չեմ հիշում: Կինոյի մասին ՀՍ   (նկատի ունի գրող Հասմիկ Սիմոնյանին)  հետ խոսիր: Ինքն է սիրահար: Երևի ամենաձանձրալի զրուցակիցդ եմ լինելու»,- ասում է նա:

Իսկ մեր զրույցը տևում է ավելի երկար, քան մյուս բոլոր զրուցակիցներիս հետ: Զրույց, որ կինոյի մասին չէ, այլ` կրթության, արվեստի, մարդկանց ու սիմվոլների:

Գրականագետ Հասմիկ Հակոբյանն է: Ծիծաղի մեջ շատ, բառերի մեջ ընտրովի, հույզերի մեջ` ոչ, գրականության մեջ անսպառ, կինոյի մեջ` զուսպ:

– Ես դանդաղ ռիթմով մարդ եմ,- պատմում է Հասմիկը,- ու դա հասկացա հատկապես նախորդ ամիսներին դպրոցներ հաճախելուց հետո: Երբեմն զգում եմ, որ չեմ ուզում ժամանակս ծախսել բաների վրա, որ անհրաժեշտ չեն: Վերջին ամիսներին մասնակցեցի Մշակույթի ու Կրթության և գիտության նախարարությունների համատեղ դրամաշնորհային` «Քո արվեստը դպրոցում» ծրագրին, 30 դպրոց եմ այցելել` մարզերում ու Երևանում: Դպրոցներն ընտրվում էին վիճակահանությամբ: Ամենաանկանխատեսելի գյուղերում եղա այս ժամանակահատվածում: Հավես էր: Սիրում եմ ճանապարհ գնալ, տեսնել, ականջակալներն ականջիս` բնությունն ընկալել: Հայաստանի բոլոր գարունները տեսա: Վերջինն Ապարանում էր. մայիսի 20-ին հետ էի գալիս, իսկ ծառերը դեռ նոր-նոր ծաղկում էին:  Պատկերացրու` ապրիլի 8-ին Արարատյան դաշտավայրի գարնան միջով ես անցնում, մայիսի 20-ին` Ապարանի:

– Ի՞նչն էր ամենահետաքրքիրը ծրագրում:

– Հայաստանի սիրուն գյուղերը տեսա, սիրուն Հայաստանի: Մարդկանց` շատ տարբեր: Լիքը բան սովորեցի: Այս անվերջանալի, կրկնվող քաղաքային ռիթմից դուրս շատ հետաքրքիր էր, թե որքան տարբեր են մարդիկ ու կյանքը: Թվում է` գիտենք, բայց, իրականում, չգիտենք:

– Իհարկե, մենք միայն մեր ապրածը գիտենք, ոչ ուրիշներինը:

– Այո: Ես տարբեր հարթություններում, տարբեր խնդիրների հետ առնչվեցի:  Բնականաբար` սոցիալական շատ խնդիրների մեջ չխորացա, բայց դպրոցների տնօրենների հետ խոսելիս հասկանում էի, թե որքան բան կա այդ ամենի տակ. սոցիալական, մշակութային, արվեստի, մարդկանց ինքնազարգացման, հեռանկարի բացակայության… Ընթացքում մի նյութ գրեցի` «Անտեսիլք ապագայով դպրոցները», բայց հասկանում էի, որ անտեսիլք ապագան ոչ թե դպրոցին է վերաբերվում, այլ` տարածքին: Ինձ լրիվ Պետրոս Կամսարյան էի զգում: Գնացել էի ու չգիտեի` ինչ եմ ուզում փոխել այդ դպրոցում, որովհետև իմ ասածն էլ է կեղծ` իրենց ապրածի համեմատ: Չգիտեմ` արդյոք իրենք մեղավո՞ր են, իրենց մեղադրե՞մ, թե՞ պետությանը, որ իրենց այդ վիճակին է հասցրել: Բազմաշերտ, էքզիստենցիալ խնդրի առաջ ես կանգնում, երբ մտածում ես այդ մասին: Դու կարող ես հավերժ ասել` մեր երկիրը լավը չէ, այս չի անում, այն չի անում, ճանապարհ չկա… Եվ չգիտես` այդ ամենի չլինելու հետևանքո՞վ են այս մարդիկ  այսքան անտեսիլք դարձել, լճացե՞լ, թե՞ իրենք էլ են մեղավոր: Կարող ենք, իհարկե, պետությանը մեղադրել անվերջ, բայց, օրինակ, զուգարանի դռան վրա սովորական սողնակ դնելն ի՞նչ կարժենա: 500 դրամ: Այդ դեպքում ինչո՞ւ այս դպրոցում սողնակ չկա, զուգարանի դռները չեն փակում: Ինչպե՞ս կարող է նման բան լինել: Ինչե՞ս կարող են ամենատարրական, կենցաղային հարցերն այսքան չլուծված լինել: Կամ` կարող է չէ՞ դպրոցն իր հաշվին տարեկան 5 նոր գիրք գնել` գրադարանի համար: Բայց իրենք  դա չեն անում: Իրենք դա անմիտ ծախս են համարում: Իրենք չգիտեն անգամ` նոր գրքեր կա՞ն, թե՞ ոչ: Մյուս կողմից մտածում ես` լավ, գուցե նվիրենք նոր գրքեր: Բայց, եթե այդ գրքերի պահանջարկը չկա, եթե կարդացող չկա, եթե այդ նոր գրքերի վրա փոշի է նստելու, իմաստը ո՞րն է: Տարածքի, սոցիալական, մշակութային այս բոլոր խնդիրներն այնքան փոխկապակցված են…  Ես տեսնում էի ուսուցիչների, ովքեր հենց նոր դուրս էին եկել իրենց հողամասից ու եկել դպրոց, ում միակ մտածմունքն այդ պահին իր քաղհանի մասին էր: Եվ այդ զգացողությամբ գալիս են երեխաների մոտ: Ես բոլորովին էլ ինտելեկտուալ, «արվեստը արվեստի համար» մոտեցման կրողը չեմ: Արվեստն ինձ համար ինքնազարգազման միջոց է: Ահավոր զգացողություն էր սկզբում. մարդկանց 90 %-ի   մոտ այդ զգացողությունն էր` «ի՞նչ արվեստ, ի՞նչ գրականություն»:

Եվ դու հասկանում ես, որ այս մարդն անգամ սիրունը չի տեսնում, չի հասկանում, տարրական հարցերի պատասխաններ չունի… Այս հարցի շուրջ հաճախ եմ վիճում մարդկանց հետ: Շատերն ասում են` ոչ, այդպես չէ: Բայց բոլորս էլ դատողություններ անում ենք` ելնելով մեր շրջապատից, իսկ մեր շրջապատը բոլորը չեն: Այո, ցավով եմ ասում, բայց մեծ մասամբ պատկերը չափազանց տխուր է. մեր դպրոցն արվեստի 0-ական ընկալունակություն ունի: Եվ այնպես չէ, որ իմ դպրոցական տարիներին ավելի լավ էր: Մեր կրթական համակարգը տասնյակ տարիներ նույն տեղում է, նույն կերպ է դաստիարակում երեխաներին:

– Ես լիովին համաձայն եմ քեզ հետ, բայց ես ուրիշ խնդիր էլ եմ տեսնում: Ինձ թվում է` դպրոցական ծրագիրն, այնուամենայնիվ, տալիս է հնարավորություն` այդպես չանել:

– Իհարկե: Շատ անգամ ասում են` դպրոցական ծրագիրն է այդպիսին, այն մեզ կաշկանդում է: Այդ դեպքում` ինչո՞ւ  մեկ այլ դպրոցում ուսուցիչը կարողանում է ստեղծել այդ զգացողությունը, նույն ծրագրով, նույն գրքերով, իսկ դուք` ոչ: Ես երեխաներին ասում եմ, որ ժամանակակից արվեստը ինտելեկտուալ է, իրենք պետք է դիցաբանություն իմանան, որպեսզի կարողանան հասկանալ հղումները, սիմվոլները: Ասում եմ` այ, օրինակ, Չարենցի «Նավզիկեն»… ու հասկանում եմ, որ իրենք չգիտեն` ով էր Նավզիկեն, ինչո՞ւ էր Չարենց դիմում նրան: Բայց չէ՞ որ  դա կա ծրագրում, կարելի է չէ՞ խոսել այդ մասին` Չարենց ուսումնասիրելիս: Եթե երեխան սիմվոլը, մետաֆորը չի հասկանում գրականության մեջ, ինչպե՞ս դա կհասկանա կինոյում կամ արվեստի այլ տեսակի մեջ: Իսկ, եթե նա մետաֆոր չի հասկանում, նրան հետաքրքիր է դառնում միայն սյուժեն: Բայց, որպեսզի ինչ-որ բան փոխվի, ուսուցիչները պետք է փոխվեն, կրթական ծրագրերը… Շատ գլոբալ խնդիրներ են:

– Երբեմն ինձ թվում է` փակ շրջանի մեջ ենք: Անգամ, եթե սերունդ փոխվի, ո՞վ է մտնելու դպրոցներ: Ո՞վ է դառնալու ուսուցիչ: Մարդիկ, որ այսօր գրեթե կրթություն չեն ստանում և, մեծ մասամբ, հարմարվում են դրա հետ: Մարդիկ, որ ինքնակրթվելու ցանկություն չունեն` չնայած անսպառ հնարավորություններին:  Ես ինքս դասախոս եմ, և, ազնվորեն, չեմ հասկանում երբեմն ուսանողներիս, որ վճարում են այդ որակի կրթության համար:

–   Գիտե՞ս` մենք հաճախ ամեն բան կապում ենք սոցիալական խնդիրների հետ, բայց ես այդքան էլ համամիտ չեմ դրա հետ: Վերջերս շատ եմ մտածում մեր մարդկանց մասին, որ 30-ից հետո իրենց սպառված են համարում: Ինքնադրսևորման տարածք չեն գտնում, որովհետև հաճախ չեն էլ փնտրում:  Հիշեցի մի կնոջ, ում մասին կարդում էի վերջերս: Նա 70 տարեկանում եկեղեցու զանգահարություն էր սովորում, որպեսզի ինչ-որ միջազգային փառատոնի մասնակցեր: Ինձ թվում է` մեր հիմնական խնդիրն այն է, որ մարդիկ իրենց կյանքում ինչ-որ պահից հետո դադարում են ցանկանալ սովորել: Սովորել, տեսնել, ընկալել: Իհարկե, միշտ էլ կարելի է դիմադրել: Ես էլ ժամանակակից երաժշտություն չեմ սիրում: Եթե ինձ մնա, ամբողջ օրը միայն դասական երաժշտություն կլսեմ: Բայց դա չի նշանակում, որ ես պետք է ասեմ, թե ժամանակակից երաժշտությունը վատն է: Գուցե խնդիրը ոչ թե երաժշտության մեջ է, այլ իմ: Մարդիկ այս հարցը իրենց չեն տալիս: Նրանք հանձնվում են կյանքին, կենցաղին, պայմաններին… Դպրոցներում այդպիսի շատ տնօրենների եմ տեսել, ուսուցիչների: Եղել է, որ խոսել ենք ու զգացել եմ, որ մեջներն ինչ-որ կայծիկներ արթնանում են, լրիվ մեռած չէ: Կարծում եմ` ում մեջ երբևէ եղել է այդ կիրքը, հիմա էլ հնարավոր է արթնացնել: Գուցե` շատ լավատես եմ: Մյուս կողմից էլ մտածում եմ` իրենց էլ չի կարելի մեղադրել: Օրինակ` դու ապրում ես Իջևանի մոտ ինչ-որ գյուղում: Ի՞նչ արվեստի մասին է խոսքը, ինչպե՞ս այն քեզ պետք է հասնի, երբ այդ գյուղ օրվա մեջ ընդամենը մեկ երթուղային է գնում: Մշակույթը հեռու է մարդկանցից: Մշակույթը պետք է դուրս գա Երևանից, հասնի ամենախուլ գյուղեր:

– Դե, գոնե, պետական մակարդակով մշակութային քարոզչություն պետք է լինի: Երբեմն, այո, մարզերում շատ սիրուն մշակութային միջոցառումներ են լինում: Բայց նայում ես հանդիսատեսին, պարզվում է` Երևանից գնացել են մարզ` համերգ լսելու: Ստացվում է` արվեստն էլի մնաց նույն շրջանակում:

– Ի դեպ, պետական քարոզչության մասին: Երբեմն դպրոցների տնօրեններ էին լինում, որ ասում էին` մենք կարդացող ազգ չենք, ի՞նչ կա, որ կարդանք: Այս տեսակի խոսակցություններին վերջ տալու համար երբեմն ասում էի` իսկ դուք հետևո՞ւմ եք երկրի վարչապետին: Իսկ դուք տեսա՞ք, որ գիրք նվիրելու տոնին նա գնաց գրախանութ, գնեց ժամանակակից գրողների ստեղծագործությունները և նվիրեց հետո դրանք: Մի՞թե կարծում եք, որ նա կգներ ու կնվիրեր գործեր, որ արժանի չեն ընթերցվելու: Չնայած, որ չեմ սիրում այդ գովազդը, բայց ստիպված եմ մեջբերել. այո, ընթերցանությունը պետք է նորաձև դառնա: Պետք է քարոզվի ինտելեկտուալ, իր ուժերով, իր իմացությունների շնորհիվ ինչ-որ բանի հասած մարդը: Նա պետք է մեր ուշադրության կենտրոնում լինի: Կիրթ մարդը չպետք է ներկայացվի որպես անհաջողակ, սոված, թույլ մեկը: Մենք պետք է շատ ուշադիր լինենք այն մշակույթի հանդեպ, որ քարոզվում է հատկապես հեռուստատեսությամբ: Սերիալներում դու տեսե՞լ ես հերոսի, ով արվեստագետ է, արվեստից է խոսում, հաջողակ կերպար է: Ես` ոչ: Ես կարծում եմ, որ մենք շատ ազատ ու, հիմնականում,  շատ ընկալունակ երեխաներ ու երիտասարդներ ունենք, որոնց հետ, ճիշտ աշխատանքի դեպքում, հնարավոր է փոփոխություններ անել:

– Դու խոսեցիր ազատ սերնդի մասին: Ես, օրինակ, համարում եմ, որ մենք շատ ազատ ու պինդ ժամանակակից գրականություն ունենք:

– Այո, ունենք:

– Այդ դեպքում ինչո՞ւ այն մրցունակ չի դառնում աշխարհում:

– Գուցե ազատագրված է տաբուներից, մեր` լոկալ բնույթի: Բայց արդյոք հնարավո՞ր է աշխարհին վաճառել քո ազատությունները: Նախ, թարգմանությունների խնդիր կա, կազմակերպման, բրենդինգի, որը լուրջ ֆինանսների հետ է կապված: Եվ հետո…

Արի ազնիվ լինենք. քանի՞  Փամուկ ունենք մենք:

Խոսքը լավ ու վատի մասին չէ: Խոսքը բազմաշերտության, բազմակողմանիության, էքզիստենցիալ, փիլիսոփայական հարթության մասին է: Ինչո՞ւ է Փամուկը դուր գալիս շատերին: Որովհետև կնոջ հետ կնոջ լեզվով է խոսում, փիլիսոփայի հետ` փիլիսոփայի լեզվով, մշակութաբանի հետ` իր, սովորական հողագործի հետ` հողի լեզվով: Մեր գրականությունը լավն է, բայց շատ լոկալ է, այդ պատճառով էլ դժվար է վաճառվում:

– Բայց, օրինակ, Մարկեսը ևս չափազանց լոկալ գրող է, բայց ամբողջ աշխարհը գրավեց իր` մեկ գյուղի, մեկ ընտանիքի մասին պատմությամբ:  Կամ նույն Փամուկը` Ստամբուլով:

Այո, լոկալ են: Եվ հենց այստեղ էլ երևում է նրանց բազմաշերտությունը, որը նրանց բացառիկ է դարձնում: Ինչ խոսք, կա նաև բրենդինգի խնդիրը: Կարծում եմ` լավ ֆինանսական ներդրման դեպքում մեր ժամանակակից 4-5 գրողների կարելի է շատ մրցունակ դարձնել աշխարհում:

– Լավ, մի քիչ էլ կինոյից խոսենք: Ունե՞նք հայկական կինո, որ սիրում ես:

– Ես կինոյի սիրահար չեմ ու ոչ էլ գիտակ: Հատկապես` ժամանակակից հայկական կինոյի: Օրինակ, ինձ դուր է եկել «Կյանք ու կռիվը»: Ֆունդամենտալ առումով` լավ ֆիլմ էր, մարդու ու կռվի անհամաչափության, պատերազմի իրական ողբերգության մասին: Ինձ դուր եկավ, որ շեշտը հաղթականության վրա չէր դրված: Կարծում եմ` բավականին զուսպ ու ճիշտ կերպով էր հայրենասիրություն քարոզվում: Հայրենասիրությունն, ընդհանրապես, բարդ հասկացություն է: Դրա մի կողմում միշտ անհատն է, մյուսում` հայրենիքը: Ու կարևոր է, որ հայրենասիրությունը չդառնա պաթետիկ հասկացություն, այլ լինի օրգանական, իր գոյության տարածքը, բնությունը սիրելու նման: Ե՞րբ է, որ քաղաքական իմաստով հայրենասիրությունը վերածվում է անհատական զգացողության. այն ժամանակ, երբ վտանգը հատվում է քո անձնական սահմանի հետ: Եթե հայրենասիրությունը չլինի, քո տուն կմտնեն, քո մանկությունը ձեռքիցդ կառնեն` քաղաքիդ կամ գյուղիդ տեսքով: Եթե հայրենասիրությունը չլինի, սիրելիներիդ շիրիմներն անտեր կմնան, քո հիշողությունը կթողնես ուրիշին: Բայց այս ամենը պետք է մարդկանց հասանելի կերպով ասվի, հուշվի: Կարծում եմ` այս ֆիլմը նաև այս առումով էր լավ օրինակ:

Նույն կերպ ես չեմ կարող հիշել Հայոց ցեղասպանության մասին որևէ ֆիլմ, որ նույն ազդեցությունն ունենա մարդկանց վրա, ինչ հոլոքոստի մասին նկարահանված ֆիլմերը: Օրինակ` «Շինդլերի ցուցակը»: Մեզ մոտ ծայրահեղական են մոտեցումները` կամ լաց ու կոծ է, կամ` չափազանց հեռացած մեզանից: Մենք մեր մասին աշխարհին պատմող ֆիլմեր չունենք: Գուցե կրկին ֆինանսների խնդիր է, չեմ կարող ասել: Ինձ համար միակ ֆիլմը, որը ներկայացնում է հայերի կոտորածը` իր երևացող ու չերևացող բոլոր կողմերով` որպես սերունդներ ձգվող ողբերգություն, Անրի Վեռնոյի «Մայրիկն» է: Դրանից հետո, կարծում եմ, այս թեմայով ևս մեր ասելիքը տեղ չենք հասցրել:

Հավանել եմ նաև Քեշիշյանի «Ոչինչ չի մնա» ֆիլմը` իր պոստմոդեռնիստական մոտեցմամբ, ունայնության, ժամանակակից հարաբերությունների սպառվածության ներկայացման իմաստով: Դա նաև ֆիլմ է այն մասին, որ մարդը պարտվում է պատերազմին: 80-ականների երիտասարդ տղամարդկանց և կանանց սերնդի մասին, որին բաժին հասավ այդ պատերազմը, որ փոխեց նրանց մտածելակերպը, կյանքը, ճակատագիրը: Եվ դա, իրոք, այդպես է: Երևանում մենք շատ չենք զգում, բայց, օրինակ, Ստեփանակերտում շատ նկատելի է: Դա կորած սերունդ է, ամուսին չունեցող, ջահելություն կորցրած, միայնակ մարդկանց… Այդ մարդկանց մասին է ֆիլմը, ինչպես` Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» գիրքը, որը պատերազմին անդրադարձող լավագույն գրքերից մեկն է: Սա գիրք է պատերազմի, դրա սարսափի, մարդկանց մասին:  Ընդհանրապես, շատ դժվար է խոսել, գրել, պատմել պատերազմի մասին, որովհետև պատերազմում ճիշտ ու սխալ չկա, պատերազմը միշտ  սարսափելի է: Շատ դժվար է միակողմանի չանդրադառնալ սեփական պատերազմին: Խեչոյանին դա հաջողվել է:

– Իսկ կա՞ն գրքեր, որոնց էկրանավորումը պատկերացնում ես:

Գուրգեն Խաջյանի գործերը: Մարդկանց մասին: Մեծ քաղաքի մենության մեջ ապրող մարդկանց մասին: Կարծում եմ` ժամանակակից կինոսիրողին դրանք դուր կգան, որովհետև իր մասին են: Մհեր Իսրայելյանը մի լավ վիպակ ունի` «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք»: 80-ականների սերնդի մասին: Կարծում եմ` էկրանավորման շատ լավ հիմք կարող է լինել, բացառիկ ֆիլմ` և’ փաստավավերագրական իմաստով, և’ փլուզվող երկրում ապրող 15-16 տարեկան, դեռահասության մաքսիմալիզմով տարված պատանիների ապրումների:

– Դու մի քանի անգամ արդեն ասացիր, որ ֆիլմ նայել չես սիրում: Ինչո՞ւ: Գրականությունից ստանում ես այն ամենն, ինչ քեզ պե՞տք է:

– Երևի այո: Գրականության միջոցով կարողանում եմ կանգ առնել այնտեղ, որտեղ ուզում եմ ու խորքեր գնալ: Գիրքը կարող ես ընդհատումներով կարդալ, ֆիլմն անընդհատ դադարներով նայել չի լինում: Բացի այդ` ֆիլմերի մեծ մասը ստիպված եմ համակարգչով նայել, իսկ աշխատանքի բերումով համակարգչի աղմուկն այնքան շատ է իմ կյանքում, որ նախընտրում եմ գրքի լռությունը: Գիրքը նաև ինձ համար երևակայության զարգացման միջոց է, իսկ կինոն արդեն ռեժիսորի երևակայության արդյունքն է: Չնայած` մի հետաքրքիր փորձառություն ունեմ նաև. փնտրում եմ իմ կարդացած գրքերի հիման վրա նկարահանված ֆիլմերը, նայում եմ այնքան, որքան հասցրել եմ կարդալ, զուգահեռ: Փորձում եմ պատկերացնել, թե ինչպես է ռեժիսորը ներկայացրել այն, ինչ ես կարող էի պատկերացնել` գիրքը կարդալով: Բայց այդ դեպքում էլ հասկանում եմ, որ օգտագործում եմ ֆիլմը` գիրքն ավելի խորապես հասկանալու համար:

– Իսկ, որպես կանոն, ո՞րն է ավելի լավը լինում` գիրքը, թե՞ կինոն:

– Որպես կանոն, գիրքը: Բայց բացառություններ ևս լինում են: Օրինակ` «Ընթերցողը» ֆիլմը ցնցող բացառություն էր: Ամեն դեպքում` լավ գրականության ավելի շատ  եմ հանդիպել կյանքում, չնայած, որ գրականության հանդեպ ավելի խստապահանջ եմ: Երբեք ժամանակ չեմ ծախսի խիստ կանացի ինչ-որ տեքստի վրա, բայց կարող եմ ինձ թույլ տալ նայել նման ֆիլմ` թեկուզ թեթևության համար:

– Իսկ ո՞րն է լավ կինոն:

– Եթե հարցնեիր` ո՞րն է լավ գրականությունը, կասեի` այն, որը փոխում է քեզ: Կինոյի դեպքում լավը երևի այն է, որից առանձին պատառիկներ, սիմվոլներ, պատկերներ մնում են հիշողությանդ մեջ, որոնց մեջ սիմվոլներ կամ այլ իմաստների փնտրտուք կա:

Հարցազրույցը՝ Սոնա ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ