–  Ինչի՞ մասին ենք զրուցելու,- հարցնում է նա:

– Կինոյի և գրականության, կամ՝ գրականության և կինոյի: Հերթականությունը կարող ենք ընթացքում էլ որոշել,- պատասխանում եմ:

Այսպես,  գրականագետ Հայկ Համբարձումյանի հետ խոսել ենք  կինոյի, գրականության, ինքնության, մարդկանց ու գրականության միջև եղած խզման մասին:

– Ես կինո սիրում եմ,- միանգամից ասում է զրուցակիցս, -իմ աշխարհայացքը զգալի չափով ձևավորվել է կինոյի ազդեցությամբ, հայկական կինոյով: Մինչ ձեր գալը մտածում էի ինձ վրա ազդեցություն ունեցած ֆիլմերի մասին: Առաջինը Մալյանին հիշեցի և Աղասի Այվազյանին, որի ստեղծագործությունների հիման վրա ֆիլմեր է նկարել Մալյանը: Ընդհանրապես, Աղասի Այվազյանի ստեղծագործությունները, կարծես, ֆիլմեր լինեն: Այվազյանը մի ստեղծագործություն ուներ «Օբյեկտիվ 18» էր կոչվում, որում նա ներկայացնում է կինոյի հետ իր հարաբերությունները: Դա ինձ վրա շատ լուրջ ազդեցություն էր գործել: Այն գրող մարդու հարաբեության մասին է կինոյի հետ, այն մասին, թե ինչպես կարելի է տեսնել իրականությունը՝ կինո օբյեկտիվից: Աղասի Այվազյանի գրականությունը շատ ընդունված էր մեր ընտանիքում: Եվ այն պատմությունները, թե ինչպես էին նրանք Թիֆլիսում Հենրիկ Մալյանի հետ գնում, իտալական ֆիլմեր դիտում, շատ տպավորիչ էին: Հենց գրականության միջոցով սկսեցի դիտել այդ ֆիլմերը: Հետո, երբ սկսեցի Հրանտ Մաթևոսյան կարդալ, զգացի, որ նա էլ կինոյի հետ շատ սերտ հարաբերություններ ունի: Երևի նա էլ ամբողջ կյանքում երազել է ֆիլմ նկարել, որովհետև միշտ դժգոհ էր այն ֆիլմերից, որ նկարահանվում էին իր ստեղծագործությունների հիման վրա: Ասում էր՝ «Կինոգործիչները չգիտեն, որ Ծմակուտը Ահնիձորն է՝ գումարած իմ սերը: Գնում Ահնիձորը նկարում են, բայց իմ սիրո փոխարեն ստեղծագործող մարդու իրենց սերն էին նկարելու, որը չգիտեմ իրենք ունե՞ն, չունե՞ն, իրենց ֆիլմերից դատելով՝ չունեն, և իրենց Ծմակուտը չի կայանում»: Այսինքն՝ այն ամենը, ինչ Ահնիձորը դարձնում է գրական տարածք: Այս տեսանկյունից, իսկապես, կինոն ինձ օգնել է հասկանալ գրականությունը, թեև, փաստորեն, գրականության միջոցով եմ նաև դեպի կինո եկել: Այսօր էլ կինոն ինձ շատ է օգնում հասկանալ և վերլուծել գրականությունը: Անգամ դասախոսական աշխատանքի ընթացքում, հաճախ, առանձին ստեղծագործությունների դեպքում, ես դրանք, բացի գրականագիտական լեզվի միջոցները, փորձում եմ նաև  կինոյի միջոցով երեխաներին ներկայացնել: Ցավոք, մեր ուսանողները շատ քիչ են ֆիլմեր դիտում: Ավելի շատ սերիալներ են դիտում, քան դասական կինո:

– Ես էլ եմ իմ ուսանողներին ասում, որ լավ լրագրող դառնալու համար լավ գրականություն կարդալն ու լավ կինո նայելը հավասարապես կարևոր են: Բայց, ցավոք, ո՛չ առաջինը, ո՛չ երկրորդը նրանց առանձնապես հետաքրքիր չեն:

– Մեր բուհերում, ցավոք, երիտասարդներն այլ թեմաների մեջ են, այլ հետաքրքրություններ ունեն, չափազանց քաղաքականացված են, սոցիալական ցանցերով, բամբասանքներով տարված: Կինոյի նշանակությունը, ցավոք, չեն ընկալում, որովհետև կինոն ևս փոխվել է.  Անտոնիոնիի, Ֆելինիի, մյուս դասականների ֆիլմերը շատ բան կարող են տալ գրականության և աշխարհի ընկալման իմաստով…, նրանք չեն նայի և չեն էլ ցանկանա ընկալել, որովհետև նրանք սովոր են ինչ-որ պատրաստի լուծումներ ունենալ, իսկ այդ ֆիլմերում հակառակն է.

«Մենք տեսնում ենք այս աշխարհը ողջ անհուսության, անկազմակերպվածության, քաոսի մեջ, որտեղ ոչ մի օրենք և սահման չկա: Նրանք ուրիշ սերունդ են, պատրաստի, հեշտ տրվող, արագ զարգացող սյուժեների, իրավիճակների սովոր, ամեն ինչ միանգամից են ուզում ու առանց ճիգ ու ջանքի»։

Չնայած՝ Հոլիվուդում ևս լավ գործեր ստեղծվում են, հատկապես վերջին տարիներին: Օրինակ՝ Ինյարիտուի ֆիլմերից «Բըրդմենը» շատ հավանեցի: Շատ-շատ հետաքրքիր էր՝ և՛ կինոյի տեսակետից, և՛ գրականության: Պայմանական տարածությունը կամ իրական թատրոնը, որում տեղի են ունենում իրադարձությունները, որոնք պրոյեկտվում են իրական հարաբերությունների վրա: Օրինակ՝ մեր ժամանակակիցներից Համբարձում Համբարձումյանի ստեղծագործությունները՝ հատկապես վաղ շրջանի պատմվածքները, ինձ միշտ հիշեցնում են Կուստուրիցայի ֆիլմերը՝ կենդանի մարդկանցով, քաոտիկ կյանքով,   ապրումներով: Եվ զարմանում եմ,  որ ուսանողները, օրինակ, Կուստուրիցային չեն ճանաչում, չնայած՝ կարծում ես, որ շատ տարբեր շրջանակներում պետք է ծանոթ լինեն նրա ֆիլմերին: Ես դասերի ընթացքում շատ եմ օրինակներ բերում հենց ֆիլմերի վրա, օրինակ՝ «Ամելի» ֆիլմի, որ, թվում է, արդեն իսկ դասական գործ է և շատ օգտակար կարող է լինել գրական երկեր հասկանալու համար, որովհետև դրանում մարդիկ են՝ իրենց փոքր իրականություններով, երազանքներով, աշխարհներով, որոնք, իրականում, շատ նման են մյուս մարդկանց իրականություններին, նաև՝ հենց իմ ուսանողների, ովքեր, ցավոք, չեն կարողանում տեսնել այդ կապը: Նրանք, բնականաբար, գրականությունն էլ չեն հասկանա, եթե ֆիլմը չեն կարողանում հասկանալ:

– Այո, հատկապես, որ կինոն և գրականությունը արվեստի ամենահեշտ ընկալվող, ամենաշոշափելի տեսակներն են՝ տեքստի և վիզուալ բովանդակության շնորհիվ: Բայց, այնուամենայնիվ, ակնհայտ է, որ խզում կա: Ձեր կարծիքով՝ ո՞րն է դրա պատաճառը: Հատկապես ժամանակակից գրականության մասին է խոսքս: Խնդիրն այն է, որ մեր գրականությունը և մեր իրականությունը շատ տարբե՞ր են: Այդ ենթատեքստերի մե՞ջ է խզումը, թե՞ մարդիկ են ուղղակի անտարբեր: Ես կարծում եմ, որ ժամանակակից հայ գրականությունը բացառիկ լավն է՝ պինդ, բազմազան, իսկական: Իսկ իմ ուսանողներն, օրինակ, տեղյակ էլ չեն, որ այն կա:  

– Հետաքրքիր բան ասացիք՝ գրականության և իրականության հարաբերության մասին: Այո, շատ ժամանակ, երբ մարդիկ մերժում են կամ չեն սիրում ժամանակակից գրականությունը, բացատրում են դա նրանով, որ չեն տեսնում իրենց կյանքի և գրականության կապը: Գուցե, նախկինում ինքս էլ այդպես մտածեի, որ գրականությունը կտրված է իրականությունից, բայց այսօր համոզված եմ, որ մեր գրականությունը շատ ավելի է արտացոլում մեր իրականությունը, ուղղակի այն մարդիկ, ովքեր գրականություն չեն կարդում և չեն հասկանում, այլ իրականության մեջ են ապրում: Ասեմ ավելին՝ չգիտեն էլ՝ ինչ իրականության մեջ են ապրում: Վերջին տարիներին ես դրանում համոզվեցի: Չափազանց սահմանափակ է նրանց իրականությունը: Ըստ այդմ՝ նրանք չեն հասկանա գրողի սուր հայացքը, լեզուն, որ իրականության ամենալուրջ, ամենասուր խնդիրներն արտացոլում է այլ  կերպ, այլ խոսքերով: Դա նրանց պետք էլ չէ: Դա չի տեղավորվում նրանց իրականության՝ սերիալների, ֆեյսբուքյան սելֆիների, նյութական, կենցաղային արժեքների մեջ: Խզումն իրենց և գրողի կամ ռեժիսորի իրականությունների միջև է: Բայց, կարծում եմ, գրողն ու ռեժիսորն այս իրականությունն ավելի լավ են տեսնում: Մյուսները իրենք իրենց և իրենց իրականությունը չեն ճանաչում:

Երբ մարդն իրեն ճանաչի և մտածի՝ ինչ է իրեն պետք նյութական արժեքներից բացի, նրան կսկսի հետաքրքրել նաև հոգևորը:

– Խոսեցինք իրականության և գրականության խզման մասին: Մտածում էի՝ գուցե Մաթևոսյանը մեր ժամանակների վերջին գրողն է, որն ընկալվում է որպես բացարձակ մեծություն, նաև, որովհետև նրա գրականությունն ամբողջությամբ արտացոլո՞ւմ էր այդ ժամանակվա իրականությունը: Չնայած, պետք է ընդունել նաև, որ այդ ժամանակ իրականությունը գրեթե նույնն էր բոլորի համար, այսինքն՝ գոնե կենցաղային ենթատեքստը նույնն էր:  Գուցե այսօր իրականություննե՞րն են շատ բազմազան:

– Նախ, համաձայն չեմ, որ Մաթևոսյանն ամենաընկալելի գրողն է: Հակառակը. Դպրոցական տարիներից ընդունված է համարել, որ Մաթևոսյանը բարդ հեղինակ է, և ըստ այդմ՝ և՛ ուսուցիչները, և՛ երեխաները դժվար են Մաթևոսյան կարդում: Եթե դուք նույնն ասեիք Սևակի մասին, նրա հրապարակախոսական պաթոսով, սահմանումներով, առավել լայն մասսաների համար ընկալելի ձևակերպումներով, կհամաձայնեի: Չնայած՝ Սևակի ստեղծագործությունները ևս ողջ խորությամբ չեն ընկալվում, այդ պատճառով էլ որոշակի ընթերցող շրջանակների մոտ Սևակի նկատմամբ բացասական վերաբերմունք կա, քանի որ նա համարվում է մասսայական հեղինակ: Մինչդեռ բարձր գեղարվեստական արժեք ունեցող սևակյան գործերն, ըստ էության, անծանոթ են թե՛ այդ շրջանակներին, թե՛ լայն մասսաներին:

Գալով Մաթևոսյանին. Ես համաձայն չեմ, որ նա հեշտ ընկալելի հեղինակ է: Գուցե անունը գիտեն, մի քանի ստեղծագործություն, որոնք էկրանավորվել են, բայց ոչ խորությամբ: Մաթևոսյանը բարդ հեղինակ է, բայց դա չի նշանակում, որ նա անընթեռնելի է, խրթին: Գուցե, Մաթևոսյանը հայոց պատմության մեծագույն արձակագիրն է: Նաև համաձայն չեմ, որ նա միագիծ իրականություն է ներկայացրել: Դա էլ մյուս կարծրատիպն է, որ նա գյուղագիր է, և գյուղական կյանքն է ներկայացրել: Նրա ստեղծագործությունները ուսումնասիրած մարդը երբեք չի կարողանա ասել, որ նա գյուղագիր է, որովհետև նրա խնդիրը, նրա ստեղծագործության հիմքում մարդն է: Այլ հարց է՝ պատրա՞ստ է արդյոք մարդն այդքան խորությամբ ճանաչել ինքն իրեն և գոյաբանական հարցեր դնել ինքն իր դեմ՝ ինչո՞ւ ենք ապրում, ինչո՞ւ ենք մեռնում, որտե՞ղ է մեր հայրենիքը, դրա սահմանը, գտնո՞ւմ,  թե՞ կորցնում ենք այդ հայրենիքը և շատ այլ հարցեր, որոնք կարելի է գտնել Մաթևոսյանի գրականության մեջ: Հենց մարդիկ պատրաստ լինեն իրենք իրենց այս հարցերը տալու, Մաթևոսյանի գրականությունը նրանց համար հարազատ կդառնա, որովհետև դրա մեջ իրենց հարցերի պատասխանները կգտնեն: Իսկ մարդիկ, սովորաբար, ձգտում են հեշտ հարցերի, ժամանցի:  Ի դեպ, գրականությունը տարբեր գործառույթներ ունի: Կա գրականություն, որը հենց ժամանցային է, նախատեսված այն բանի համար, որ ընթերցողը դրանից մեջբերումներ անի, օրինակ՝ Ֆեյսբուքում, կամ՝ գրքով նկարվելու համար, ժամանակ անցկացնելու:  Մաթևոսյանի գրքի հետ չեն նկարվի, որովհետև չեն հասկանա՝ ինչ է ասել այդ մարդը, որովհետև նա մեր կյանքի, աշխարհի ամենակարևոր հարցերն է բարձրացրել իր գրականության մեջ, անկախ նրանից՝ այդ հերոսը քաղաքում ապրած, գյուղ վերադարձող Քառյա՞նն է, որ իրեն քաղաքացու տեղ է դրել, բայց ճանապարհին պետք է ամբողջ փոշին նրա վրայից թափվի, իսկ ինքը  հողին հավասարվի, որպեսզի արժանանա իրենց Քոլագերան կայարանին և իրենց գյուղին՝ «Կայարան» պատմվածքում, թե՞ վերջերս հրապարակված «Տախը» վեպից Ռոստոմը, որն իրեն աշխարհի տիրակալն է համարում՝ լինելով սովորական անտառապահ:  Մարդն իր կյանքի ընթացքում պարբերաբար լինում է այդ իրավիճակում, երբ ինչ-որ թագավորություններ ես ունենում, որոնք կորցնում ես, և փորձում ես պահել: Կարծում եմ՝ շատ լավ էր, որ հենց հիմա այս վեպը հրապարակվեց, որովհետև դրանում շատ հստակ են մարդու դերի, տեղի, գործի, հայրենիքի հետ նրա հարաբերությունների, երկրի տերը և, միաժամանակ, զավակը լինելու ընկալման վեաբերյալ հարցերը, որոնք հատկապես արդիական են հիմա: Մեծ գրականությունը առավելապես հարցեր է բարձրացնում, այլ ոչ թե պատասխաններ տալիս։

– Իսկ ի՞նչ է պակասում ժամանակակից գրականությանը՝ ընթերցողի համար հետաքրքիր լինելու համար:

– Պակասը գրականության մեջ չէ, ընթերցողի մեջ է. Ցանկությունը, կամքը, իրենց իրականության ընկալումը, որը գրականությունն ունի, իսկ իրենք՝ ոչ: Սա է խզման պատճառը: Իսկ, եթե տեխնիկական տեսանկյունից քննարկենք, ապա ո՞ր տարիքում են մարդիկ ավելի շատ կարդում: Դպրոցում: Նշանակում է՝ ժամանակակից հայ գրականությունը պետք է դպրոցական ծրագրեր մտնի: Դպրոցների ուսուցիչները պետք է վերապատրաստման դասընթացներ անցնեն, որպեսզի չմերժեն իրենց քիմքին անհարիր, իրենց իմացած, պատկերացրած գրականությունից տարբերվող գրականությունը: Մինչդեռ գրականության ուսուցիչների մեծ մասը կարծում է, որ գրականությունը գեղեցիկ, գրական հայերենով գրված տեքստն է: Իսկ գրական հայերենով և՛ կենաց, և՛ ճառ է գրվում: Բնականաբար՝ սուր, «ոչ գեղեցիկ», իրենց պատկերացրած՝ «գեղարվեստական  շարադրությունների» չնմանվող հայերենը  նրանց մոտ միանգամից վախ, անհանգստություն, դիսկոմֆորտ է առաջացնում, որովհետև, նրանց պատկերացմամբ, գրականությունը աշակերտներին պետք է գրական, գեղեցիկ հայերեն խոսել սովորեցնի, գրագետ շարադրություններ գրել և այլն:

Իսկ, իրականում, գրականությունը երեխաներին պետք է մտածել սովորեցնի, չվախենալ, ազդեցության տակ չընկնել:

Հիմա, երբ նայում ենք դպրոցներում, բուհերում սովորողներին, տեսնում ենք, որ գրականությունն իր այդ գործառույթը չի իրականացնում: Մարդիկ չեն սովորում մտածել, որովհետև մենք մեր երեխաներին մաքուր, օսլայած տեքստեր ենք տալիս, որոնց մեկնաբանություններն էլ են այդպիսին. Մենք իդեալականացնում ենք հերոսներին, հեղինակներին, մինչդեռ գրականությունն այդ հակասությունների մեջ է հետաքրքիր: Հեղինակը կարող է սուրբ չլինել,  բայց սրբացվելու արժանի տեքստեր գրել: Երբ մենք այս կարծրատիպերը կոտրենք, գրականությունը կմոտենա մարդկանց:

 

– Իսկ կա՞ որևէ գրական ստեղծագործություն, որի էկրանավորումը կուզենայիք տեսնել:

– Բարդ հարց է: Որպես կանոն, էկրանավորումները միշտ զիջում են գրական գործին:

– Այո: Ինչո՞ւ:

– Նախ, գրականությունը պետք է դա թույլ տա, հետո՝  լավ ռեժիսորներ են պետք, որ կգան ոչ թե հեղինակի կամ հերոսի վերաբերյալ կարծրացած ինչ-որ պատկերացումներով, այլ նոր հայացք, նոր ընթերցում կբերեն իրենց ժամանակի համար: Ռեժիսորները պետք է հասկանան՝ ինչո՞ւ են ընտրել հենց այդ գրական գործը. Ոչ թե որովհետև այն լավն է կամ սիրված է, այլ, որովհետև, քո ժամանակի համար ասելիք պետք է ունենա: Օրինակ, մի քանի օր առաջ գնացել էի «Սասնա ծռեր» ներկայացումը դիտելու: Ես այդպես էլ չհասկացա՝ Սունդուկյանի անվան թատրոնում այդ ներկայացումը բեմադրելու իմաստը: Դա կարող էր Պատանի հանդիսատեսի թատրոնում բեմադրվել, որովհետև դա սյուժեի վերապատմում էր ընդամենը: Ես ապշել էի, թե ինչո՞ւ են այդ գործը բեմականացրել: Բացի այդ, ինչպե՞ս կարելի է մի տեքստ, որը մեր ժողովրդի համար այդքան կարևոր է, այդքան սերտորեն կապված է մեր հավաքական, կոլեկտիվ գիտակցության հետ, որն անընդհատ վերարտադրվում է մեր հասարակական, քաղաքական կյանքում, այդքան չկապել իրականության հետ: Այստեղ հիմնական խնդիրն այն է, որ մենք մեր գրականության, բանահյուսության մասին կարծրացած պատկերացումներ ունենք: Ընթերցման պրոցեսը կամ գրական տեքստի ընկալումը փոխադարձ պրոցես է. Առանց ընթերցողի գրականություն չկա: Ընթերցողը գրողի հետ համարժեք, համազոր հեղինակ է, նա գրողի հետ զուգահեռ գրական գործը ստեղծում է իր ընկալմամբ: Այսօր այդ ընկալումը չկա: Ամենուր հայհոյում են, բայց, եթե գրական գործում մեկ հայհոյանք լինի՝ հերոսի տիպականացման համար, գործն անորակ կհամարեն, մինչդեռ գրական գործից պահանջում ենք, որ այն մեր կյանքը պատկերի և արտացոլի: Նշանակում է՝ մենք մեր կյանքը ևս պատկերացնում ենք մեր ֆեյսբուքյան նկարների պես, ստերիլ, սիրուն, ֆոտոշոփ արած: Չկա նման իրական կյանք:

Վերջերս ուսանողներիս համար Մաթևոսյանի գործերից մեկն էի ընթերցում, որ կոչվում է «Հաղարծին»: Հերոսը կինոգործիչ է և խմբի հետ այցելել է Հաղարծին: Ու հանկարծ նա հասկանում է, որ ինքը մի տեսակ գոյություն չունի. Հաղարծին իրենց բերել է մեքենան, ճանապարհին կերակրել է խորտկարանը, իր կեցվածքն իրենը չէ, շուրջբոլորը զննելը և աչքերը փակ հիանալը ինքը տեսել է ինչ-որ լեհական ֆիլմում:

Մեր իրականությունն այսօր շատ նման է այս հերոսին, այն իմաստով, որ մենք անընդհատ ինչ-որ դերերի մեջ ենք՝ լավ ծնողի, լավ քաղաքացու, լավ ծնունդ անողի և այլն: Բաց մենք որտե՞ղ ենք: Եթե մենք չենք կարողանում մեր դերերի մեջ ինքներս մեզ գտնել, ինչպե՞ս կարող ենք դա անել գրականության մեջ:

– Եվ վերջին հարցը՝ նորից գրականության մասին: Ժամանակակից գրականությանը հաճախ մեղադրում են նրանում, որ այն, իբր, չի անդրադառնում Հայաստանի համար շրջադարձային, կարևոր իրադարձություններին՝ պատերազմին, երկրաշարժին, հիմա՝ արդեն հեղափոխությանը: Արդարացի՞ են այս մեղադրանքները: Գրականության գործառույթը դա՞ է:

–  Այն, ինչ պահանջում են, ավելի շատ լրագրության հետ կապ ունի, քան գրականության: Մեծ և լավ գրականությունը երբեք էլ ուղղակիորեն չի անդրադառնում այդ խնդիրներին: Նույնիսկ ամենախաղաղ տեքստերում կարելի է տեսնել պատերազմի արձագանքը: Պատերազմին արձագանք եղել է, գուցե հաղթանակի՞ն պաթետիկ արձագանք չի եղել: Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպն ամբողջությամբ այդ խնդրի մասին է, բայց ոչ պարզունակ՝ «մենք հաղթեցինք կամ պարտվեցինք» հարթության մեջ, այլ այն մասին, որ պատերազմը չարիք է, մարդասպանություն: Մեծ գրողն իրեն դպրոցական շարադրության մակարդակի, պաթետիկ տեքստեր չի կարող թույլ տալ: Եվ, ընդհանրապես, ես համարում եմ, որ այս անավարտ իրողության մեջ չի կարելի ինչ-որ լուրջ բաներ գրել՝ ո՛չ պատերազմի, ո՛չ հեղափոխության մասին, որովհետև ինչ էլ գրես, ճառ ու կենաց է դառնալու վերջում: Մեզ, առնվազն, երեսուն տարի ժամանակ է պետք՝ հասկանալու համար, թե ինչ կատարվեց, ինչ տվեց մեզ այս հեղափոխությունը: Դեռևս չմարսված իրողության մասին գրելիս՝ «դուխով», ռաբիս երգերից ավելի արժեք չի ստեղծվի: Գրականությունը չի կարող այսքան մասսայական լինել:

Հարցազրույցը՝  Սոնա Մարտիրոսյանի

Լուսանկարները՝ Անահիտ Հայրապետյանի և Գուրգեն Ջանիբեկյանի


Դենիել Բըրդ․ Ժամանակակից կինոն ինձ ձանձրացնում է

Հուլիսից լեհական FIXAFILM-ում սկսվել էր Սերգեյ Փարաջանովի «Հակոբ Հովնաթանյան» կարճամետրաժ ֆիլմի վերականգնումը։ Ամռանը բրիտանացի  պրոդյուսեր Դենիել Բըրդը մասնագիտական լսարանին ներկայացրեց...

|13 Նոյեմբեր 2018,10:56