Կինոն մեր ցավոտ կողմն է, բաց վերքը, որի դեղ-դարմանը դեռ չենք գտել։ Սովետի փլուզումից 30 տարի է անցել, բայց կինոյի քաղաքականություն դեռ չունենք։ Փորձերը, փնտրտուքները շարունակվում  են նաև այսօր։ Կինոոլորտի կարգավորման նոր մոտեցումներ ենք սպասում մշակույթի նախարարությունից՝ ակնկալելով, որ կձևավորվի պետական քաղաքականություն, ու ռազմավարական այս ասպարեզը կսկսի շնչել։ Կինոգետ Րաֆֆի Մովսիսյանը մշակույթի նախարարի խորհրդական դարձավ Հայաստանի նոր իշխանությունների օրոք։ Ուրեմն եթե մեր կինոյի ասպարեզում փոփոխություններ լինեն, ենթադրելի է, որ նրա խորհուրդներն էլ են հիմք ծառայելու։ Այս պահին չգիտենք՝ խոսքն ինչ փոփոխությունների մասին է, որովհետև  ձեռքներիս դեռ առարկայական նյութ չունենք։ Այնուամենայնիվ, երիտասարդ կինոգետի կարծիքները, դդիրքրոշումն ու կինոյի հետ նրա նախնական ու հետագա առնչությունները հետարքրել են kinoashkharh.am-ին։

-Կինոն ե՞րբ  դարձավ Ձերը, Րաֆֆի։

-Կինոյի հետ իմ առնչությունն սկսվեց, երբ կինոյի և թատրոնի պետական ինստիտուտի կինոգիտական ֆակուլտետի ուսանող դարձա։ Շատ պատահական եմ ընդունվել այդ ֆակուլտետ։ Կինո՝ որպես մասնագիտություն, ոչ թե ժամանց, որը կարելի է խորությամբ ուսումնասիրել, հետաքրքիր շերտեր բացահայտել, ընկալել եմ երկրորդ կուրսում։ Կինոյի հետ իմ առաջին բախումը շատ տարօրինակ էր։ 17 տարեկան պատանուն միանգամից ցույց տալ Էյզենշտեյնի «Պոտյոմկին զրահանավը», բնական է, որ խոր հիասթափություն պետք է առաջացներ կինոյի նկատմամաբ։ Սա, ի դեպ, կրթական լուրջ խնդիր է։ Հիմա, երբ հիշում եմ ուսանողական տարիներս, մտածում եմ՝  մասնագիտական մոտեցումների առումով ինչքան բան կարելի էր փոխել կրթական համակարգում։

-Իսկ մինչ Էյզենշետեյնը,  կինոյի մասին ի՞նչ պատկերացումներ եք ունեցել։

-Պատկերացումներս ժամանցային էին, այսինքն՝ այն, ինչը կարող էր գյուղում ծնված պատանուն հետարքրել՝ VHS տեսաերիզներով կամ հեռուստատեսությամբ ցուցադրված մարտաֆիլմեր՝ սկսած Բրյուս Լիի, Ժան- Կլոդ Վան Դամի, Չակ Նորիսի կարատե-կինոներից մինչև տարբեր կատակերգություններ։

-Էյզենշտեյնի «Պոտյոմկին զրահանավի» հետ առաջին «բախումն» ի՞նչ հետևանքներ ունեցան, ի՞նչ վերլուծություններ արեցիք։ Իրականում կրթական լուրջ խնդիր եք առաջ քաշում։ 17 տարեկան պատանին չէր կարող պատրաստ լինել Էյզենշտեյնին։

-Եթե նույնիսկ դու սովորում ես ոչ թե կինոգիտական, այլ ռեժիսուրայի ֆակուլտետում ու  քեզ միանգամից  հրամցնում են 100 տարի առաջ նկարահանված սև-սպիտակ համր  ֆիլմ, ու դասախոսը ջանում է  համոզել, որ դա հանճարեղ ֆիլմ է, դու հասկանում ես, որ լավ կինոյի մասին պատկերացումը քեզ մոտ երբեք էլ չի ձևավորվելու։ Առաջին բախումը վանելու է. դա անխուսափելի է։ Ճիշտ կլիներ մինչ այդ տեսականորեն պատրաստեին մեզ, ասեին, որ եթե չլիներ այդ ֆիլմը, չէին լինի նաև պատանի տարիների մեր սիրած ֆիլմերը, չէր լինի ժամանակակից կինոն։

-Եթե Դուք լսարան մտնեիք,  ինչպե՞ս կանեիք, ի՞նչ մոտեցում ցույց կտայիք ուսանողներին։

-Եթե կինոգիտական կուրսում դասավանդելու հնարավորություն ունենայի, կինոյի պատմությունը կսովորեցնեի հակառակ ժամանակագրությամբ, կսկսեի մեր օրերից ու հետ կգնայի ակունքներ։

-Ուսուցման արդյունավետությունը կբացատրե՞ք։

-Պետք է  ուսանողին նախ ցույց տալ այսօրվա լավագույն ֆիլմերը, որոնք ավելի հեշտ են նայվում, սյուժետային, ժանրային են, հայտնի դերասաններ են խաղում, նկարահանված են ժամանակակից շնչով ու մեզ ավելի մոտ են, հետո  հետ գնալ ու ցույց տալ դասական հին ֆիլմերի հետ կապը։ Կինոյի կենսագրությունը պետք է ուսումնասիրել հակառակ կողմից՝ մեր ժամանակներից, ու հասնել սկզբին, ակունքներին։

-Ըստ իս՝ հետաքրքիր մոտեցում է. առհասարակ յուրաքնաչյուր արվեստ սկսվում է ուսումնասիրել ակունքներից, Դուք առաջարկում եք կինոն ուսումնասիրել պայմանականորեն ասած՝ վերջից , մեր օրերից։

-Կինոյի պատմությունն ուսումնասիրելու համար շատ կարևոր է իմանալ, որ Էյզենշտեյնը 1925 թվականին նկարահանել է  «Պոտյոմկին զրահանավը», որը հեղափոխության մասին է, բայց   մեզ այսօր հետաքրքրում է մեր հեղափոխության մասին, կամ վերջին 10 տարվա մեր կյանքի մասին նկարահանված ֆիլմը։ Ի վերջո, կինոգետը նա չէ, ով գիտե կինոյի պատմությունը, կամ շատ ֆիլմեր է տեսել, շատ դերասանների է ճանաչում, այլ նա է, ով կարող է ֆիլմը նայել, անցկացնել պատմական էքսկուրս, բացատրել ժանրային զարգացումը և վերլուծել։ Իսկ դրա համար կինոգետը պետք է ոչ միայն կինոյի պատմությունը, այլև արվեստի բոլոր ճյուղերին, քաղաքական բոլոր իրադարձություններին  քաջատեղյակ լինի։

– Եթե «Պեպո» ֆիլմի մասին գրելու անհրաժեշտություն լինի, մեր կինոգետները ակտիվորեն կգրեն, բայց ժամանակակից ֆիլմերին  հազվադեպ են արձագանքում։ Չեն հավանում, դրա՞ համար չեն գրում, թե՞ կինոգիտական վերլուծության, կինոքննադատության պահանջարկ չկա։

-Մեր հին ֆիլմերը, միանշանակ,  վերարժևորման խնդիր ունեն։ Այդ ֆիլմերն այն ժամանակ ստեղծվել են նույն գաղափարական հավատամքով, որով և հետո գնահատվել են, այսինքն՝ ֆիլմի ստեղծման ու պատրաստի արտադրանքի ընկալման, գնահատման միջև խնդիրներ չեն եղել։ Կինոգետները ֆիլմի դեմ որևէ բացասական բան չեն գրել, եթե այդ ֆիլմը ներկայացրել է շատ լուրջ գաղափարախոսություն։ Այդ իմաստով եթե մենք ուզում ենք հասկանալ՝ որոնք են մեր լավագույն ֆիլմերը, պետք է նստենք, լրջորեն ուսումնասիրենք ու այդ գաղափարական ճնշումները մի կողմ դրած՝ գնահատենք ֆիլմը։ Միգուցե շատ ֆիլմեր, որոնք այսօր էլ  դասագրքերում լավագույնն են համարվում, իրենց տեղն այլ ֆիլմերի զիջեն, որոնք անկյուններում են մնացել ու որոնց նկատմամբ հատուկ քարոզչություն չի կատարվել։ Ինչ վերաբերում է այսօրվա կինոյի մասին մասնագիտական վերլուծություններին, ես ունեմ ընկրենր, որոնք  իրենց գրպանից գումար ծախսելով՝ միջազգային փառատոների են գնում, որպեսզի նոր ֆիլմեր դիտեն ու գրեն դրանց մասին։ Սովետական տարիների ու այսօրվա կինոգետի մասնագիտական գործունեության, պարտականությունների սահմանները խիստ տարբեր են։ Այն ժամամակվա թե՛ կինոյի, թե՛ կինոգետի վրա  գաղափարախոսություն քարոզելու, նաև այսպես ասած՝ «գործ տվողի» պարտավորություն է դրված եղել։  Շատ հաճախ հանրությանը պետական գաղափարական դիրքորոշումն արտահայտելու օղակը եղել է կինոգետը։ Մեր ժամանակներում դա չկա, կինոգետներն ու կինոքննադատները մնացել են անտերության մատնված։ Ու հարց է առաջանում. ո՞ւմ համար պետք է գրի կինոգետը։

-Բայց ինչո՞ւ է անտերության մատնված, կինոգետը մասնագիտություն ունի, թող գրի, հրատարակի. պետության ու իր միջև անպայման պետք է ինչ-որ կա՞պ լինի։

-Խոսքը դրա  մասին չէ. եթե դու կինոգետ ես ու որոշել ես գումար վաստակել  միայն քո մասնագիտությամբ զբաղվելով՝ ուղղակի անհնար է։ Եթե շուկան մեծ է, ինչպես խոշոր պետություններում, դա դեռ հնարավոր է. այնտեղ կա մրցակցություն, տարեկան մի քանի տասնյակ ֆիլմ է ցուցադրվում, և այնտեղի հանրությունն ուզում է կողմնորոշվել՝ որ ֆիլմը նայի։ Մեծ շուկայում  ֆիլտրի կարիք կա, մեզ մոտ վաղուց այդ ֆիլտրի կարիքը չկա։ Ես՝  որպես կինոգետ, ասում եմ. ցանկացած ֆիլմ, որը նկարահանվել է մեր երկրում, պարտադիր դիտվում է, ու  դրանով հանրության գնահատականն ավարտվում է։  Լավն է, թե վատն է ֆիլմը, դա արդեն P.S. է, երբ այն իջնի էկրանից։ Իսկ ո՞րն է կինոքննադատի դերը. նա  պետք է կարողանա ազդել շուկայի վրա, իր արձագանքով պետք է որոշվի՝ տվյալ ֆիլմն ինչքան ժամանակ է մնալու էկրանին, տվյալ ռեժիսորի կամ պրոդյուսերի կողմից հաջորդ ֆիլմի նկարահանման հավանակությունն ինչքա՞ն է։ Այսօր  մեր երկրում այդ խնդիրը չկա։ Լավագույն դեպքում կարող ենք ասել՝ այսինչի ֆիլմը լավն էր, մյուսինը վատն էր ։… Ի՞նչ գրես այդ ֆիլմի մասին, ի՞նչ է փոխվելու դրանից։

-Ուրեմն կինոգիտական, կինոքննադատական խոսք չպե՞տք է լինի։

-Վերջին 3 տարվա  ընթացքում ես կինոգիտական հոդված եմ գրել միայն այն դեպքում, երբ չեմ կարողացել չգրել։

-Բայց գրելով գումար չե՞ք վաստակել։

-Իհարկե, ոչ։ Դրա համար էլ չեմ գրում, գրում եմ միայն իմ հաճույքի համար կամ, ինչպես ասացի, միայն այն դեպքերում, երբ ուղղակի չեմ կարող չգրել։ Դրա համար էլ  ստիպված եմ զբաղվել այլ գործերով։ Հայաստանում կինոյի խնդիրն ուրիշ է. պետք է կարողանալ ազդել այլ խնդիրների վրա, որպեսզի կինոյի խնդիրը լուծվի։

-Եկանք-հասանք կինոյի քաղաքականությանը։ Պետական քաղաքականություն կինոյում պե՞տք է լինի։

-Պետական քաղաքակնություն կինոյում պետք է լինի այնքանով, որքանով պետությունն է մասնակցում կինոյի  ստեղծմանը։ Պետությունը՝ որպես արտադրող, չպետք է հանդես գա, որովհետև պետությունը ցանկացած արտադրողի հանդեպ միշտ շահեկան դիրքում է։ Ես կարծում եմ, որ որևէ դեպքում պետությունը չպետք է թելադրի արտադրողին ու չպետք է սահմանափակի շուկան։ Պետությունը կարող է լավագույն դեպքում աջակցություն ցույց տալ այն կինոյին, որը շուկայում չի կարող մասնավոր կինոարտադրողին հետաքրքրել, որովհետեև այն լայն զանգվածների համար չի նախատեսված։

-Այսինքն՝ ֆիլմ, որն իր թեմայով, ժանրով, արծարծած գաղափարով փող չի կարող բերել, բայց  պե՞տք է պետությանը, որովհետև, օրինակ՝  ազգային նշանակություն ունի։

-Այո, այստեղ է հենց ձևակերպվում պետության քաղաքականությունը, երբ  մենք փորձում ենք որոշել՝ իսկ ո՞րն է այն կինոն, որն անհրաժեշտ է այսօր պետությանը։ Այսօր կինոյի լոլորտին տարեկան ցուցաբերված պետական աջակցությունը հավասար է եվրոպական միջին բյուջեով մեկ ֆիլմի ծախսին։ Մենք փորձում ենք դաշտը կարգավորել այնպես, որ պետության տրամադրած փոքր գումարի դեպքում  ռեժիսորը համարտադրող գտնելու հնարավորություն ունենա։ Մենք կորցրել ենք 30 տարի,  ու քանի որ պետությունն է եղել ֆիլմարտադրողի հիմնական ֆինանսավորողը, կոռուպցիոն գործընթացներ են տեղի ունեցել։ 30 տարի մարդիկ հարկեր են վճարել պետությանը, դրանցով ֆիլմեր են նկարվել, բայց արդյունքում այդ գումարները փոշիացվել են, որովհետև կինոարտադրանքի որակ չեն տվել։ Այդ 30 տարին նշանակում է մի ամբողջ սերնդի ոտնատակ տալ։ Երբ շուկայում իշխելու քո խաղաքարտերով ոչնչացրել ես մարդկանց ստեղծագործական գաղափարները։ Իսկ այդ մարդիկ կորցրել են ինքնադրսևորման հնարավորությունը,  ու այսօր արդեն միգուցե այլևս մրցունակ չեն։

-Այսինքն՝ լիարժեք սերնդափոխություն չի եղել. կինոյում մի ամբողջ սերնդի տեղը թափուր է մնացել, իսկ դա չի՞ նշանակում արդյոք, որ հաջորդ սերունդը հենման կետ չի գտնի կամ դժվար կգտնի, եթե իր նախորդը բացակայում է։

-ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո առայսօր մի հսկա անդունդ կա, թեև պետք է նշել, որ 1990-ականներին բավականին արժեքավոր, տեսակ ունեցող ֆիլմեր են նկարվել, քան 2000-ականներին ու դրանից հետո։ Վերադառնանաք կինոգետին. նրա խնդիրն այս ամբողջի  մեջ մխրճվելն է. ի վերջո, կինոգետն անկողմնակալ է, որովհետև նա կինոարտադրող չէ. նրա գործում  իր ու մյուսների շահերի բախում չկա։ Կինոգետ ընկերներիցս մեկը  միջազգային փառատոներից է վերադարձել։ Ասաց. «Ինձ այնտեղ մերկ էի զգում, որովհետև  հայկական կինոյի  ոչ անցյալի, ոչ ներկայի մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտե»։ Կինոգետի ամենամեծ երազանքն այն է, որ դրսում եթե անգամ հայ ռեժիսորների անունները չիմանան է, գոնե  ասեն. «Գիտենք, որ Հայաստանում լավ կինո է նկարահանվում»։ Այդպես դրսում ասում են վրացական կինոյի, բայց ոչ մեր  մասին։

Վերադառնանք պետության մասնակցությանը։

-Կարծում եմ պետության մասնակցությունը  պետք է լինի մինիմալի հասնող աննկատ։

-Կա՞ պետական քաղաքականության հայեցակարգ, որ հինը փոխի, նոր հիմքերի վրա դնի։

-Հիմա մեր խնդիրն է հասկանալ՝ ուր ենք գնալու։ Հին ձևով շարունակել ուղղակի չի կարելի։ Ես վստահ եմ, որ նախկին իշխանություններից շատերը փորձել են դրական փոփոխություններ անել, բայց քանի որ ընդհանուր համակարգը հիվանդություններով է պատված եղել, չէր  կարող այդ համակարգի մի օրգանը հանկարծ սկսել  փայլուն աշխատել։  Պետք է լրջորեն աշխատել։ Նոր իշխանությունները մեզ ասել են՝ արեք այնպես, որ բոլորը գոհ լինեն։

-Հասկանալի է, որ դրա համար ժամանակ է պետք, բայց հասարակությունը չի կարող երկար սպասել։

-Եթե այսօր մշակույթի նախարարության, ազգային կինոկենտրոնի համար չկան սիրելի, արտոնյալ ռեժիսորներ, ստուդիաներ ու պրոդյուսերներ, բոլորը մրցակցային հավասար պայմաններում են, ուրեմն մոտ ապագայում դրական փոփոխություններ հաստատ կլինեն։

Հ․Գ․Միայն վերջին 10 տարվա կինոյի բյուջեի հանրագումարը կազմում է մոտավորապես 5,5 միլիարդ դրամ։ Թող հռետորական հարց չստացվի, բայց ո՞վ է էկրանին թեկուզ մեկ արժեքավոր ֆիլմ տեսել։ Նշանակում է 30-40 տոկոս աղքատության ցուցանիշ ունեցող պատերազմական մեր երկրում 5,5 միլիարդ դրամ է փոշիացվել։  Հասկանալի է, որ  կինոյի զարգացման նպաստավոր պայմաններ չունենք նաև այսօր։ Կինոյի նոր քաղաքականության արդյունքի մասին էլ կարծիք հայտնել չենք կարող մինչև չտեսնենք այդ քաղաքականության ապացույցները՝ նոր ֆիլմեր։

Հարցազրույցը՝ Նաիրա Փայտյանի 

 


Դենիել Բըրդ․ Ժամանակակից կինոն ինձ ձանձրացնում է

Հուլիսից լեհական FIXAFILM-ում սկսվել էր Սերգեյ Փարաջանովի «Հակոբ Հովնաթանյան» կարճամետրաժ ֆիլմի վերականգնումը։ Ամռանը բրիտանացի  պրոդյուսեր Դենիել Բըրդը մասնագիտական լսարանին ներկայացրեց...

|13 Նոյեմբեր 2018,10:56