80e95f5e-43e2-4581-ac0b-b47ad3d789cd2015 թվականին, Կաննի 68-րդ միջազգային կինոփառատոնի գլխավոր մրցանակը` «Ոսկե արմավենու ճյուղը», ժյուրիի միաձայն որոշմամբ, շնորհվեց «Դիփան» սոցիալական դրամային:
«Ոսկե արմավենու» հաճելի հետևանքների, Կոեն եղբայրների, Ժակ Օդիարի, ինչպես նաև մի շարք մասնագիտական նրբությունների մասին «Կինոաշխարհի»  փարիզյան թղթակից Լիլիթ Սոխակյանը զրուցել է «Դիփան» ֆիլմի համահեղինակ, երիտասարդ սցենարիստ Նոե Դեբրեի հետ: 

– Նոե, ինչու՞ որոշեցիր դառնալ սցենարիստ:

– Կոեն եղբայրների շնորհիվ: Ես տարված էի նրանց ֆիլմերով: Հիշում եմ 15-16 տարի առաջ էր, վստահ գիտակցեցի կինոյի ոլորտում լինելու ցանկությունս: Իսկ քանի որ սիրում էի նաև գրականություն, սցենարիստ մասնագիտությունն ինքնաբերաբար առաջ եկավ: Ժամանակին մասնագիտացված դպրոցներ շատ չկային : Ստրասբուրգից տեղափոխվելով Փարիզ` նախ  կինոյի փոքր ուսում առա, ապա Սորբոնում ուսանեցի գրականություն, լատիներեն և փիլիսոփայություն: Այդ ամենն իհարկե լավ հող նախապատրաստեց սցենարիստ դառնալու համար:

– Հաղթական դրոշով Կաննի կարմիր գորգին հայտնվելը անսպասելի՞ էր:

– Երբ 20 տարեկան էի, հանդիպեցի Տոմա Բիդեգենին և դարձա նրա աշակերտը: Նա ինձ ծանոթացրեց Ժակ Օդիյարի և մյուս մեծերի հետ: Այդ մարդկանց հետ համագործակությունն էր առաջին հերթին ինձ համար անսպասելի և անհավատալի: Իսկ Կաննի կինոփառատոնն իհարկե սիմվոլիկ մեծ նշանակություն ունեցող բարձունք է, մասնավորապես՝ Ֆրանսիայում, և այնտեղ հայտնվելը` մեծ պատիվ: «Դիփան» ֆիլմի վրա աշխատել են ոլորտի հսկաները, որոնց համար Կաննը սովորական երևույթ Է: Ժակ Օդիյարի գրեթե բոլոր ֆիլմերը հայտնվել են կինոփառատոնում: Ես բախտավոր մարդ եմ, որ աշխատել եմ նրանց հետ:

– Իսկ «Ոսկե արմավենու ճյուղը» մի բան փոխե՞ց քո կյանքում:

– Վստահություն ներշնչեց: Ավելի համարձակ եմ համագործակցության առաջարկներ անում սցենարիստներին կամ այն կինոռեժիսորին, որի հետ երազել եմ աշխատել: Կաննում շահած մրցանակը ապահովում է կրկնակի ուշադրություն քո աշխատանքի նկատմամբ: Վերջերս համագործակցության առաջարկ եմ ուղարկել դանիացի կինոռեժիսոր Տոմաս Վինտերբերգին: Մեծ հույսեր եմ կապում, որ մի բան կստացվի:

8f737f76-7969-4997-b7cb-aafb6f939b85

– Ճակատագրի բերումով Կաննի 68-րդ փառատոնի ժյուրին գլխավորում էին Կոեն եղբայրները: Կարողացա՞ր շփվել նրանց հետ:

– Ցավոք, շատ քիչ: Կինոփառատոնի ավարտին կազմակերպվեց երեկույթ հաղթողների պատվին: Այնտեղ ես նրանց տեսա: Ժոելը զրուցում և շփվում էր մարդկանց հետ, իսկ Իտանը փորձում էր բոլորից խուսափել: Ես չափազանց հուզված էի, բայց ուժերս հավաքեցի և մոտեցա Իտանին, ներկայացա և ասացի, որ իրենց ֆիլմերի շնորհիվ եմ որոշել դառնալ սցենարիստ: Նա ժպտաց և պատասխանեց. «Շնորհակալություն հայտնելու կարիք չկա,  մենք հավանաբար ձախողել ենք քո կյանքը» (ծիծաղում է ):

– Նույն Կոեն եղբայրների վերջին «Կեցցե Կեսարը» (Ave, César) ֆիլմում խոսվում է մի խումբ սցենարիստների անարժան մոռացության երևույթի մասին: Իրականում այդպե՞ս է:

– Ինչ-որ չափով` այո: Բայց կարծում եմ՝ հիմնականում Հոլիվուդում: Այնտեղ բուրգի գագաթին իրոք պրոդյուսերն ու դերասաններն են: Ֆրանսիայում իրավիճակն այլ է: Այստեղ գրի և գրականության նկատմամբ մեծ հարգանք կա: Իմ մասնագիտության մեջ ես հատկապես մի բան եմ սիրում. ֆիլմի հաջողության դեպքում փառքի և ուշադրության կենտրոնում վստահաբար սցենարիստը չէ,  բայց եթե ֆիլմը ձախողվեց, նա նույնպես առաջին մեղադրյալների դերում չի լինի: Կքննադատեն թույլ ռեժիսորին, վատ դերասաններին, բայց թերի սցենարի մասին կնշեն քչերը և ավելի ուշ (ծիծաղում է):

– Վերջապես ո՞ւմ ձեռքի աշխատանքն է ֆիլմը:

– Դա մեծագույն հարցերից է: Ես լիովին համաձայն եմ  ֆիլմի հայրությունը հանձնել ռեժիսորին: Բայց իմ կարծիքով՝ կինոն կոլեկտիվ արվեստ է: Եթե չեմ սխալվում, Դևիդ Ֆինչերն իր հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասել է, որ ֆիլմ նկարահանելը նման է կտավ ստեղծելուն, միայն թե դու կանգնած ես նկարից 50 մետր հեռավորության վրա, իսկ վրձինը պահել է 150 մարդ: Ֆիլմն իրականում հարյուրավոր մարդկանց անվերջ քննարկումների և համագործակցության արգասիք է: Բայց նվագախմբի ղեկավարն իհարկե ռեժիսորն է:

– Իսկ դու, որպես սցենարիստ, նախընտրում ես աշխատել թիմո՞վ, թե՞ միայնակ:

– Թիմով աշխատելն ունի միայն դրական կողմեր. ընթացքում շատ նոր բաներ ես սովորում: Քննարկման շնորհիվ վատ մտքերն անմիջապես բացահայտ են դառնում,  այնինչ, երբ մենակ ես աշխատում, երկար մտածում, գրում,  զարգացնում ես մի միտք, որը հաջորդ օրը, իսկ երբեմն շատ ավելի ուշ արդեն թվում է անհեթեթ: Միասնական աշխատանքը ժամանակի և ուժերի տնտեսում է:

– Սցենարիստը կարո՞ղ է հեշտությամբ դառնալ գրող:

– Կարող է, բայց ոչ հեշտ: Իհարկե, երկու մասնագիտություններն էլ կապված են գրի հետ, բայց միաժամանակ բավականին տարբեր են: Օրինակ, ես ունեմ սցենարիստի գրելաոճ, բայց գրողի ոճ չունեմ: Կարծում եմ` դրանք միավորել պետք չէ: Երբեմն մտածում եմ գրող դառնալու մասին, մանավանդ որ գրականության մեծ սիրահար եմ: Բայց որևէ կինոյի սցենար վերածել գրքի և հանձնել հանրության դատին միտք չունեմ: Փոխարենը կուզենայի արժեքավոր մի բան ստեղծել: Գիրքը պետք է լինի ավելին, քան պարզապես հաճելի ընթերցանությունը:

– Ի՞նչ խորհուրդ կարող ես տալ «Կինոաշարհի» երիտասարդ ընթերցողներին, որոնք կանգնած են կինոյի մեծ ճանապարհին:

– Կա հիմնարար մի խորհուրդ. եթե զգում ես, որ  կարող ես կինո նկարել, պետք է դա անել: Փառք XXI դարի անծայրածիր հնարավորություններին, ցանկության դեպքում նույնիսկ հեռախոսով կարելի է ֆիլմ նկարել: 40 տարի առաջ այդ ամբողջ գործընթացը կարժենար թանկ և դժվար իրականանալի, իսկ այսօր` ոչ: Այնպես որ պետք է նկարել ու շատ, վարժել ձեռքը և աչքը: Եվ իհարկե չպետք է սպասել թույլտվության: Նաև մասնագիտական մի խորհուրդ, որ ինքս կուզենայի լսել տարիներ առաջ: Կինոդպրոցում մեզ սովորեցնում են, որ ֆիլմն իր հիմքում կոնֆլիկտ է, սցենարը սնուցելու համար պետք են հակասություններ: Ես հասկացել եմ, որ բացի այդ, ֆիլմը հետաքրքիր է իր հերոսների հարաբերություններով, այսինքն՝ հերոսն ինքնին այնքան հետաքրքիր չէ, որքան նրա հարաբերությունները մյուս հերոսների հետ: Կարծում եմ` սցենարը չի ձախողվի, եթե այդ կոնտակտը լինի դինամիկ և զարգացող:

– Դա նաև գրականության կարևոր օրենքներից է:

– Այո, բայց գրականության մեջ կա նաև ներքին ճանապարհորդության երևույթը: Ընթերցողը կարող է պարփակվել հերոսի գլխի մեջ և ողջ գրքի ընթացքում հետևել միայն նրա մտքերի ընթացքին: Ցավոք, ֆիլմում դու այդ ներքին աշխարհը մուտք չունես, հասանելի է միայն արտաքին ծածկույթը:

– Վերջում մի քանի բլից հարց: Վերջապես ո՞ րն է Նոե Դեբրեի համար «ամենա» ֆիլմը:

– Հաստատ Միլոշ Ֆորմանի «Թռիչք կկվի բնի վրայով» :

– Սպանե՞լ, թե՞ փրկել հերոսին ֆիլմի վերջում:

– Այդ հարցին դժվար է կարճ պատասխանել: Օրինակ՝ «Դիփանի»  առնչությամբ մեզ մեղադրեցին ամերիկյան «հեփի էնդ»  վերջաբանի մեջ: Բայց Ժակ Օդիյարն այս կապակցությամբ ունի մի հետաքրքիր միտք. ֆիլմի վերջում հերոսի մահը խոսում է սցենարիստի թերի աշխատանքի մասին: Լավ վերջաբանն ավելի աշխատատար է: Ես նախընտրում եմ ֆիլմի վերջում հերոսին տալ այն, ինչի մասին նա նույնիսկ չէր մտածում: Գիտես, ինչպես The Rolling Stones-ի You Can’t Always Get What You Want երգում է ասվում. այն ինչ մենք ցանկանում ենք և ինչ մեզ իրականում պետք է, երկու տարբեր բաներ են: Ես այդպիսի վերջաբանի կողմնակիցն եմ:

– Լսելով Հայաստան բառը, ինչի՞ մասին ես մտածում առաջինը:

– Ցավալի է, բայց առաջին հերթին Ցեղասպանության: Ֆրանսիայում այնքան մեծ է հայկական համայնքը: Իսկ հետո, իհարկե, Շառլ Ազյնավուրի (ծիծաղում է):

– Արդեն գտե՞ լ ես քո երջանկության բանաձևը:

– Անկեղծ ասած, դադարել եմ այն փնտրելուց:

Լիլիթ Սոխակյան
Հատուկ «Կինոաշարհի» համար