unnamedԼիբանանահայ կինոռեժիսոր Նիգոլ Բեզջյանը տարբեր առիթներով Հայաստան է գալիս, ծանոթ է այստեղի կինոմիջավայրին: Նա 10 ֆիլմ է նկարահանել, անընդհատ շրջագայությունների մեջ է, ակտիվորեն մասնակցում է միջազգային կինոփառատոներին: 2015-ի Վենետիկի բիենալեում Հայաստանն արժանացավ «Ոսկե առյուծ» մրցանակին. հայկական տաղավարը ներկայացնողներից մեկն էլ նա էր:
Վավերագրական ֆիլմերի ռեժիսորի հետ «Կինոաշխարհը» բացահայտեց այն համարձակ մտքերը, որոնց պակասի պատճառով մեր ստեղծածը մնում է Հայաստանի սահմաններում՝ ենթակա միայն ներքին սպառման: Նա ուշադրություն է հրավիրում այնպիսի պարզ ու առաջին հայացքից սովորական թվացող երևույթների վրա, որոնք հայերիս են հատուկ: Բայց մի դիտարկում ունի. երբ որևէ թեմա ֆիլմի եք վերածում, այն մի հայաֆիկացրեք:

– Պարոն Բեզջյան, մեր փառատոնային կյանքում հետաքրքիր երևույթների հանդիպե՞լ եք: Նկատի ունեմ՝ հայ ռեժիսորների ինքնատիպ ձեռագիր, մտածողություն բացահայտե՞լ եք:

– Նախ նշեմ, որ կուզենայի՝ շատ փառատոներ լինեին Հայաստանում՝ թեմատիկ բազմազանությամբ, թեկուզ փոքր թվով հանդիսատեսի համար: Միայն մեկ փառատոնով, կարմիր գորգի վրայով հանդիսավորությամբ անցնելով՝ կինոմթնոլորտ չես ապահովի: Հայ ռեժիսորները պետք է այլ երկրներում հաճախակի լինեն, մասնակցեն փառատոների, լավ ֆիլմեր դիտեն, համաշխարհային կինոընտանիքի անդամը լինեն: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է ձերբազատվել նեղ մտածողությունից, չկառչել միայն հայերին հետաքրքրող թեմաներին: Ցանկացած թեմա կարող է երկխոսության հրավիրել օտարազգիներին, միայն թե հարկավոր է մատուցելու ճիշտ ճանապարհը, մոտեցումը գտնել: Օրինակ՝ մի քանի օր առաջ դիտեցի էթնոգրաֆիկ թեմայով մի հայկական ֆիլմ: Ռեժիսորը ներկայացնում էր մի կնոջ, որը հայկական ազգային երգեր է հավաքում: Ես շատ բան սովորեցի այդ ֆիլմից: Հետո հեղինակն ասաց, որ այդ երգերը հետզհետե կորչում են, մենք կորցնում ենք դրանք: Մինչև այդ պահը ներկայացված նյութը հասանելի ու հասկանալի կլիներ նաև օտարին: Չէ՞որ, օրինակ, չինացին էլ ունի հին երգեր, որոնք մոռացության են մատնված: Բայց ֆիլմի վերջաբանը՝ մի հատիկ նախադասությունը, ամեն ինչ փչացրեց. հեղինակն ասաց. «Ահա այսպիսի հրաշալի երգեր ունենք, մինչդեռ Նոր տարուն երգում ենք օտարահունչ` անգլերեն «Jingle Bells»-ը»:

Ի՞նչ կարիք կար այդպես ավերել այդ ֆիլմը, երբ ազգագրական մեծ արժեք կա դրա հիմքում: Պետք է լայն մտահորիզոն ունենալ, առաջնորդվել աշխարհին հասկանալի լեզվով խոսելու սկզբունքով, լինել առաջադեմ, ժամանակի քայլքին համընթաց. մեր ունեցածը բոլորինն է, մեր կորուստը միայն մերը չէ, այլև մարդկությանը: Իսկ մենք անընդհատ մտածում ենք, թե մեզ չեն հասկանա, ու ամեն ինչ անում ենք միայն Հայաստանի ներսում ցուցադրելու համար: Այնինչ մեր ազգային մշակույթը կարող է ավելի արագ կորչել, եթե դուրս չհանենք Հայաստանի սահմաններից ու չներկայացնենք աշխարհին՝ որպես ոչ թե զուտ հայկական ազգային ժառանգություն, այլ համամարդկային արժեք: Համաշխարհային որակի ֆիլմ նկարելիս, եթե անգամ այնտեղ հայեր չկան, միևնույն է, հենց միայն այն, որ ռեժիսորը հայ է, արդեն իսկ մեծ, համաշխարհային ձեռքբերում է: Ես չեմ մեղադրում, որ հայերը եսակենտրոն են, ցավալին այն է, որ այդպիսին շարունակում են մնալ:

– Միգուցե դա թշնամիներով շրջապատված, նաև փոքր ազգ լինելուց է: Ազգ, որը երբեք խաղաղ կյանքով չի ապրել, գումարած Հայոց ցեղասպանության հարցը. կոտորված, հայրենազուրկ լինելու և այդպես էլ արդարությունը չգտնելու բարդույթն է, որից չենք կարող հոգեբանորեն ձերբազատվել: Կարծես ուզում ենք ապացուցել, որ չհաջողվեց մեզ ու մեր ազգային մշակույթը բնաջնջել:

– Ամենուր այսպես է՝ հայը հայի համար, հայը հայի համար: Մենք շատ ենք դեպի ներս նայում, պետք է դուրս նայել, ստեղծել համաշխարհային արժեքներ, ազգայինը ներկայացնել այնպես, որ օտարներն այն ընկալեն որպես իրենցը, զգան ու գիտակցեն դրա անփոխարինելի նշանակությունը և համոզվեն, որ պետք է ամեն գնով պահպանել այն: Իսկ մենք մեր ունեցածը հեռացնում ենք աշխարհից, անջատում համաշխարհային մշակույթից ու քաղաքակրթությունից:

Վերջերս ընկերներիցս մեկն ասաց, որ սիրիացի փախստականների մասին ֆիլմ է նկարել, բայց չի ցուցադրի Հայաստանում, որովհետև վստահ է, որ այստեղ չեն ընդունի այն : Եվ գիտե՞ք՝ ինչու էր այդ կարծիքին, որովհետև այդ ֆիլմում հայ չկար, ուղղակի սիրիացիներ էին: Իմ կարծիքով՝ սովետական քարոզչությունը բնավորություն է դարձել ու ինքնաբերաբար շարունակվում է նաև հիմա: Ավելի ճիշտ և նպատակային կլիներ, եթե Հայոց ցեղասպանության կամ ազգագրական թեմաներն արծարծելու հետաքրքիր, յուրօրինակ միջոցներ գտնվեին: Պատկերացրեք մի ֆիլմ, որը հայ գերդաստանների տոհմածառերի մասին է, ներկայացվում են տասնյակ տոհմերի պատմություններ. ծագումը՝ պատմական Հայաստանից, այնուհետև կոտորած, գաղթ, Լիբանան, հետո Ֆրանսիա, Ամերիկա: Ցեղասպանության հետևանք է, չէ՞, բայց չկան ջարդի տեսարաններ, կան տոհմածառերի պատմություններ, որոնք համամարդկային հնչեղություն կստանան: Կամ մեկ այլ ֆիլմ. ամեն անգամ, երբ գերդաստանն ինչ-որ առիթով հավաքվում է, պապի ազգականներն են ներկա լինում միայն, իսկ մեծ մամի կողմից ոչ ոք չկա: Հարց՝ ինչո՞ւ: Պարզվում է՝ մեծ մամը թրքացած հայ է, որի հարազատներին թուրքերը կոտորել են, իսկ իրեն մանուկ ժամանակ դավանափոխ արել ու ամուսանցրել թուրքի հետ: Մի՞թե խոսուն պատմություն չէ: Ֆիլմում չկան հայեր, բայց ավելի հայկական ֆիլմ, քան սա է, դժվար է պատկերացնել: Ճիշտ չե՞մ:

– Այո, հետաքրքիր մոտեցում է: Ձեր դիտարկմամբ, որպես կինոռեժիսոր, որը դրսից եկած հայի աչքով է նայում մեր կյանքին ու մշակույթին, ինչպիսի՞ թեմաները կարող են հետաքրքիր ֆիլմերի նյութ դառնալ:

– Գիտե՞ք՝ ինչն է ցավալի, որ Հայաստանի արխիվները փաստաթղթերի գերեզման են և բացվում են միայն այն ժամանակ, երբ ինչ-որ մեկին ինչ-որ տվյալ կամ փաստաթուղթ է պետք լինում: Մինչդեռ այդ արխիվներում ահռելի քանակությամբ պատմություններ կան, հետաքրքիր, եզակի փաստեր, որ կարող են ֆիլմերի համար հրաշալի թեմա դառնալ: Կամ մի ուրիշ օրինակ նշեմ. ես բառարաններում ընկույզ բառի բազմաթիվ հոմանիշների ու բացատրությունների եմ հանդիպել: Կանաչ ընկույզին այլ կերպ են ասել հայերը, չորացած ընկույզն ուրիշ անուն ունի, բարբառներում տարբեր անվանումներ են հանդիպում: Ոչ մեկին չի՞ հետաքրքրել, թե աշխարհում այդքան տարածված պտուղը Հայաստանում ինչու է այդքան տարբեր անուններով գործածվել: Սա ազգագրական ֆիլմի հրաշալի նյութ է: Չի կարող հենց այնպես ընկույզ բառն այդքան հոմանիշ ունենալ, ուրեմն այն խոր արմատներ ունի այս հողում: Մինչդեռ ծիրանն ամենուր հենց ծիրան՝ եզակի անունով էլ գործածվում է: Հայաստանի բոլոր անկյուններում ծիրանը ծիրան է. այլ անվանում, հոմանիշ չունի: Բառարաններում կան ծիրանաբույր, ծիրանափող, ծիրանագույն և այլ բառեր, բայց բոլորի հիմքը ծիրանն է: Այն համարվում է հայկական պտուղ, բայց այդ դեպքում ինչո՞ւ ընդամենը մեկ անուն ունի: Ես վերջերս եմ իմացել, որ Աֆղանստանի շրջակայքում կա Հունձա անունով տեղանք, որտեղ մի հին ցեղախումբ է ապրում՝ կտրված ժամանակակից քաղաքակրթությունից, մարդկությունից ու աշխարհից: Հունձա տանող ճանապարհը գրեթե անանցանելի է. ոչ մի փոխադրամիջոց չի կարող հասնել այնտեղ: Տեղաբնակները հատուկ են այդ անհասանելի վայրն ընտրել, որպեսզի ոչ ոք չներթափանցի իրենց կյանք ու չխաթարի այն: Այդ ցեղախմբի կենցաղը, ամեն-ամեն ինչը կապված է ծիրանի հետ՝ ծիրանենու արմատները, տերևները, կորիզը, իհարկե նաև պտուղը լայն գործածություն ունեն, և ասում են, որ այնտեղ աճող ծիրանը հրաշալի համ ու գույն ունի: Այնպես որ կարծում եմ՝ պետք է վերանայել ընկույզի ու ծիրանի ծագումնաբանությունն ու պատմությունը:

– Նշեցիք թեմաներ, որոնք, ըստ էության, հայկական են ու ցանկության դեպքում կարող են ֆիլմերի վերածվել: Իսկ ի՞նչ նոր ֆիլմ եք նկարահանել Դուք:

– Ես նոր եմ ավարտել «Այս օրվանից հետայսու» ֆիլմը: Այն հայ որբերի մասին է, որոնք 1918 թվականին տեղավորվել են Բեյրութի որբանոցում: Թուրքական իշխանությունների՝ հայերին կրոնափոխ անելու և թուրքացնելու ծրագիրն իրականացվել է նաև այստեղ: Բայց դա միայն թվում է, որովհետև թե՛ Ադանայի կոտորածների ժամանակ, թե՛ 1915-ից հետո այդ ծրագիրը ձախողվեց: Ես ուսումնասիրել եմ լիբանանյան, ամերիկյան արխիվները, փաստեր գտել, որոնք վկայում են թուրքական քաղաքականության մասին, բայց եթե մենք այս պահին ասում ենք, որ թուքերը հայերին իսլամացրել ու թուրքացրել են, ուրեմն պարզից էլ պարզ է, որ դա նրանց չի հաջողվել: Եթե նրանք հաջողեին, այդ ծրագիրն իրականություն կդառնար առանց հետքերի, իրականություն կդառնար անսխալ ու անվրեպ՝ առանց մեր իմացության: Բայց անցած 100 տարվա ընթացքում քանի՜-քանի հայ է խոստովանել, որ ինքը կամ իր տատը, պապը հայ են: Ու եթե այսօր էլ են Թուքիայում նման բացահայտումներ արվում, ուրեմն թուրքական ծրագիրն այսօր էլ շարունակում է ձախողվել:

Հարցազրույցը` Նաիրա Փայտյանի