Ներկայացնում ենք Սիրանույշ Գալստյանի հարցազրույցը Աղասի Այվազյանի հետ, որից անցել է 15 տարի, սակայն կարծես երեկ ասված ու գրի առնված խոսք է: Այն ոչ միայն չի հնացել, այլև չի կորցրել իր հրատապությունը, կարծես այսօր աշխարհում կատարվող իրադարձությունների մասին լինի:

– Պ-ն Այվազյան, XX դարն ինչ-որ առումով կինոյի դար էր: Այդուհանդերձ, կրթված մարդը հաճախում էր և՛ կինո, և՛ թատրոն, նաև ընթերցող էր: Կինեմատոգրաֆը մարդու հիշողությանը, երազներին տեսանելի ձև տվեց… Այսօր, թվում է, համակարգիչը, ինտերնետը դուրս են մղում ամեն ինչ: Միայն ինֆորմացիայի ձգտող մարդու տիպ է առաջ գալիս: Արդյոք դա բացարձակ հոգեզրկման չի՞ տանի:

– Ինֆորմացիայից բացի, կա մարդու կյանքը, մարդու տառապանքը, որի հիմքում միտքն է դրված, հոգեկան աշխարհը: Քանի մարդն ապրում է, պետք է տառապի: Չգիտեմ` կտառապի համակարգչի մեջ, թե էկրանին, բայց տառապանքը մի կերպ պիտի արտահայտվի: Մարդը միշտ կապրի իր տառապանքով: Իսկ թե կինոն տեխնիկապես ինչ ձև կընդունի, դժվար է ասել: Բայց սկզբնաղբյուրը մարդն է: Չի կարող կինոխցիկը կամ համակարգիչը լինել սկզբնաղբյուր. ինֆորմացիայի կրողներ են սրանք, ուրիշ ոչինչ: Երբ կարդում ես Ֆլոբեր, Զոլա, տեսնում ես, որ նրանց մոտ արդեն պատրաստի սցենար կար, այսինքն` կինոմտածողությունը, կինոմիտքը վաղուց կար, ուղղակի մարդը տեխնիկական գյուտ արեց: Երազն ի՞նչ է: Այդ իմաստով կինոն վաղուց մեր մեջ կար: Մարդը չի կարող իրենից դուրս ինչ-որ բան ստեղծել: Թե ուր է գնալու կինոն, չգիտենք: Կինո մաքուր վիճակում լինելո՞ւ է… Հիմա մտնում ենք նոր փուլ: XXI դարը կրթված մարդկանց դար պիտի լինի: Մեր սերունդը կիսագրագետ է համարյա: Օրինակ` ես միշտ երազել եմ իմանալ վեց-յոթ լեզու, բայց դժբախտաբար խորհրդային կրթությունն այնպես էր դրված, որ մեզնից ոչ մեկը, իմ սերնդակիցներից գրեթե ոչ մեկը լեզու չգիտի, թեպետ այդքան տարի օտար լեզու ենք սովորել դպրոցում, հետո ինստիտուտում: Եվ դա վերևից էր թելադրված. սովորեցնել էնպես, որ չսովորեն: Այնինչ պիտի իմանայինք և՛ գրաբար, և՛ լատիներեն, հին հունարեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, անգլերեն… Մեր նախորդ սերունդները, ոչ բոլորը իհարկե, մինչև հեղափոխությունը ստանում էին այդ կրթությունը: Հիմա պիտի համակարգիչ իմանանք:

– Մարդուն չի՞ սպառնում ռոբոտանալու` ապամարդկայնանալու վտանգը:

– Մենք ապրում ենք կոմպյուտերի հետ մեկտեղ: Ուր ենք գնալու` չգիտենք: Ինչքան երկար ես ապրում, զգում ես, որ մենք մի չնչին բան ենք: Ճշգրիտ ինֆորմացիոն պատկեր չենք կարող ունենալ. հարցական է մեր առջև դրված, ի սկզբանե` մեր ծննդից սկսված:

– Քաղաքակրթությունն ինքն իրեն սպառելու ճանապարհով չի՞ գնում:

– Մենք քաղաքակրթությամբ մեզ խաբում ենք, բայց ապրում ենք բնությամբ: Քաղաքակրթությունը բնությանը, կենսաբանությանը հակառակ բան է: Եթե քաղաքակրթությանը հետևենք և էդպես գնանք, կյանքը կվերջանա: Քաղաքակրթությունը սահման չունի և թշնամին է բնության: Դրա համար հաղթողները կենսաբանորեն ուժեղ մարդիկ են: Քաղաքակրթությունը նրանց համար զգեստ է, դեկորատիվ, խաբուսիկ ինչ-որ բան: Իմիջիայլոց, կինոն քաղաքակրթության արտահայտություն է, և նրա մեջ էլ խաբուսիկ բան կա:

– Իսկ ի՞նչ է պետք կինո ունենալու համար: Իրավացի՞ ենք, երբ նրա լինել-չլինելը կապում ենք բացառապես միջոցների, գումարների հետ: Իսկ միջավայրի բացակայությո՞ւնը…

– Եթե միջավայրի, պայմանների մասին ենք խոսում, կինոյում կես քայլ անել չեք կարող, անհնար է, հատկապես` այսօր: Պիտի գումար լինի, պիտի պետություն լինի: Կինոն փոքրիկ պետություն է պետության մեջ: Նույնիսկ սովետների ժամանակ «Հայֆիլմը» մեր երկրի դեմքն էր: Կինոն երկրի դեմքն է, ոչ միայն գեղագիտությամբ, այլև կազմակերպվածությամբ: Միայն փող չունենալը չէ, շատ բան մեզանից է գալիս: Կինո ինքնին չի կարող ստեղծվել: Անգամ Գրիֆֆիտը գաղափարներ, դեկորներ է գողացել իտալացիներից. Սադուլն է գրում: Գիտեք կինոբանդիտիզմի մասին, թե ինչ հետախուզություն էր աշխատում Ամերիկայում, այսինքն` կինոն պետականության մակարդակի վրա էր: Եթե ունենաս պետություն, կունենաս կինո: Վրացիները միշտ ունեցել են պետություն և միշտ զգացել են կինոյի կարևորությունը: Դեկորատիվ բան կա նաև դրա մեջ: Կինոն ներկայացուցչական է` ներկայացնում է: Իտալացիներին, ֆրանսիացիներին գիտենք կինոյով:

– Կինոն ստեղծում է ազգի հավաքական կերպարը: Դա մեզ հաջողվե՞լ է:

– Ոչ, դժբախտաբար: Կինո նկարահանելու համար ավելի շատ բնավորություն է պետք, քան տաղանդ:

– Իսկ կարելի՞ է ապագայի հայկական ֆիլմը պատկերացնել, որ այն գեղագիտության առումով կադր առ կադր կառուցված լինի, ինչպես եկեղեցի:

– Եթե կառուցվածքի մասին է խոսքը, ինչպես որ մեր եկեղեցիներն են կառուցված, հատկապես իմ սիրած Հռիփսիմեն, Գայանեն… Այդպիսի կառուցիկ սցենարներ եղել են ամերիկյան, ֆրանսիական կինոյում, Ռենե Կլերի ֆիլմերն էին այդպիսին: Դա վերաբերում է գեղագիտությանը: Մեր կինոն գեղագիտությունից շատ հեռու է, նույնիսկ հաջողված նկարներում… Փորձ ենք արել: «Եռանկյունու» ժամանակ ես այդ խնդիրը դրել էի: Դեռ փորձ չունեի, չգիտեի, որ կինոն ունի արտադրական բազա… Հենց իջար նկարահանման հրապարակ, արդեն դու քեզ չես պատկանում: Մի բանվոր կարող է խորտակել մի ողջ էպիզոդ. չեմ ուզում, թողեց գնաց, վերջացավ: Պետք է լինի կառուցիկ խումբ, ստեղծագործական խումբ: Երբ գրում ես, ով կկարդա, ով չի կարդա` ներքին կապ կունենանք ընթերցողի հետ: Կինոյում ներքին կապը համարյա բացակայում է: Մարդիկ կային, որ հասան դրան. Պազոլինին, մեր Փարաջանովը, Ֆելինին` մասամբ, որովհետև շատ արտիստիկ էր, սիրում էր խաղեր անել: Իսկ խոսել սովետական կինոյի մասին… Մաքուր գաղափարական խնդիրներ էին դնում, որպեսզի էկրանը նվաճեն: Իսկ ամեն ինչ, իհարկե, պետք է լինի կառուցիկ: Տեսեք, կոմպոզիցիայի առումով լավագույն պատմվածքներն ինչքա¯ն կառուցիկ են: Ավելի կառուցիկ գործ, քան Թումանյանի «Գիքորը», դժվար է պատկերացնել: Երբ կարդում ես «Տիկին Բովարին», կոմպոզիցիայով ֆիլմի պատրաստի սցենար է, անհնար է վերածել սցենարի, այդպիսի սցենարը միայն կարելի է փչացնել: Կինոն գեղագիտություն է առաջին հերթին, կոմպոզիցիայի զգացողություն է: Իսկ կոմպոզիցիան ի սկզբանե լինում է մարդու մեջ, ինչպես նկարչությունը. Կա′մ կա, կա′մ չկա: Դա անհնար է սովորեցնել, ուրիշ բան, որ նրբացնում ես, ինչպես նկարչությունը: Բայց կոմպոզիցիայի զգացումով ծնվում են:

– Մենք հաճախ ենք խոսում այն մասին, որ շնորհալի մարդիկ շատ կան Հայաստանում:

– Ստեղծագործող մարդու համար միջավայրը որոշիչ դեր ունի: Մենք` հայերս, միջավայր չունենալու տառապանք միշտ ունեցել ենք: Ես հիշում եմ Համո Սահյանի տառապանքը: Սարերում ծնված մարդ էր և զգում էր, որ ավելին կարող է լինել: Միջավայր էր պետք դրա համար: Ֆրանսիան` Փարիզը, կենտրոն էր: Եվ բանաստեղծներ, նկարիչներ ստեղծեց: Ապոլիները լեհ էր, Իոնեսկոն` ռումինացի, Մոդիլիանին հրեա էր: Արշիլ Գորկին` ամերիկյան աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի հիմնադիրներից մեկը, եթե ոչ հիմնադիրը, Հայաստանում մնար` ի՞նչ պիտի լիներ, ես չգիտեմ:

– Կամ Ռուբեն Մամուլյանը, կամ Ռուբեն Նաքյանը…

– Այո: Հայաստանում ի՞նչ էին անելու: Կամ Վիլյամ Սարոյանը, մեծագույն երևույթ ինձ համար` մեծ, շատ մեծ գրող և հա′յ գրող: Շփոթում են շատերը, երբ համարում են նրան ամերիկացի գրող: Նա հայ գրող է, պարզապես անգլերեն էր գրում:

– Ինքն ասում էր. «Ես գրում եմ անգլերեն, բայց աշխարհին նայում եմ հայերեն»:

– Ամերիկացիներն էլ նրան ամերիկացի գրող չեն համարում: Ինձ թվում է, որ Հայաստանում այսօր էլ ազնավուրներ կան, բայց Շառլ Ազնավուրին ստեղծեց Ֆրանսիան: Արամ Խաչատրյանին ստեղծեց Ռուսաստանը, մենք չենք ստեղծել: Այսինքն` մենք ստեղծել ենք նրանով, որ սերմն ենք տվել, գեները մերն են: Մենք մի մարմին ենք: Հայկական թատրոնը ստեղծեց Վախթանգովը Մոսկվայում: «Տուրանդոտը» ամենահայկական ներկայացումն է: Խաչատրյանի «Սուսերով պարը», Սարյանի գույները համեմատեք նրա հետ, կհամոզվեք: Եվ այդ ներկայացումը մեռավ, երբ էլ հայերը չէին բեմադրում: Վերականգնում են հիմա, բայց շարունակություն չունեցավ Սիմոնովից հետո:

– Մեզ մնում է օտարության մեջ կայացող մեր հայրենակիցներով հպարտանա՞լը միայն:

– Արամ Խաչատրյանի երաժշտությունից օգտվում է ողջ աշխարհը, հայերից բացի: Փնտրում ենք մեկին, որ վաղուց հրաժարվել է իր հայությունից, և ասում ենք` հայ է: Դուք օգտվեք նրա հայությունից: Կոմիտասը մեզ տվեց մեր ձայնը, մեր հնչյունը, երբ չգիտեինք` ինչ ձայնով խոսել: Բայց մենք, ինչպես որ չենք ունեցել պետություն, չունենք և մեր ձայնը, թեև տառապողներ շատ կային: Մեզ բառ տվեց Չարենցը, լեզու տվեց: Հանճարեղ, մեծագույն բանաստեղծ և մեծ գեղագետ, հատկապես` վերջին շրջանի Չարենցը: Եվրոպայում նա կլիներ համաշխարհային երևույթ: Ինձ համար Սարյանն ավելի նկարիչ է, քան Մատիսը: Պոմպիդուի սրահում ցուցադրվում էին նրա բոլոր նկարները` վաղ շրջանից սկսած: Իհարկե, որպես գեղանկարիչ Սարյանը մի քանի գլուխ բարձր է, որովհետև իսկական է, իսկ Մատիսը գեղագետ է, Փարիզում է ապրել, այդ ամբողջ կուլտուրայի մեջ… Ընդգծենք` Սարյանի մեծությունը նաև այն էր, որ Հայաստանում մնաց և կայացավ իբրև մեծ, համաշխարհային նկարիչ:

– Իսկ ի՞նչն է մյուսներին խանգարում: Այստեղ կայացած մեծությունների ճակատագիրը բացառիկ բան ունի իր մեջ, այնինչ դրսում հաստատվելը կարծես օրինաչափ երևույթ լինի:

– Եթե անգամ չխանգարեն, մեկ է, ներքին կենտրոնախույս բաներ կան, որ վանում են: Նավթը լցնես ջրի մեջ, ի՞նչ կլինի: Մեզանից է գալիս, համախմբվելուց: Որոշակի նպատակ պիտի ունենաս` կա′մ գեղագիտական, կա′մ ազգային: Հատկապես մենք ազգային նպատակ ունենք: Երբ հետ ենք նայում, մեր էպոսը, միջնադարը, պատմությունը, վանքերն ու եկեղեցիները հուշում են: Հռիփսիմեին նայում ես` մի ամբողջ ֆիլմի կոմպոզիցիա է: Կառուցիկ էիք ասում, խնդրեմ:

– Ինչպե՞ս օգտվել ունեցած ժառանգությունից: Ներուժն իրագործելու համար կա՞մքն է պակասում:

– Դեռևս Խորենացին է կոչ արել, Չարենցն է այդ կոչն արել, որ լինենք միասնական: Դժբախտաբար, բոլորս այդ գիտակցում ենք, բայց լինել չենք կարող: Վրացին դա գուցե չի էլ գիտակցում, բայց լինում է: Փոքրիկ ժողովուրդ է, և հնարավորություններն էլ փոքր են: Մեր հնարավորություններն ահավոր են, և մեզ խեղդում են: Դրա համար էլ փախչում են: Միայն վատ կյանքից չէ, որ գնում են: Ես դաժան բան եմ ասում, բայց երկար եմ ապրել և լավ գիտեմ` սա մեր տեսակն է: Հայ երեխան ծնվեց` պիտի դեպի Ֆրանսիա նայի, Ամերիկա, Ռուսաստան նայի: Օտարամոլություն չասեմ, զարմանալի բան է, որ միստիկ բնույթ ունի: Համարյա երկու հազար տարի պետականություն չենք ունեցել, հիմա նոր պետություն ենք ստեղծում: Շատ դժվար է հասկանալ, թե աստված ինչ է մեզ նախանշել և ինչու ենք այսպիսին: Մենք բացառիկ ենք, ո′չ լավն ենք, ո′չ վատը: Բացառիկ ենք մեր տեսակով, տարբերվում ենք բոլորից: Հրեայից չափազանց տարբեր ենք, չնայած արտաքին նմանությանը. հրեական արվեստը երկասացություն ունի: Հայերը շա¯տ հեռու են դրանից: Կոշտ ժողովուրդ ենք, ճակատին ենք ասում: Մենք սիրում ենք հունական թատրոնը, էդպես ենք դաստիարակված: Չեխով չենք կարող բեմադրել, նաև մեզանից քչերը կարող են դիտել: Ես մի ուրիշ ցանկություն ունեի: Մենք հնարավորություն ունենք Հայաստանը դարձնելու Կովկասի գեղագիտական կենտրոն` ճարտարապետության, երաժշտության, նկարչության: Ոչ մեկը չի կարող այդքան բարձր որակի ճարտարապետներ տալ, ինչպես մենք: Տեսեք, հիմա նեղ պայմաններում ոնց է կառուցվում Երևանը: Մենք կառուցել ենք քաղաքներ տարբեր տեղերում: Մեր նկարիչները ցրվել են աշխարհով մեկ: Երբ Ֆինլանդիայում էի, տեսա` նկարիչներ են հրավիրում Իտալիայից: Մենք ունենք այնքան, որ գնում են: Բոլորը հանճարեղ չեն, բայց միսը, մարմինը ունեն: Ուրիշ բանի պակաս կա…

– Խորհրդային ժամանակներում ազատություն չկար, հիմա էլ ազատության «ավելցուկի՞ց» ենք տառապում:

– Մարդկային գոյության համար մի օրենք կա` բարոյական սահմանադրություն. հենց որ խախտեցիր, քայքայվում ես ներսից, ֆիզիկապես: Չպիտի մոռանանք դա: Գոգոլն այդ տառապանքն ուներ, շատերն ունեին Արևմուտքում: Մեզ արգելել էին մտածել այդ մասին, բայց տառապանքը կար: Ազատ երկրում էլ կա` ազատության տառապանքը: Պարադոքս է. այդտեղ դու կարող ես ազատ կողմնորոշվել, բայց ինքդ քեզ կարող ես քայքայել, եթե կորցնես ներքին բարոյական սահմանադրությունդ: Իսկ այստեղ այն ժամանակ ստիպում էին քայքայվել: Տրյուֆոյի «Ժյուլ և Ջիմ» ֆիլմում ազատության պրոբլեմն է դրված: Կինը ազատ է, ընտրություն է անում. տղամարդիկ թույլ տվեցին: Տեսեք, հայ տղամարդը թույլ չի տա հայ կնոջը սիրել մեկ ուրիշին: Մենք այնպես ենք կառուցված, որ անհնար է նման բան պատկերացնել, որովհետև հայ ազգը կքայքայվի, կվերանա: Ֆիլմում էլ քայքայվեցին, ինքնասպանություն գործեցին: Ներքին զարգացման բաներ կան, որ պիտի զսպես, նույնիսկ զգացմունքը պիտի ինչ-որ չափի մեջ պահպանես: Եթե շատ մեծ շառավիղ տաս սիրուն, կտանի դեպի մահ: Գերմանացիներն այդպիսի տեսություն ունեն հոգեբուժության մեջ: Ուրեմն ազատության ներքին թույլտվության աստիճան կա, որ ե′ս ինձ պիտի թույլ չտամ, ոչ թե ինձ պիտի ասեն` չի կարելի: Եվ եկեղեցին դա պահում է, հավատացյալ ես, թե ոչ, պահում է մարդուն, մեծ հաշվով: Աստվածաշնչում առակների լեզվով գրված է մարդկության սահմանադրությունը: Աստվածաշնչում տրամաբանություն չկա, իմաստություն կա: Տրամաբանությունը և իմաստությունը հակադիր հասկացություններ են, այսինքն` անհնար է հասկանալ մի բան, որը հասկանալի չէ: Աստվածաշնչում գրված է այն, ինչը պիտի ընդունես իբրև զգայական օրենք: Որքան էլ տառապեցին Դոստոևսկին, Տոլստոյը, Գոգոլը, մեկ է, գլխի ընկան, որ ինչքան էլ գեղեցիկ բան ստեղծես, մեջը մի քիչ սուտ կա… Չես մոտենա Աստծուն: