131022121755_abdulajeva_zara_304x171_bbc_nocreditԿինոքննադատ, արվեստի կառուցման ու ներգործության մեթոդների մասին գրքերի ու էսսեների հեղինակ Զառա Աբդուլլաևան ռուսաստանյան այն վերլուծաբաններից է, որոնց տեքստերը կարդալը մեծ հաճույք է: Նա կարողանում է մի մակերեսի վրա դնել առաջին հայացքից իրար հետ կապ չունեցող երևույթներն ու արվեստի գործերը` գտնելով մտքի տրանսֆորմացիաները: Երբեմն նոր ծագող միտքը բարեբեր է, իսկ երբեմն՝ հետադիմական:

Այս տարի, լինելով Երևանի «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի հյուրը, նա անընդհատ փորձում էր տեղեկանալ հայաստանյան իրավիճակի մասին: Եվ անգամ այս հարցազրույցի ընթացքում ինքն էր հարցեր տալիս՝ պարզելու համար, թե ինչով է շնչում ժամանակից Հայաստանն ու ինչպես է ինքնակազմակերպվում: Նա վստահ է, որ հիմա, երբ հսկա պետական մեքենան ճնշումների ու արգելքների միջոցով արգելափակում է ռեֆլեքսիվ (դեպի ներաշխարհ ուղղված ու վերաիմաստավորման փորձեր անող) հայացքը, ցանկալի է ստեղծել փոքր կղզիներ, որտեղ կհամախմբվեն ընկերներն ու համախոհները:

«Կինոն երբեք նեղ արվեստի ճյուղ չի եղել: Ամեն ինչ փոխկապակցված է: Եվ հիմա այն պահն է, երբ ինքներդ պետք է կապեր ստեղծեք, ցանկանաք, որ կինո լինի»,- վստահ է Զառա Աբդուլլաևան:

– Վավերագրական կինոյի մասին Ձեր գրքում խոսում եք «պոստդոկ» իրավիճակի մասին, որտեղ վավերագրությունն ու հորինվածքն արդեն դժվար ճանաչելի են: Կարելի՞ է ասել՝ ուր է գնում կինոն:

– Իրականում դա ոչ ոք չգիտի, բայց եթե կարճ ասեմ՝ կինոն ավելի ու ավելի է մոտենում մոքյումենթարի ժանրին, այսինքն` կվազիվավերագրությանը: Կարծում եմ՝ դա շատ հետաքրքիր ու ճիշտ ընթացք է, քանի որ բոլոր այն հնացած խոսակցությունները, թե ռեժիսորներն իրենց վավերագրություններում երբեմն օգտագործում են բեմադրական կադրեր, հիմա հնչում են շատ ծիծաղելի ու անհեթեթ:

Իր գոյության առաջին օրից սկսած` վավերագրական կինոն երբեք չի եղել միայն վավերագրություն: Ֆլաերթին իր «Նանուկը հյուսիսից» ֆիլմում ռեպլիկները նկարահանել է մի քանի փորձերից հետո, այն էլ՝ որպես ռեպլիկներ օգտագործել իր գրած տեքստերը: Հետաքրքիրն այն է, որ դա երբեք չի եղել խնդիր:

Խնդիր դարձավ հետո, երբ հանկարծ սկսեց քննարկվել այն հարցը, թե արդյոք հեղինակը իրավունք ունի՞ միջամտելու վավերագրական նյութին: Դա թերևս տեղի ունեցավ պոստմոդեռնիստական հայացքների ներքո, երբ հանկարծ ամեն բան խառնվեց իրար և ուշադրությունը սևեռվեց փաստաթղթի վրա:

Այդ դիսկուրսը սրվեց հատկապես Նյու Յորքի Երկվորյակ աշտարակների փլուզումից հետո, երբ որոշ մարդկանց թվաց, թե իրենք հեռուստացույցով դիտում են հերթական ֆիլմ-աղետը: Բայց պարզվեց, որ աշխարհի վերջը չի եկել, որ իրականությունը` ռեալ  աշխարհը,  դեռ գոյություն ունի: Եվ դա հսկայական շոկ էր: Իսկ ամենահետաքրքիրն այն էր, որ ռեալիստական կամ էլ պարադոկումենտալ հայացքն ազդեց նաև խաղարկային կինոյի վրա: Դա փոքր հեղափոխության պես մի բան էր:

Եվ պատահական չէ, որ ռումինական, լատինամերիկյան կինոալիքները, նոր գերմանական կինոն աշխատում են պոստնեոռեալիստական ոճով, որով 30 տարի ֆիլմեր չէին ստեղծվում:

Եվ այդ ամենի հետ մեկտեղ աճեց ուշադրությունը փաստաթղթի հանդեպ: Այսպես ասած՝ երկակի իրավիճակ ստեղծվեց: Մի կողմից՝ կարևորվեց փաստագրությունը, իսկ մյուս կողմից (որքան էլ ծիծաղելի թվա, բայց դա հակասական չէ)` հենց փաստաթուղթը դրվեց կասկածի տակ: Ինչու՞ դա տեղի ունեցավ: Բազմաթիվ հետազոտություններ կան, որ արխիվների պահապանները (այդ թվում նաև տնային արխիվների) շտկում, խմբագրում, դեն են նետում փաստաթղթերից այն հատվածները, որոնք կարող են վնասել իրենց կամ իրենց հարազատներին: Դա կարող են անել և՛ անձնական, և՛ սոցիալական դրդապատճառներով, ասենք՝ պաշտպանելով այն բարեկամներին, որոնք աքսորվել են, սպանվել:

– Կամ էլ սպանելու հրամաններ տվել…

– Կամ էլ այդպես: Եվ ստացվում է, որ 100-տոկոսանոց վստահություն փաստաթղթի նկատմամբ լինել չի կարող: Մի կողմից պարադոքսալ, իսկ մյուս կողմից՝ բացատրելի հանգամանքները ծնեցին «անառողջ»  հետաքրքրությունը վավերագրական կինոյի հանդեպ:

Բայց ամենահետաքրքիրը կատարվում է ոչ թե վավերագրական, այլ հենց խաղարկային կինոյում: Ասենք, Միխայիլ Հանեկեի «Սպիտակ ժապավեն» սև-սպիտակ, կադրից դուրս տեքստով ու փաստաթղթի ոճով քողարկված ֆիլմն ավելի շուտ ընդգծում է հենց փաստաթղթի անիմանալիությունը: Կարծես թե սյուժեով բոլորս էլ հասկանում ենք, թե ովքեր են կատարում սպանությունները, բայց ռեժիսորը հատուկ ստեղծում է դեռահաս տղաների ֆակտուրային շարքը, որը մի քանի տարի անց ոչ միայն բոյսկաուտ, այլև Հիտլեր յուգենտ կդառնա: Եվ դա թույլ չի տալիս մեզ վերջնականապես պնդել, թե գիտենք մարդասպաններին, քանի որ պատասխաններ չկան: Իսկ պատասխաններ չկան, քանի որ փաստաթուղթը թափանցիկ չէ: Եվ դա է նաև տրամվան:

Փաստաթուղթը ոչ միայն օգնում է ճանաչելու իրականությունը, այլև միևնույն ժամանակ դժվարեցնում:

– Հեղինակի միջամտությունը վավերագրական կինոյում վեճեր է առաջացնում: Որքանո՞վ է վավերագրողը միջամտում և խմբագրում իրական կյանքը:

– Հետո՞ ինչ, որ միջամտում ու խմբագրում է: Դա անիմաստ խոսակցություն է: Հասկանում եք, եթե կա երրորդը (տեսախցիկը), դա արդեն փաստաթուղթ չէ:  Փաստաթուղթ ու վկայություն է միայն այն ժամանակ, երբ նկարահանվում  է, ասենք, մրջյունների կյանքը: Իսկ եթե դիտակետում մարդն է (եթե անգամ տեսախցիկը թաքնված է), փաստաթղթի մասին խոսելը ծիծաղելի է: Ընդհանրապես դա դատարկ ու անարդյունավետ խոսակցություն է:

Երբեմն խաղարկային տարածքում տեղադրված կերպարը (անգամ լղոզված, քողարկված) կարող է մեզ ավելի պատմել իրականության մասին, քան մաքուր փաստաթուղթը: Բայց սա, իհարկե, այն դեպքում, եթե ունես ուղեղ: Իսկ եթե ուղեղ չունես, ինչպես էլ կոչես կինոն, քեզ դա ոչինչ չի տա: Մեծ իմաստով տարբերություն չկա` դրվագը նախաձեռնված է ռեժիսորի կողմից, թե իրականում է տեղի ունեցել: Ի վերջո, ցանկացած ֆիլմ հանգում է մոնտաժի: Մենք առանց մոնտաժի կինո չգիտենք, և այդ պատճառով էլ այդ կարգի խոսակցությունները ոչինչ չեն տալիս ո՛չ հեղինակին, ո՛չ հանդիսատեսին, ո՛չ էլ հետազոտողներին:

– Հայաստանում հիմա կարծես օդից կախված վիճակ է. մենք պատրաստվում ենք Եվրասիական միության մաս կազմել, բայց չենք հասկանում, թե դա ինչ է: Գումարած դրան՝ արթանացել է սովետական անցյալի կարոտախտը, որը արտացոլվում է նաև արվեստում: Շատացել են ռոմանտիկ հոդվածները, ֆիլմերը, ցուցահանդեսները հին ու բարի քաղաքի ու կենցաղի մասին: Դա ինչի՞ մասին է ահազանգում:

– Եթե կարոտախտը դիպել է նաև երիտասարդներին, որոնք չեն ապրել սովետական տարիներին, կարծում եմ՝դա վտանգավոր է, քանի որ նոստալգիան ամեն դեպքում պաշտպանողական ռեակցիա է:

Երբ անբավարարվարուծություն ես զգում ներկա իրավիճակից, գործի ես դնում ինքնապաշտպանական մեխանիզմներն ու փորձում հենակետեր գտնել անցյալում: Իհարկե, անցյալից հրաժարվելն անհնար, ամոթ ու սխալ է, բայց կարևորն այն է, որ նոստալգիկ իրավիճակում ռեֆլեքսիվ արվեստը, տեքստերը դուրս են գալիս գործածությունից:

Կարծում եմ՝ Ռուսաստանի գլխավոր խնդիրը հենց ռեֆլեքսիայի բացակայությունն է: Իսկ հիմա նաև՝ ռեֆլեքսիայի արգելքը: Հիմա բացարձակապես անմեղ արվեստի գործերը ենթարկվում են գրաքննության, եթե այնտեղ կասկածի, վերաիմաստավորման նշաններ են հայտնաբերվում:

Ւսկ դա սարսափելի է: Եվ անհասկանալի է, թե որքան է դա տևելու: Հասկանում եք, երբ քանդվեց Բեռլինի պատը, նախկին սովետական պետություններում չգործածվող ու կիսաքանդ տարբեր շինություններ դարձրեցին թանգարաններ, կինոթատրոններ, որտեղ հավաքվում են երիտասարդ նկարիչները, երաժիշտները, քննարկում են, բանավիճում: Եվ այդ ամենը` առանց որևէ կարոտաբաղձության, և վաղուց: Նման հավաքատեղիներ կան Բուդապեշտում, Բեռլինում: Ձեզ մոտ է՞լ կան:

– Ցավոք, ոչ:

– Գիտեմ, որ Կոնդ թաղամասն ունեք, որը, կարծում եմ, կարող էր շատ լավ հավաքատեղի լինել: Հասկանում եք, նոստալգիան չպիտի կապվի տարածքի հետ, այլ ռեֆլեքսիայի միջոցով նոր կյանք ստանա: Եթե նման ցանկություն լինի, ապա վստահ եմ՝ ժամանակ ու վայր կգտնվի:

Օդ է հարկավոր, որպեսզի գոյություն ունենան արվեստը, գիտությունը, գրահրատարակչությունը… Ամեն ինչ կապակցված է, հո չի՞ կարող տարօրինակ կերպով մի ճյուղը զարգանալ, իսկ մնացած ճյուղերը կանգ առնել: Մեզ, օրինակ, թվում էր, թե Ռուսաստանում վերակենդանանում է թատրոնը, և թեպետ առանձին ներկայացումները քննադատվում էին, շարժ կար: Բայց հիմա արդեն հաստատ է, որ այդ արթնացող ճյուղը կտրելու ու խեղդելու են:

«Ոսկե դիմակ» թատերական փառատոնը, օրինակ, հիմա ունենալու է հատուկ կոմիտե, որը, չգիտես ինչու, պետք է փոխի փառատոնի ձևաչափը (որն առանց այդ էլ հիանալի էր) ու բավականին հետամնաց որոշումներով կանխի ավանգարդիստական ներկայացումներն ու դարձնի դրանք ավելի «վստահելի», «հայրենասիրական» և այլն: Հիմարություն է դրա վրա ժամանակ, գումար, նյարդեր ծախսել:

Եվ սարսափելին այն է, որ դրանից տուժելու ենք մենք, ոչ թե ստեղծագործողները, որոնք հանգիստ կարող են աշխատելու գնալ արտասահման: Իսկ մենք զրկվելու ենք արվեստից, օդից:

– Կան թեմաներ, որոնց անդրադառնալը մեզ համար շատ կարևոր է, մյուս կողմից՝ վտանգավոր: Ցեղասպանությունը, Ղարաբաղի պատերազմը ներկա են շատ հայկական ֆիլմերում, բայց ֆիլմերի որակը կասկածելի է: Ինչպե՞ս կարելի է խոսել այդ թեմաների մասին ու չմանրացնել այն:

– Իրականում դա շատ բարդ հարց է: Մի անգամ ռեժիսոր Իվան Դիխովիչնին կեսկատակ ասաց՝ հրեան չպիտի ֆիլմ նկարահանի Հոլոքոստի մասին: Թվում էր`  կատակում է, բայց նրա խոսքի մեջ ճշմարտության նշույլ կա:

Երբեմն պատմական կամ անձնական տրավմաների մասին կարելի է պատմել կամերային պատմություններով, որոնք պակաս նշանակություն չեն ունենա, քան մասշտաբային ժապավենները:

– Մենք չունենք կինոյի մասին օրենք, կինոարտադրությունը մահամերձ վիճակում է, բայց ներքուստ բոլորս սպասում ենք, որ լավ կինո կունենանք: Ի՞նչն է օգնում կինոալիք առաջացնելու ու խոսելու ազգային կինոյի մասին:

– Կինոալիքի ստեղծման համար երեք հանգամանք է անհրաժեշտ: Առաջինը համախմբվածությունն է: Ալիքի համար առաջնորդ է պետք, նշանակություն չունի, թե  ով կլինի, քննադա՞տ, ռեժիսո՞ր, թե՞ երաժիշտ, բայց նա պիտի պատրաստ լինի գրել մանիֆեստ (թեկուզ պայմանական, համախմբման մինիմալ ծրագրի պես) ու կարողանա ոգևորել, նախաձեռնել, գրգռել իր կողքիններին: Մարդիկ են պետք, առաջնորդողներ: Առանց դրա չի ստացվի:

Երկրորդ՝ պետք է սովորել սակավաբյուջե ֆիլմեր նկարահանել, ինչպես արեց ամբողջ Արևելյան Եվրոպան, որտեղ առաջացած ազգային կինոալիքները բառիս բուն իմաստով մի քանի մետաղադրամով են նկարահանվել: Այլ կերպ ոչ մի նոր բան չի ծնվի: Մի՛ ձգտեք բլոկբաստերների: Դրանք ուրիշ երկրաբանական շերտ են՝ արված այլ բյուջեով, խաղի օրենքներով ու սկզբունքներով:

Իսկ երրորդ հանգամանքը ցանկությունն է: Այսպես ասեմ՝ մարդիկ ու ցանկություն…

Հիշեցի Անտոն Չեխովին, որն իր նոթատետրում գրել է, թե ռուս մարդուն կարելի է ցանկանալ միայն մի բան՝ ցանկանալու ունակություն (իհարկե, հիմա ռուս մարդկանց մեծամասնությանը կարելի է ցանկանալ փոխել ցանկությունները, բայց դե դա ուրիշ զրույց է):

Իրականում ցանկանալ կարողանալն ու համառությունը սարեր են շուռ տալիս:

– Առաջնորդներ դժվար լինեն, մեր կինոոլորտը բավականին անհաշտ է:

– Փորձեք դուրս գալ տեղային գետտոյից: Ի վերջո, արվեստի բուհեր կան, որտեղ ֆիլմ են նկարահանում: Իսկ ցանկացած կարճամետրաժ դիպլոմային ֆիլմ (10, 5, 3 ,2, ի վերջո, 1 րոպե տևողությամբ) նույնպես ֆիլմ է:

Կինոն ինքնուրույն ու նեղլիկ պայմաններում գոյություն ունեցող ոլորտ չէ, ամեն ինչ փոխկապակցված է: Եվ եթե անձամբ ուզում եք կինո ունենալ, ուրեմն հենց անձամբ էլ զբաղվեք դրանով: Մի թողեք, որ ուրիշները քայլեր անեն, դո′ւք արեք: Լրագրությունից, արվեստի տարբեր ոլորտներից  հավաքագրեք ուղեղ, երևակայություն ու ցանկություն ունեցող դերասանների, նկարիչների ու աշխատեք: Սկսե՛ք:

Հայաստանի հետ կապ ունեցող գրեթե բոլորին ես անընդհատ հարցնում եմ՝ արդյոք չի՞ հայտնվել երիտասարդ հայ գրող, որը Հրանտ Մաթևոսյանի մակարդակի լինի: Ունե՞ք այդպիսի գրողներ, որոնց տեքստերը կարող են ֆիլմի հիմք դառնալ:

– Գրահրատարակչություն ունենք, որը վերջին մի քանի տարում ակտիվ տպագրում է ժամանակակից գրողներին: Եվ այո, շատ պատվածքներ կարող են սցենարների վերածվել:

– Դե ուրեմն, ի գործ: Հանդիպեք, զրուցեք, առաջարկեք միմյանց սյուժեներ: Ամեն ինչ սկսվում ու զարգանում է փոքր, անգամ փոքրագույն քայլերից: Իսկ Ռուսաստանում հիմա հակառակ պրոցեսն է. բոլորի աչքերն ու ականջները խցանում են, և նման պրոցես մեր երկրում սկսելը շատ բարդ է, եթե ոչ անհնար:

Բավական զզվելի վիճակ է: Ինչպես ասում էր Չեխովի Կաշտանկան, չգիտեմ` ապրե՞լ, թե՞ ինքասպան լինել:

Մի բանում եմ վստահ. պետք է ստեղծել ընկերական միջավայր: Փորձեք ձեր մտերիմներով ու համախոհներով նեղ, բայց անկեղծ ու հետաքրքիր միջավայր ստեղծել: Դա է ճիշտը:

Երևանում մի պարզ արծաթե մատանի գնեցի: Հիանալի պարզություն է, առանց ավելորդությունների: Մոտավորապես այսպես ասեմ՝ այս պարզ մատանիով փորձում եմ ծածկել այն վատը, ինչ կա իմ շրջապատում: Տխուրն այն է, որ ես ամեն վատ բան շատ հստակ եմ տեսնում:

Հարցազրույցը Նունե Հախվերդյանի