Arzuman HarutyunyanԱմեն տարի մայրաքաղաքի ՆՓԱԿ կենտրոնում անցկացվող «Մեկ կադր» կարճամետրաժ ֆիլմերի փառատոնի այս տարվա երեք հիմնական մրցութային ծրագրերից «Մեկ կադրի» ժյուրիում ընդգրկված էր ռեժիսոր, կինոարտադրող Արզուման Հարությունյանը։ «Կինոաշխարհը» հանդիպեց և զրուցեց նրա հետ արվեստի լեզվով սոցիալական խոցելի թեմաներն արծարծելու, մշակույթի և հանրության բարդ փոխհարաբերությունների ու նաև նոր սերնդի ռեժիսորների կինոյի մասին։

Մի փոքր պատմեք Ձեր մասին։ Ինչպե՞ս եկաք դեպի սուր սոցիալական պրոբլեմատիկան։

Ինքս մասնագիտությամբ ճարտարապետ եմ, հասցրել եմ աշխատել իմ մասնագիտությամբ։ Սակայն 90-ական թվականներին աշխատանքի բացակայության պատճառով սկսեցի համագործակցել «Բարս մեդիա» ընկերության հետ, որն արդեն լրիվ այլ, սակայն ինձ համար շատ հոգեհարազատ ոլորտ էր։ Այնպես ստացվեց, որ սկսեցի նկարահանել, զբաղվել օպերատորական աշխատանքով, սովորեցի մոնտաժ, իսկ ավելի ուշ սկսեցի նաև ռեժիսուրայով զբաղվել։ Այդ ընթացքում սկսեցի զանազան հեղինակային աշխատանքներ անել, որոնք շատ լավ էին ստացվում։ Դա ոգևորեց ինձ, և մտածեցի` շարունակեմ աշխատել այս ուղղությամբ։ Այնուհետև աշխատեցի նաև հայկական «Կարմիր խաչում», որտեղ ղեկավարում էի լրատվական ծառայությունը։ Պարզ է, այս կազմակերպությունը զբաղվում է սոցիալական խնդիրներով։ 10 տարուց ավելի այստեղ աշխատելուց հետո խորությամբ հասկացա, թե աշխարհում և Հայաստանում այս ոլորտում ինչ խնդիրներ կան։ Այս պարագան և ֆիլմեր նկարահանելու իմ ունակությունը, հմտությունը միացան իրար, և անկախ ինձնից սկսեցի փոքրիկ նյութեր անել՝ մեզանում առկա բազմաթիվ սոցիալական խնդիրների մասին։ Մտածում էի, թե մեր շուրջն ինչ պրոբլեմներ կան և ինչպես կարելի է դրանք լուծել։ Սկսեցի լրջորեն ուսումնասիրել ոլորտը, ինչպես անդրադառնալ թեմային, կառուցել հոլովակը` պարզ, սակայն սիմվոլներով հարուստ։ Եվ 2003 թ. սկսած` սկսեցի թողարկել սեփական հեղինակային սոցիալական հոլովակները՝ տարբեր թեմաներով։ Դրանք այսօր արդեն100-ից ավելի են։

Հետաքրքիր է` որո′նք են մեզանում առկա ամենից հրատապ, ամենից ակնառու սոցիալական խնդիրները։

Բազմաթիվ խնդիրներ ունենք` կապված հաշմանդամության հետ՝ սկսած թեքահարթակներից մինչև նպաստները։ Հայաստանում կան առողջապահական շատ լուրջ խնդիրներ, քանի որ մենք հետ ենք մնում աշխարհի պրակտիկայից։ Երեխաների հիմնախնդիրները՝ ուսումից սկսած մինչև նրանց հանդեպ բռնությունները։ Բազմաթիվ խնդիրներ ունենք մանկատների, հատուկ դպրոցների հետ կապված։ Այսինքն՝ երեխաներն իրենց բազմաթիվ պրոբլեմներով։

Ինձ համար հատկապես շատ լուրջ խնդիր է կամավորությունը։ Եվ քանի որ մենք օրենք չունենք, այս ինստիտուտը մեզանում չի զարգանում։ Ճանապարհային տրանսպորտի շատ լուրջ խնդիրներ կան՝ ավտովթարների և այդ պատահարների ընթացքում մարդկային զոհերի հետ կապված։ Մեզ մոտ սա շատ մեծ ու լուրջ տոկոսային հարաբերություն է։ Հաջորդ խնդիրը ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ն է և մարդկային կյանքերը, որոնք այն խլում է։ Հրատապ են նաև թրաֆիքինգի հետ կապված խնդիրները։ Շատ լուրջ խնդիր են այսօր մարդկային փոխհարաբերությունները հասարակության ներսում։ Կարևոր է նաև երիտասարդների դաստիարակությունը, կրթությունը։ Սոցիալական անարդարությունը նույնպես շատ հրատապ է և բոլոր ոլորտներում, այսինքն՝ այն ամենը, ինչ յուրաքանչյուր մարդ կարող է իր շուրջը տեսնել։

– Իսկ որո՞նք են, ըստ Ձեզ, այս ամենի հիմնական պատճառները։

– Տարբեր են, քանի որ մեր երկիրն այսօր շատ ծանր սոցիալական վիճակում է. կա աղքատություն, չկա աշխատանք։ Խորհրդային հասարակարգում այս ամենը չկար։ Տպավորությունն այնպիսին էր, որ ԽՍՀՄ-ում պրոբլեմ չկա, ամեն ինչ լավ է, կառուցում ենք կոմունիզմ, ապրում ենք լուսավոր գալիքի սպասումով։ Չկար դրամա, չկար մարդկային կոնֆլիկտ։ Օրինակ բերեմ. սովետական ժամանակներում կառուցված որևէ շենք թեքահարթակ չունի հաշմանդամների համար։ Այնպես էր ստացվում, որ այս մարդիկ պարզապես դուրս էին հասարակությունից։ Այդ տոտալիտար հասարակարգը շատ դաժան էր, իսկապես անմարդկային։ Հիմա էլ հասարակությունն ապատիայի մեջ է, պատրաստ չէ տեսնելու իր կողքին ապրողին, որը ինչ-ինչ խնդիրներ ունի, որը գուցեև սահմանափակ կարողություններ ունի, սակայն նույնպես այդ նույն հասարակության լիարժեք անդամ է։

Դուք անձամբ գո՞հ եք զանգվածային լրատվամիջոցներում այս թեմաների արտացոլումից։

– Բնավ, քանի որ, այո, նույնիսկ ԶԼՄ-ների մակարդակով այս ամենը չի բարձրացվում։ Դրա պատճառն այն է, որ այսօր Հայաստանում հայեցակարգային մոտեցում չկա սոցիալական խնդիրներին, դրանց հանրայնացմանը։ Սոցիալական գովազդը, ըստ իս, երկու շատ կարևոր խնդիր է լուծում։ Առաջինն այն է, որ մարդիկ իրազեկ են դառնում այն խնդիրներին, որոնք կան, առկա են իրենց շուրջը, թեկուզև իրենց չեն պատահում, սակայն գոյություն ունեն։ Եվ երկրորդ` դրանք իսկապես հնարավորություն են տալիս միասնաբար ու համախմբված այդ հարցերի լուծման ուղիներ որոնել ու գտնել։ ԱՄՆ-ում, օրինակ, միայն սոցիալական գովազդի միջոցով երեք տարում կարողացան 60%-ով կրճատել ծխողների թիվը։ Չէ՞ որ մեր պետությանը նույնպես պետք են առողջ մարդիկ, առողջ հասարակություն։ Եվ այս նույն մարդիկ ամեն օր առօրյա կյանքում քիչ թե շատ առնչվում են այս բոլոր խնդիրներին։

– Իսկ երբ ստեղծագործողն է մեն-մենակ, դեմ առ դեմ սոցիալական կամ հասարակական խնդրի՞ն։

– Մերօրյա հայ արվեստը դեռևս ազդված է սովետական ժամանակներից և համայնքային մտածողությունից։ Մենք բոլորս ծայրահեղ ինդիվիդուալիստներ ենք։ Այսինքն՝ արվեստը շարունակում է մնալ մի դաշտ, որը կոնֆլիկտային իրավիճակներից դուրս է։ Այն իդիլիկ է, հերոսական, փառաբանող, ոգեշունչ, հոգեցունց, սակայն բոլորովին կապ չունի մեր այսօրվա կյանքի հետ, այն իրականության, որում մենք ապրում ենք։ Արվեստն արվեստի համար… Արվեստագետները, ռեժիսորները հարկ չեն համարում նայել իրենց շուրջը, արծարծել հրատապ ու հետաքրքիր թեմաներ։ Փոխարենը իրենց էգոիզմով ու պաթետիզմով փախչում են կյանքից, իրականությունից, մարդկանցից։ Նրանք այսօր ժողովրդի կողքին չեն և թողել են նրան մեն-մենակ, դեմ-հանդիման բազմաթիվ չլուծված խնդիրներին։ Արվեստը` որպես ստեղծագործություն, գործունեություն, փորձառություն, պետք է ծառայի հասարակությանը, դրա զարգացմանը, առաջընթացին։ Հետևաբար արվեստագետն էլ պետք է ունենա քաղաքացիական գիտակցության շատ բարձր մակարդակ և սոցիալական, հանրային ակտիվություն, հստակ դիրքորոշում այս կամ այն հարցի առնչությամբ։ Իսկ մեզ մոտ համատարած անկարողություն, անպտղություն է դիտվում։

Ուրեմն, ըստ Ձեզ, ինչպե՞ս նա պետք է ճիշտ անդրադառնա և լուծի սոցիալական խնդիրներն արվեստի լեզվով։

– Կարծում եմ` առաջին հերթին այս ամբողջ բեռը մասամբ իր վրա պետք է վերցնի մշակույթի նախարարությունը։ Քանի որ արվեստն աշխարհում այսօր շատ լուրջ կոմերցիա է, արդյունաբերություն, արտադրանք։ Եվ ռեժիսորն էլ պետք է այնքան պրոֆեսիոնալ, այնքան վարպետ լինի, որ կարողանա իր ֆիլմում այնպես հետաքրքիր ու ճիշտ ներկայացնել պրոբլեմը, որ նաև վաճառի իր ստեղծագործության արդյունքը։ Ինքներդ էլ գիտեք, որ այսօր շատ հայտնի հանրային մարդիկ բազմաթիվ սոցիալական նախագծեր են անում։ Եվ սա իսկապես որ շատ ազնիվ ու շնորհակալ գործ է։ Հայաստանը, որ այսօր դեռևս շարունակում է մնալ անցումնային շրջանում, պետք է օգտվի այս երկու ճանապարներից։ Քանի որ, կրկնում եմ, պետությունը պետք է գործուն մասնակցություն ունենա այս բոլոր գործընթացներին։ Այսօր աշխարհը բաց է, մարդիկ կարող են ազատ տեղաշարժվել։ Եվ որպեսզի մեր կինոն, առհասարակ, մեր պատկերային արվեստը զարգանա, կայանա, պետք է բարելավել կրթության մակարդակը, որպեսզի մասնագիտական բուհերից իսկապես պրոֆեսիոնալներ դուրս գան։ Մասնագետներ, որոնք տիրապետում են իրենց արհեստին, եթե կուզեք` փեշակին։ Այդ դեպքում միայն կկարողանանք զարգացում ապրել։ Եվ հետո սոցիալական խնդիրների լուծումը կբերի նաև մշակույթի մակարդակի բարձրացում՝ սկսած առօրյա տարրական կենցաղային կուլտուրայից մինչև շատ բարձր, խորը ու վեհ գաղափարներ։

Լավ, իսկ ի՞նչ տեսաք 13-րդ «Մեկ կադր» փառատոնում։ Ի՞նչը Ձեզ զարմացրեց, հիացրեց կամ դուր չեկավ երիտասարդների ֆիլմերում։

ՆՓԱԿ-ն առհասարակ մի վայր է մեր քաղաքում, որտեղ անձամբ ես ինձ շատ լավ եմ զգում։ Այստեղ հանդիպում եմ մեր մտավոր և հոգևոր առողջ ներուժին, մեր լավագույն արվեստագետներին, հրաշալի երիտասարդությանը։ «Մեկ կադրում», այո, շատ բան զարմացրեց, շատ բան էլ հիացրեց, սակայն ես ըմբոստություն, դիմադրություն, համակարգի դեմ պայքարելու ցանկություն չտեսա։ Խնդիրները շատ էին նեղացված և արված էին իմիջիայլոց։ Բայց չէ՞ որ ամեն մի ռեժիսոր իր սոցիալական պատասխանատվությունն ունի իր իսկ արած գործի համար։

Զրուցեց Մարիա ԹՈՔՄԱՋՅԱՆԸ