Երբ այցելեցինք Բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Լիլիթ Արզումանյանին, նրա աշխատասենյակի սեղանը կքած էր ատենախոսությունների ծանրությունիցՊաշտպանությունների թիվն անշեղորեն աճում է, սակայն կինոյի ու թատրոնի գծով, ինչպես պարզվեց, կերպարվեստագիտության ու երաժշտագիտության համեմատ, շատ քիչ են  պաշտպանվում: Տիկին Արզումանյանը դժվարությամբ մտաբերեց  անցնող տարում պաշտպանված մի ատենախոսություն` «Ձայնը կինոյում»Այնուհետև մեր զրույցն ինքնաբերաբար  անցավ կինոյի հետ կապված այսօրվա իրավիճակին:

-Կինոգիտության պատկերն այս է: Ինչ վերաբերում է քննադատությանը, ապա, կարծում եմ,  նույն իրավիճակն է, ինչ գրականության ոլորտում: Գրաքննադատությունը, ինձ թվում է, կաղում է: Ավելի շատ գրողների մասին գրողներն են գրում, քան քննադատները:  Ես սա անտարբերությամբ չեմ կարող բացատրել,  ես ինքս էլ քիչ եմ գրում, բայց քիչ եմ գրում ոչ այն պատճառով, որ քիչ եմ կարդում: Ոչ, կարդում եմ, գիտեմ, պարզապես քննադատել չես ուզում,  որովհետև առողջ քննադատությունը, իմ կարծիքով, վերացել է: Վիրավորվում են, նեղանում, ինտրիգներ են սարքում,  ուստի նախընտրում ես լռել: Թերևս:

Ինչ վերաբերում է կինոյին, ես զերծ եմ մնում անուններ տալուց, որովհետև իմ աշխարհը չէ: Չեմ վախենում սխալվելուց,  ինչ որ ասում եմ, համոզված եմ ասում, ուղղակի չեմ ուզում անվանական գնահատել այն աշխարհը, որը իմը չէ: Ուստի խոսում եմ որպես սովորական մտավորական, որպես հանդիսատես, թող մեծամիտ չհնչի, որպես գրագետ հանդիսատես:

Մեր կինոն այսօր ունի բոլոր բացասական գծերը, ինչ ունեն հեռուստատեսությունը, հեռուստասերիալները  և գրականության մի հատվածը: Խոսքը կյանքը հնարավորինս վատ կողմերով ներկայացնելու միտումի մասին է: Ես ընդունում եմ, որ մեր կյանքում աներևակայելի թվով նեգատիվ երևույթներ կան, բայց նեգատիվն այդ առումով մի բան է, ցինիզմը, անգրագիտությունը, գռեհիկ լեզուն, գռեհիկ մտածողությունը լրիվ ուրիշ բան են:

Երբ որևէ հեռուստասերիալ կամ ֆիլմ ես նայում,  մտածողության խնդիր ես տեսնում, վատ մտածողության: Դա է ինձ համար անտանելին:  Ես ընդունում եմ, որ հիմա մեր հասարակության մեջ բևեռացում է  տեղի ունենում,  տնտեսական առումով ժողովրդի մի մասն ապրում է շատ լավ, մի մասը` շատ վատ: Միջին դրությունը համարյա չկա, չնչին տոկոս է: Երևի նույնը վերաբերում է մտածողությանը: Այսինքն` մի մասը հայրենիք հասկացություն, պետական մտածողություն, հայրենասիրություն ընդհանրապես չգիտի` ինչ է, մյուս մասը ցավի, հոգսի, սոցիալական խնդիրների մեջ մոռացել է` ինչ է,  արանքում մնում է մի խավ,  ենթադրենք` մենք` ես և Դուք, որ սոցիալական խնդիրն այս կամ այն չափով լուծում ենք, գուցեև ագահ չենք, այդ պատճառով էլ շատ չենք նեղվում ու տառապում, և ազգի հոգսը շալակած ման ենք տալիս: Բայց ազգը պետք է հենվի հենց այդ միջին խավի վրա,  որովհետև դա է ազգային արժեքների կրողը վերջին հաշվով: Ինչ ուզում ես արա,  այ այդ միջին խավը, որը մտավորականությունն է կամ մտավորականության մի հատվածը: Ես այն քծնող մտավորականների մասին չեմ խոսում, որոնք կարող են  բոլոր ընտրությունների ժամանակ կանգնել ուզածդ ընտրվողի կողքին: Եվ խոսքս բնավ իշխանամետ կամ ընդդիմադիր հասկացությունների հետ կապ չունի, այլ քաղաքացիականության: Եթե ես կամ Դուք այսօր խոսում ենք բացասական երևույթների մասին, դա չի նշանակում, որ ձգտում ենք իշխանության: Կարելի է չլինել  այսօրվա ընդդիմության շարքերում, այնուամենայնիվ տեսնելով վատ երևույթները` ցավ զգալ կամ գրել այդ մասին, որովհետև ուզում ես, որ այդպես չլինի, պահանջում ես, որ այդպես չլինի: Համենայն դեպս, որպես մտավորական, քո պարտքն ես համարում ուշադրություն հրավիրել, բարձրաձայնել այդ մասին:

Ազգային արժեքների կրողն այդ միջին խավն է: Այսօր մեր կինոն անտեսում է  հենց այդ խավը: Իմ հիմնական մտահոգությունը դա է: Ես էկրանում չեմ տեսնում ինձ, հասկանո՞ւմ եք, որը խոսում է հայերեն, նորմալ հայերեն, ոչ շուկայի կամ բակի: Հիմա մենք աներևակայելի գռեհիկ ու անգրագետ հայերեն ունենք, և այդ անգրագիտությունը նաև շատ հպարտությամբ հրամցնելու միտում:  Դա է սարսափելին:

Կյանքի մեջ խրված, մտահոգ քաղաքացին, որը հավատում է ինչ-որ բանի, որովհետև մնացել է իր երկրում, ապրում է այստեղ,  համարում է, որ սա իր երկիրն է, և ցավ է ապրում թերությունների համար: Այդ խավը, որ հիմքն է, որ կրողն է, որի վրա պետք է հենվեն իշխանությունները, ես չեմ տեսնում կինոյում: Գուցե ես սխալվում եմ, չգիտեմ, բայց չեմ տեսնում:

Արդյոք դա չի՞ սկսվում գրականությունից: Կինոն փաստորեն այլևս չի սնվում գրականությունից:

– Երևի: Բայց գիտեք ինչ, որ կողմից էլ նայում ես, ծառանում է պետական քաղաքականության խնդիրը: Օրինակ, հիմա բոլորը երգ են գրում, ով պատահի: Մոռացել են, որ երաժշտությունը պետք է կոմպոզիտոր գրի, բառերն էլ` բանաստեղծ: Նույնն էլ այստեղ է, երբ կինոսցենարը հաստատում են, մի՞թե հաշվի չեն առնում, թե ով է սցենարի հեղինակը: Իհարկե, այն, ինչի մասին խոսեցի, այդ բացը կա նաև գրականության մեջ: Բայց մենք լավ գրողներ ունենք,  համենայն դեպս անվարան կարող եմ ասել, որ այսօր Հայաստանում գոնե տասը գրող կա: Ես դեռ ասում եմ ամենաբարձր չափանիշներով: Բայց ես կասկածում եմ, որ այդ տասը գրողներից որևէ մեկն այսօր կինոսցենար ունի: Այսինքն` գրողները խաղից դուրս են: Կարելի է, չէ՞, գրողների միությանը կամ անհատների պատվեր տալ, կամ էլ եղած գրքերի հիման վրա սցենար գրել: Իրականում էժանագին խաղ է ստացվում:

Չգիտես ինչու մտայնություն կա, որ ինչքան թեթև, ինչքան պրիմիտիվ, ինչքան էժան, ինչքան ծիծաղ կորզող սյուժե ու թեմա լինի, այնքան լավ: Եվ հասարակությանը տանում են իրենց հետևից: Սա անտանելի մտայնություն է:

Ասում են` հասարակությունը դա է ուզում: Ավելի վիրավորական արտահայտություն ես չեմ պատկերացնում: Ես օրինակ` մի յոթ-ութ հոդված ունեմ հեռուստատեսության առնչությամբ: Հիմա իրավիճակը շտկելու մի թեթև շարժում նկատում եմ հեռուստատեսությունում, խոսքս Հ1-ի մասին է: Բայց էական փոփոխություն չկա: Դեռ շարունակում են քիչ թե շատ բովանդակալից հաղորդումները կեսգիշերին հեռարձակել, կարծես մտավորականները լուսնոտ են: Մինչդեռ դրությունն աղետալի է: Մի անգամ մտա լսարան և հարցրի, թե ով է Լուսինե Զաքարյանը: Ոչ ոք չգիտեր: Բայց ասացեք խնդրեմ, ինչպե՞ս իմանան: Այսօրվա երիտասարդները չեն տեսել, չեն էլ լսել: Դպրոց գնում են` չեն ասում, հեռուստատեսությամբ չի ասվում, տանը չի ասվում:

Եթե ասում ես, որ արվեստը ուղղորդող, դաստիարակող ուժ կամ հնարավորություն ունի, ասում են` հին սովետական մտածողություն է: Լավ, այլ կերպ եմ ձևակերպում: Արվեստը, գրականությունը, հեռուստատեսությունը, առավել ևս` կինոն արդյոք չպե՞տք է դառնան պետության զենքը, այն էլ մեզ նման երկրի համար, որ կայացման պրոցեսում  ենք` մեկ, մշտական պատերազմական վիճակում ենք` երկու,  փոքր ենք ու շուրջբոլորը վատ հարևաններով` երեք, որ աներևակայելի օտարամոլ ենք` չորս, որ սպունգի պես ներծծում ենք վատ սովորությունները` հինգ,  էլ չեմ ասում արտագաղթը: Պետք է լինի պետական քաղաքականություն: Դա չեմ տեսնում:

Կինոն պետք է լինի պետության աչալուրջ աչքի տակ, որովհետև շատ մասսայական արվեստի տեսակ է, և թույլ չտա, որ կինոնկարը կամ հեռուստասերիալը միայն բացասական երևույթներով  ներծծված լինի: Այդքան մեծ չափաբաժնով բացասականն ուղղակի սպանում է: Մեկ անգամ էլ եմ ասել, որ մեր քրեական աշխարհն ավելի բարոյական է, քան  ցույց է տրվում մեր սերիալներում: Փառք Աստծո, գոնե երեխա չեն առևանգում: Բայց սերիալներ նայելիս սարսափահար ես լինում: Ես պետության կարգավորող ձեռքը չեմ տեսնում: Սա է ցավալին:

–  Ես ճի՞շտ եմ հասկանում, Դուք գրաքննությունը նկատի չունեք:

– Իհարկե: Ես խոսում եմ չափանիշների մասին, որոնք փաստորեն իսպառ բացակայում են: Օրինակ` կարելի՞ է ասել, որ հաղորդավարը կամ սցենար գրողը պետք է տիրապետի հայոց լեզվին: Մի ուրիշ հարց էլ կա: Ինչո՞ւ են այսօր մեր ֆիլմերում հայ տղամարդկանց ծռված բերաններով ներկայացնում: Առանց այդ էլ տղամարդն իր կերպարով բավական դեգրադացվել է: Ես հիշում եմ` մեր սերնդի` 70-ականների տղամարդիկ այդպիսի հաստ վզեր, տռզած փորեր և բութ հայացքներ չունեին: Չեմ հիշում: Կարելի՞ է պրոպագանդել թերհասությունը: Մենք դա ենք անում: Ախր սա այն ժողովուրդն է, որ դարեր շարունակ ստեղծել է մշակույթ, արժեքավոր մշակույթ, համաշխարհային սեղանին դնելու արժեքներ: Այդ ժողովրդի ո՞ր խավին են տեսնում և ո՞ր մակարդակին են իջնում, ու ինչո՞ւ են ինձ էլ քաշում տանում: Թե՞ հենց անողներն են այդ մակարդակին: «Ժողովուրդն աղբ է ուզում». ես սա համարում եմ  հակաազգային, հակապետական արտահայտություն: Այն, ինչ անում են հիմա, կարելի է այսպես ձևակերպել. «Ժողովուրդն աղբ է ուզում, մենք էլ աղբ ենք հրամցնում»:  Չկա մեկը, որ զզվանքով չխոսի ցուցադրվող կինոների մասին:  Ես մանկավարժական համալսարանում մի երեք տարի եղել եմ լրագրության բաժնի պետական ավարտական քննությունների հանձնաժողովի նախագահ: Շրջանավարտները դիպլոմային աշխատանքի հետ միասին նաև մի 15-րոպեանոց տեսանյութ են պատրաստում և շատ հաճախ անդրադառնում են կինոյին ու հեռուստատեսությանը: Ու որպեսզի իրենց նյութը հետաքրքրաշարժ ու դինամիկ լինի, երբեմն խոսափողով մոտենում են պատահական անցորդների և հարցեր տալիս: Ժողովրդի 99 տոկոսը խոսում է զզվանքով: Ինչո՞ւ դա չեն տեսնում և պարծենում են ինչ-որ կասկածելի ռեյտինգներով:  Եթե արվեստը վիրավորում է ինձ` որպես հայի, եթե դիպչում է իմ ազգային արժանապատվությանը, ես նույնիսկ միջամտության,  կոշտ միջամտության, անգամ գրաքննության կողմնակից եմ: Ես չեմ ուզում, որ ինձ աղբ հրամցնեն` հղում անելով ժողովրդի ցանկությանը: Ես դրան չեմ հավատում: Ցավում եմ, որ այսօր չեմ կարող մի ֆիլմի անուն տալ և ասել, որ ուզում եմ այս ֆիլմը լինի չափանիշ:

Հարցազրույցը` Անահիտ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ