1990-ը  շրջադարձային էր դերասանուհի և արձակագիր Անահիտ Թոփչյանի  կյանքում: Ստեղծագործական վերելքի  շրջանում դերասանուհին զուտ  ընտանեկան  հանգամանքների բերումով  հայտնվեց Փարիզում և անգամ չէր կարող պատկերացնել, որ հենց այստեղ է բացահայտվելու իր երկրորդ տաղանդը` գրականությունը: Ֆրանսիայում  դերասանուհին ոչ միայն  ստեղծեց իր հեղինակային թատրոնը, այլև սկսեց գրել: Այժմ արդեն բազմաթիվ գրքերի  ու թարգմանությունների հեղինակը նախապատվությունը տալիս է  իր գրական տարերքին: «Lady S.D.F.», «Հայելի», «Անհետացում» գրքերը Անահիտին գրական ճանաչում և պատվավոր մրցանակներ բերեցին: Իսկ վերջին` «Տագնապ» վեպն  աշխույժ քննարկումների առիթ  է դարձել:

LADYLIVREtagnap coverՁեր  առաջին  կրթությամբ Դուք  բանասեր եք: Երբ ընդունվում էիք  ԵՊՀ  բանասիրության  ֆակուլտետ, արդեն  ընտրել  էիք դերասանուհու մասնագիտությունը: Այդուհանդերձ, դիմեցիք  ոչ թե թատերական ինստիտուտ, այլ` համալսարան: Ինչո՞ւ, գուցե ստեղծագործ մթնոլորտի՞ համար, որ այն ժամանակ տիրում էր  բանասիրական ֆակուլտետում:

– Գիտեք, ես Ձեզ  պետք է հիասթափեցնեմ, որովհետև այնքան էլ մեծ սիրով  չէի  գնում  դասերի: Ավելին` ինձ բանասիրությունն առանձնապես չէր  հետաքրքրում, որովհետև արդեն զբաղված էի կինոյում և թատրոնում: Համոզված էի, որ ծնված եմ բեմի համար: Թատերական ինստիտուտն ինձ չէր հրապուրում, որովհետև ըմբոստ էի և չէի ենթարկվում վարժեցմանը: Իսկ բանասիրական ընդունվեցի, որ բարձրագույն կրթություն ունենամ: Իմ գրականության ուսուցչուհին ինձ ասաց, որ դերասանը պետք է կիրթ և շատ պատրաստված, բազմակողմանի զարգացած ու հարուստ գիտելիքներով  մարդ լինի: «Դա միշտ  քեզ պետք կգա»,- ասաց նա: Եվ այդպես էլ եղավ: Ես, դպրոցից սկսած, արդեն նկարահանվում էի, և ինձ  համար արդեն երկրորդական էր համալսարանական դասերին գնալը: Թող ների ինձ  բանասիրությունը… Սակայն  դա ինձ պետք եկավ հետո`  ավելի ուշ` իմ  կյանքի երկրորդ  կեսին: Ի դեպ, ձեռքիս մեջ տաղանդի երկու գիծ  ունեմ` թատրոնը  և գրականությունը:

Մի՞թե  գրելու  փորձեր  էլ  չէիք  անում:

– Այն ժամանակ ես նույնիսկ չէի էլ մտածում գրելու մասին, անգամ չէի պատկերացնում, որ իմ մեջ գրող կա նստած: Չնայած, օրինակ,  Ֆրանսուազ  Սագանի  թեթև, բայց խորունկ գրելաոճն  ինձ դուր էր գալիս, և պատկերացրեք` մտքովս նույնիսկ անցավ. «Երանի այսպես գրել կարողանայի»: Ինքս  ինձ  համար  գրառումներ էի անում, իհարկե ոչ տպագրվելու նպատակով: Ճերմակ էջի առջև   նստած  հոգեբանական վերլուծություններ էի անում` ինձ  դուր եկած և դուր չեկած նյութի, բայց ավելի շատ` իմ խաղացվելիք դերերի մասին: Այնպես որ բանասիրությունը  երբեք ավելորդ չէր:

download– Ձեր արտիստական խաղացանկում հարյուրից ավելի դերեր եք գրանցել` ոչ միայն թատրոնում ու հայկական կինոյում, այլև ռուսական  կամ ավելի ստույգ` խորհրդային  կինոյում: Բայց տպավորություն ունեմ, որ որքան էլ հետաքրքիր կերպարներ էին, այնուամենայնիվ այն դերերը  չէին, որոնց մասին երազում էիք:

– Ճիշտ   եք, ես  սկզբում վիրավորվում էի, հետո հասկացա, որ  սա  պարզապես  մեր ռեժիսորների էսթետիկան է: Նրանք հայ կնոջը պատկերացնում են որպես տղամարդու կողքին ընդամենը  ֆունկցիոնալ  դեր կատարող մի էակի, որը պիտի  ճաշ  եփի, երեխա ծնի ու բավարարի նրա կրքերը… Դա, բնականաբար, ինձ համար չէր: Ես շատ ավելին էի  պահանջում: Ես անհատականություն եմ, դեռ  վաղ հասակից եմ այդպիսին  եղել և չէի կարող սահմանափակվել այդ խեղճուկրակ կերպարներով: Գիտեք, հենց այդ  պատճառով ես անգամ չէի ուզում ամուսնանալ: Վախ ունեի, որ նույնը պիտի կրկնվի կյանքում: Ես ասում էի, որ ծնվել եմ բեմի, արվեստի համար և ինձ  չի հետաքրքրում ամուսնական կյանքը: Եվ երբ Ալեքսանդրն ինձ  ամուսնության առաջարկ արեց, մերժեցի: Միայն երբ խոստացավ չխանգարել իմ ստեղծագործական կյանքին, ընդունեցի առաջարկը: Նա ասաց, որ ինձ չի խանգարի, ավելին` կօգնի… Եվ  այդպես էլ եղավ: Այն մթնոլորտը, որ մեր տանն էր  տիրում` գրականության և արվեստի մթնոլորտը, ոգեշնչում էր ինձ, այդ ամենն ինձ շատ հարազատ էր, իմ ուզածն էլ դա էր: Մեր կյանքն այնքան հագեցած էր, որ կենցաղային խնդիրների վրա աչք էինք փակում և իրար ներում չհասցրած  բաների համար:

Նման  հագեցած ու գրականությամբ լեցուն  մթնոլորտում ապրելով  և Ձեր կողքին ունենալով  Ալեքսանդր Թոփչյանի  նման նրբաճաշակ քննադատի` ինչպե՞ս դիմացաք Ձեր առաջին գրական փորձերը  նրան ցույց չտալու գայթակղությանը:   

– Գիտեք,  ես շատ հպարտ էի, բայց  նաև շատ էի ուզում նրա անկողմնակալ կարծիքն իմանալ: Ալեքսանդրն այն ժամանակ «Գարունում» էր աշխատում, նրան անվերջ «գրոհում» էին երիտասարդ ու կպչուն պոետեսաները, և ամուսինս շատ էր հոգնել նրանցից: Մի օր, երբ 22 տարեկան էի, նրան տվեցի իմ բանաստեղծությունը և ասացի, որ ընկերուհուս գործն է: Նա  անտարբեր  ասաց. «Թող, հետո կկարդամ»: Բայց քանի որ շատ  անհամբեր էի, ասացի, թե շատ է շտապում, գուցե  կարդամ իր համար: Ամուսինս լսեց և կարճատև դադարից հետո հարցրեց. «Չլինի՞ դու ես գրել, տանը միայն բանաստեղծուհին էր պակաս»: Հետագա 20 տարվա ընթացքում իմ գրածները նրան ցույց չտվեցի: Շատ ավելի ուշ կեսլուրջ-կեսկատակ նրան ասացի. «Դու սպանեցիր իմ մեջ մեծ բանաստեղծուհուն»: Նա էլ պատասխանեց. «Փոխարենը փրկեցի մեծ դերասանուհուն»:

Քանի որ Ձեր մոնոներկայացումներում նաև  բեմադրողի որոշ  փորձ եք ձեռք բերել, ի՞նչ  եք մտածում ռեժիսորդերասան փոխհարաբերությունների մասին: Դուք  հնազանդ մարդու, առավել ևս հնազանդ դերասանուհու համբավ չունեք:

– Եթե ռեժիսորը տաղանդավոր  է, ինչու չէ, ես պատրաստ եմ նրան հնազանդվել, չնայած այդ բառը չեմ սիրում: Ավելի ճիշտ կլիներ խոսել համագործակցելու մասին: Դա իսկապես  երջանկություն է, երբ կոլեգաները համախոհներ են և իրար  հասկանում են  կես  բառից: Բայց շատ  անգամ ռեժիսորները տեսնելով, որ իմ ասածն ավելի խելքին մոտ է, քան իրենց առաջարկածը, ասում էին` լավ, ինչ  ուզում ես արա, և երբեմն  նույնիսկ շատ նրբորեն թողնում էին, որ այդ տեսարանի ռեժիսորն իրականում ես լինեմ: Իսկ մոնոդրամների  դեպքում ռեժիսորը ես էի և ինքս ինձ  չէի խանգարում: Մանավանդ որ ի սկզբանե տեքստը  գրված էր ինձ  համար: Ամեն մի տողը, ամեն մի բառը, որ դուրս չէր գալիս, փոխում էի, ու մենք` ես ու Ալեքսանդրը, աշխատում էինք կատարյալ համաձայնությամբ: Իսկ ընդհանրապես, այո, հնազանդ չեմ, մանավանդ երբ համաձայն չեմ ռեժիսորի հետ: Եթե անգամ ուղղակիորեն չէի հակաճառում, ապա պարզապես կարող էի չանել նրա ասածները կամ անպատասխան թողնել: Ավելի շատ վստահում և հավատում էի իմ ներքին զգացողությանը, որն ինձ երբեք չի դավաճանել: Եղել են դեպքեր, որ նույնիսկ Ղափլանյանի հետ չեմ համաձայնել, ինչը մյուս դերասանները չէին համարձակվում անել:

Untitled-1

Լիլի Բել, «Տարօրինակ միսս Սևիջը» հեռուստաներկայցումում, 1973թ.

Այսինքն` անգամ Ղափլանյանին եք ընդդիմացել:

– Այո, գիտեք,  ես իմ տեսակով հեղափոխական եմ և ըմբոստ, եթե ըմբոստանամ, կարող եմ անգամ արտառոց, էքսցենտրիկ մի բան անել…  Տանել չեմ կարող, երբ ռեժիսորները  հաշվի չեն նստում իմ անհատականության հետ: Հիշում եմ, «Երկիր` ցպահանջի» ռեժիսորն այն ժամանակ հայտնի Վենիամին Դորմանն էր: Մենք նկարահանվում էինք  Օդեսայի օպերային թատրոնում. ահռելի, շքեղ դահլիճ, մեծ նկարահանող խումբ, իսկ Օլեգ Ստրիժենովը լավ վիճակում չէր և բավական ուշացել էր: Դորմանը շատ բարկացած էր: Նկարահանման հրապարակում  նա  այնպես բղավեց` Начали!, փաստորեն ինձ վրա, որովհետև ես պիտի սկսեի տեսարանը: Ես կտրականապես հրաժարվեցի խաղալ` ասելով, որ սովոր չեմ աշխատել, երբ բղավում են ինձ վրա: Իմ անդրադարձը նրան շատ զարմացրեց, բայց ստիպված էր ներողություն խնդրել ու անմիջապես  փոխեց տոնը:

ZEMLYA1

Կադր «Երկիր ցպահանջ» ֆիլմից (1972 թ.)

Ուրեմն, ոչ միայն բեմում, այլև կյանքում Դուք միշտ  հայ կնոջ հեզ ու հնազանդ կերպարին հակադրել եք ինտելեկտուալ  ու պայքարող կնոջ տեսակը:

– Այո, կարծում եմ, որ ի վերջո, հենց կանայք  են թույլ  տալիս, հաճախ թելադրում և ձևավորում հնազանդության այդ տխուր ավանդույթը: Մենք Ալեքսանդրի  հետ միշտ հիշում ենք  մի պատմություն: Տարիներ առաջ  մեր  հարևանությամբ  մի ընտանիք էր ապրում, որտեղ ամուսինը  պարբերաբար ծեծում  էր կնոջը: Երբ  օրերից մի օր ինքս ականատես եղա այդ զարհուրելի տեսարանին, պարզապես  ասացի այդ վայրենուն, որ եթե մի անգամ էլ տեսնեմ նրան կնոջ հանդեպ բռնություն գործադրելիս, ապա իմ ձեռքից չի պրծնի: Երեկոյան նա հայտնվեց մեր բնակարանում և ամուսնուս հարցրեց. «Դու որ քո կնկան ծեծում ես, ես խառնվում ե՞մ»: Եվ երբ Ալեքսանդրը պատասխանեց, որ երբևէ չի խփել իր կնոջը, նա  ասաց. «Դրա համար էլ էդ ա»: Ես կարծում  եմ, որ նախ կինը պետք է սովորի  ինքն իրեն հարգել ու զգալ, որ ինքն անհատականություն է, որովհետև հանրային գիտակցության  մեջ  նա  առայսօր  ստորադասվում է տղամարդուն: Հապա այդ սարսափելի իրողությունը, որի մասին վերջերս սկսել են այդքան խոսել: Դա զարհուրելի է: Իմացանք, որ  ամուսնական զույգերից շատերը, երբ տեղեկանում են, որ պետք է աղջիկ երեխա ծնվի, ընդհատում են հղիությունը: Անհնար է հավատալ, որ  ծնողները, մանավանդ` մայրը, կարող է իր երեխային սպանել միայն  սեռական պատկանելության համար` ենթարկվելով իր ամուսնու բարբարոսական քմահաճույքին: Ստացվում է, որ մեզանում կնոջը սպանում են դեռ չծնված, հետո էլ խոսում  են կանանց իրավունքներից:

– 90-ականների  սկզբներին, երբ բոլորի համար անսպասելի որոշում կայացրեցիք  մեկնել   Ֆրանսիա, Դուք մեծ ճանաչում ու սեր էիք վայելում Հայաստանում և  միանգամից գնացիք դեպի անհայտություն:

– Ես  նախ և առաջ   ուզում եմ  ընդգծել, որ  Հայաստանից հեռանալու  ցանկություն չունեի: 90 թվականին  գնացի միայն աղջկաս կողքին լինելու  համար, երբ նա  ուսանում  էր  Սորբոնում  և այնքան երիտասարդ էր, որ, բնականաբար,  այդ տարիքում նրան մենակ չէինք  թողնի: Այդ ժամանակ մոտ մեկուկես տարի մնացի Փարիզում, և ինձ միանգամից առաջարկեցին խաղալ. երևի ինչ-որ ճակատագրական բան կար այդ ամենի մեջ: Սկզբում ասացին. «Մենք ձեր հայերենը չենք հասկնար»: Ես էլ ասում էի. «Հայաստանցիները նույնիսկ գյուղերում  Դուրյանի արևմտահայերենը հասկանում են, ինչպե՞ս է, որ  մեր հայերենը  դուք չեք հասկանում, ուրեմն ձեր սրտում տեղ չկա»: Իհարկե, թատրոնում  լեզվական շատ նրբերանգներ  կարող են կորչել, բայց փոխարենը  կա էմոցիոնալ ազդեցությունը, որը միշտ հասկանալի է: Ի վերջո, ինձ ասացին. «Լավ, եթե այդքան համոզված ես, արա, բայց ոչնչով չենք օգնելու  քեզ»: Միայն դահլիճը տվեցին: Ներկայացման ժամանակ  դահլիճը  լեփ-լեցուն էր: Զարմացած հարցնում էին,  թե այդ ինչպես արեցի: Ասացի. «Երևի Աստծո ձեռքն էր ինձ վրա»: Ներկայացումից երկու օր առաջ Փարիզի ռադիոյին տրված իմ հարցազրույցի ընթացքում ես շատ համարձակ խոսեցի ևʹ  քաղաքականությունից, և° գրականությունից, ևʹ արվեստից ևʹ ընդհանրապես ամեն ինչից: Այդտեղից էլ սկսվեց իմ ներկայացումների  հաղթարշավը.  նախ` Ֆրանսիա, հետո ԱՄՆ, Կանադա, Շվեյցարիա, Գերմանիա,  Կիպրոս, Լիբանան, Սիրիա:

Փառանձեմ թագուհու մոնոլոգը ես և Ալեքսանդրը գրեցինք դեռևս երկրաշարժից առաջ: Դա, ըստ էության, դարձավ Ալեքսանդր Թոփչյան արձակագրի սկիզբը: Սկսվեց Փառանձեմով` «Արտագերս», և շատ արագ իմ խաղացանկն  ընդլայնվեց  նաև իմ գրած մոնոդրամներով` «Աստ հանգչի», «Անհասցե տիկինը», «Մենախոսություն գժանոցում»… Դա քաղաքական թատրոն էր, կարծես  IV դարից մինչև մեր ժամանակները կամուրջ  էր գցվել: Պատմությունը կրկնվում էր: Անկախ Հայաստանի գաղափարը կար, և  թշնամուց  պաշտպանվելը, և  այլ  զուգահեռներ`  երկրաշարժ, շրջափակում, պատերազմ, նահատակներ… Շատ արդիական  էր  հնչում այդ ամենը, և ներկայացումներն ավարտվում էին փոքրիկ միտինգներով. ծափահարում էին և գոռում.  «Արցախ, Հայաստան, միացում»…

arton53721-480x347

Եվ, այնուամենայնիվ, Ձեր երկրորդ շնչառությունը բացվեց ոչ թե թատրոնով, այլ գրականությամբ, և  այսօր դուք  ավելի  շատ գրականությամբ եք զբաղվում, քան թատրոնով:

– Երբ  Փարիզ գնացի, միանգամայն նոր  աշխարհ ինձ համար բացահայտվեց: Եվ  ազատ ժամանակս  էր մի քիչ ավելի  շատ: Եվ քանի որ ինձ համար բացվեց այդ նոր աշխարհը, որը կարիք ուներ ավելի խոր վերլուծության, գեղարվեստական վերարտադրման, օրերից մի օր սկսեցի գրել: Հետո, երբ Ալեքսանդրին նամակներ էի ուղարկում Փարիզից, պատմում էի նաև իմ տպավորությունները: Մի օր  էլ նա  ասաց. «Գիտես, հետաքրքիր ես պատմում, գուցե բոլորի համար գրես»: Եվ փաստորեն ձեռք մեկնեց, ասաց` գրիր: Ես սկսեցի գրել նրան, նա  կարդում էր դրանք և տանում տարբեր թերթերի, որտեղ հավանում  էին ու նորն էին պահանջում: Այդպես էլ  սկսեցի գրել: Ավելի ուշ Գևորգ  Էմինը ասաց. «Անհավատալի է, այնպիսի  վարպետություն կա, կարծես սա ոչ թե առաջին պատմվածքներ են, այլ  տասներորդ գիրք»: Ի դեպ, երբ առաջին անգամ բեմ բարձրացա, ասացին` պատրաստի դերասանուհի է: Կուզեի ավելացնել, որ գրականությանն անցնելով` ես  չլքեցի թատրոնը. ապացույց` որ վերջերս Փարիզի «Դարիուս Միյո» ֆրանսիական պրոֆեսիոնալ թատրոնում երեք ամիս շարունակ լեփ-լեցուն դահլիճի առջև խաղացվեց  «Մարաթոն» ներկայացումը` բեմադրված ըստ իմ համանուն պատմվածքի:

Հարցազրույցը`  Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ