061251443406«ԱյսօրՊլյուսը» հայկական անկախ ֆիլմարտադրության հասակակիցն է, ստեղծվել է 1990-ին, երբ խորհրդային հսկա կինոարտադրության կապանքներից ու պարտադրանքից ձերբազատված հայ կինոգործիչներն առաջին քայլերն էին անում ազգային կինոգործընթացի կազմակերպման ուղղությամբ: Երբ Նարինե Մկրտչյանն ու Արսեն Ազատյանը հիմնեցին «ԱյսօրՊլյուսը», արդեն «Հայֆիլմում» աշխատանքի որոշակի փորձառություն ունեին. նկարահանել էին մի քանի կարճամետրաժ ֆիլմեր և հստակ պատկերացնում էին, թե ինչ ասել է պետական ֆինանսավորմամբ ու թելադրանքով կինո նկարել: Հիմա, հետադարձ հայացքով գնահատելով 90-ականների իրավիճակը, առաջին հերթին հիշում են այն խանդավառությունը, որով կինոգործիչները, միմյանց հաջորդելով, ստեղծում էին իրենց փոքրիկ արտադրությունները: Անցել է 23 տարի, և այն ժամանակ հիմնադրված ստուդիաներից այսօր գործում են ընդամենը երկուսը` «ԱյսօրՊլյուսը» և Կարեն Գևորգյանի արտադրությունը: 23-ամյա գոյության ընթացքում «ԱյսօրՊլյուսում» նկարահանվել են 5 լիամետրաժ և 8 կարճամետրաժ ֆիլմեր, որոնք մասնակցել են 5 տասնյակից ավելի միջազգային, այդ թվում նաև Ա կարգի կինոփառատոների: Ազգային անկախ ֆիլմարտադրության «հնաբնակների» փորձառությամբ Արսենն ու Նարինեն այսօր փաստում են. «Հայկական անկախ ֆիլմարտադրությունը, թեև դժվար, դանդաղ, բայց քայլ առ քայլ կայանում է»:

Խորհրդային կինոկայսրության փլուզումից հետո հետխորհրդային տարածքի երկրներում անկախ ֆիլմարտադրողներն ընդհանուր առմամբ գնացին նույն ճանապարհով, բայց գործընթացների տարբերություններ, այնուամենայնիվ, կան: Որո՞նք էին մեր անկախ ֆիլմարտադրության առանձնահատկությունները:

Նարինե Մկրտչյան – Անկեղծ ասած, մեզ համար մեծագույն երջանկություն էր, երբ հասկացանք, որ կարող ենք անկախ ստուդիա ստեղծել: Դեռ վերակառուցման առաջին շրջանում էր, երբ նոր-նոր մասնավոր ընկերություններ էին ստեղծվում: Եվ մենք, առանց մի վայրկյան անգամ մտածելու, որոշեցինք, որ մեր ֆիլմարտադրությունը պետք է ստեղծենք: Այն տարիներին չափազանց դժվար էր մեզ համար ֆիլմեր նկարելը, որովհետև անվերջ լսում էինք, որ համարձակ եք, ինչպես եք նման ֆիլմեր նկարում: Դե փառք Աստծո` մեր ուսանողության տարիներին մենք նկարել ենք այն, ինչ ուզել ենք: Մեր վարպետը Յուրի Երզնկյանն էր, նաև` Ալբերտ Յավուրյանը. նրանք ազատ մարդիկ էին, և մենք շատ ազատ մեծացանք: Յավուրյանն ասում էր. «Էս ստուդիան ձեր ստեղծագործական ֆանտազիաների համար է, քանի սովորում եք, ոնց ուզում եք նկարեք, միայն սովորեք»: Հետո, երբ մտանք «Հայֆիլմ», հասկացանք, թե ինչքան կաղապարներ կան. սա կարելի է, սա չի կարելի: Անգամ ծիծաղելի բաներ էին ասում, օրինակ` գունավոր ժապավենով նկարելու իրավունքը պիտի վաստակես: Իհարկե, չեմ ուզում ասել, թե ով էր ասում, բայց նման շատ տաբուներ կային:

Արսեն Ազատյան – Իրականում դրանք զուտ խորհրդային բարդույթներ էին: «Կուզի` կտա, կուզի` չի տա». այ դա էր սովետը: Երբ անցանք ինքնուրույն գործունեության, առաջին 3-4 տարում մեզ մոտ կտրուկ վերելք եղավ: Ես կարող եմ անգամ թվեր ներկայացնել: 1990-91 թթ., Պետռեգիստրի տվյալներով, բացվել էր 42 ֆիլմարտադրություն, այն ժամանակվա համար դա ֆանտաստիկ թիվ էր: Եվ ընդամենը երկու տարի անց մնացին երկուսը: Անկախների մասին է խոսքը, մեկը մենք էինք և մյուսը` Կարեն Գևորգյանը: Դե հետո արդեն սկսվեց մեր հանրապետության էն սարսափելի շրջանը, երբ մի ամբողջ երկիր մոտ 15 տարով ընկավ անդունդը` բառի բուն իմաստով: Հասկանալի է, որ դա աշխարհաքաղաքական մեծ խնդիր էր, ոʹչ մեր անձի, ոʹչ մեր գործունեության հետ կապ չուներ և ոʹչ էլ մեր որոշելիք խնդիր էր: Բայց փաստն այն է, որ ամբողջ երկրով ընկանք էդ անդունդը և շատ շատերի` հազարավորների ողնաշարը կոտրվեց: Մարդիկ որևէ ելք չտեսան ու թողեցին էդ ասպարեզը:

Դուք խոսում եք մի ժամանակաշրջանի մասին, երբ գլոբալ առումով ամբողջ հանրապետությունում կյանքը կանգ առավ: Այդուհանդերձ, դուք ոչ միայն չփակեցիք, այլև որոշակի իմաստով նաև ստեղծագործական վիճակ պահպանեցիք «ԱյսօրՊլյուս»-ում: Ինչպե՞ս դա ձեզ հաջողվեց:

Նարինե Մկրտչյան – Շատ կարևոր է, որ առաջին քայլդ հաջողվում է, այսինքն` քեզ ճիշտ ուղղորդում է դեպի քո ճանապարհը: Մեր բախտը բերեց, մենք ևʹ ֆինանսավորում գտանք, ևʹ ադմինիստրատիվ հարցերը ճիշտ լուծեցինք, բայց պետք է ասեմ նաև, որ այդ դժվար շրջանում մենք գրեթե 5 տարի բացառապես սցենարական աշխատանք ենք արել: «Ռադիո Երևանը» մեր առաջին համատեղ ֆիլմն էր, «Բոբոն», լինելով մեր առաջին լիամետրաժ ֆիլմը, ընտրվեց Բեռլինի փառատոնում և հատուկ հիշատակություն ունեցավ: Հետո էլ մոտ 30 երկրներում ընտրվեց ու ցուցադրվեց, ընդ որում` լավագույն փառատոներում:

Արսեն Ազատյան – Ճիշտ է, 1993-94 թթ. իսկապես գլորվեցինք անդունդը, բայց փառք Աստծո, 98-ից մենք նորից սկսեցինք մեր գործունեությունը, կարելի է ասել` վերակենդանացանք: Այդ դադարը 5 տարի տևեց և ամենալավն այն էր, որ Աստծո կամոք, այդ 5 տարվա ընթացքում մենք դրսից սցենարների համար դրամաշնորհներ ենք ստացել, գնահատվել է մեր աշխատանքը: Այսինքն` մենք չենք դադարեցրել ստեղծագործական աշխատանքը, անգամ այն պայմաններում: Հետո, երբ մեզ հրավիրեցին Սինեմարտ, համատեղ արտադրելու առաջարկներ կային: Մենք էլ նոր սկսել էինք մասնակցել միջազգային փառատոներին: Դե պատկերացրեք, շատ երիտասարդ էինք, նոր երկրից դուրս եկած, աշխարհից կտրված: Հիշում եմ` ինչ-որ մեկը մոտեցավ ու երկար համոզում էր, որ համատեղ անենք մեր նախագիծը: Մենք էլ ասացինք, որ այն արդեն ֆինանսավորված է: Հետո իմացանք, թե ով էր այդ «ինչ-որ մեկը»` Ակի Կաուրիսմյակին էր: Ավելին, մեզ «Բոբոյի» համար առաջարկ եղավ Անատոլ Դոմանի կողմից` աշխարհում տարածելու համար: Մենք նույնիսկ ստեղծեցինք «Արմինիան ֆիլմ փրոջեքթս» 12 նախագծերից բաղկացած սցենարական ծրագիրը, որի համար արժանացանք Հոլանդիայի մշակույթի նախարարության պարգևին, ապա նաև` «Հյուբերտ Բալս» կինոֆոնդի մրցանակին: Ասել, որ մեծ արդյունավետություն է եղել այդ տարիների ընթացքում, սխալ է, որովհետև մենք մեր արտասահմանյան հանդիպումների ժամանակ միշտ նշում ենք. մեր կենսագրությունը բաժանվում է երկու մասի` պատերազմից առաջ և հետո: Նորից եմ ասում` փառք Աստծո, որ մեր մեջքը չկոտրվեց, բայց ինչքան մեր նման ստեղծագործողներ թողեցին ու հեռացան կինոյի բնագավառից:

Թերևս պիտի խոսենք նաև այն մասին, որ անկախ ֆիլմարտադրության մեջ կամա թե ակամա ռեժիսորը դառնում է նաև իր ֆիլմերի պրոդյուսերը:

Արսեն Ազատյան – Պետք է ասեմ, որ դա մեր առանձնահատկությունը չէ: Դա դասական տարբերակ է, որն ամբողջ աշխարհում է գործում. ցանկացած ֆորմատ փոխելու ժամանակ փոխվում են նաև չափանիշները: Լավագույն օրինակն է ֆրանսիական նոր ալիքը, երբ 50-ականների վերջերին ու 60-ականների սկզբներին Տյուֆոն, Գոդարը և մյուսները եկան կինոյի իրենց տեսակով և որպես նոր գաղափարների հեղինակներ, հենց իրենք էլ դարձան իրենց ֆիլմերի պրոդյուսերները, բացեցին իրենց ընկերությունները և ճանապարհ հարթեցին իրենց կինոյի համար: Դե, բնականաբար, ֆրանսիական մոդելի մասին միայն երազել կարելի է: Բայց պետք է ասեմ նաև, որ մենք խորհրդային շրջանում «Հայֆիլմում» նկարել ենք 5 կարճամետրաժ կինոնկար, և այն ժամանակ էլ ռեժիսորն էլի կատարում էր պրոդյուսերի պարտականությունները, ընդ որում` չվճարվելով դրա համար և չկոչվելով պորդյուսեր:

Այսօր մեզանում առավելապես գործում է համաֆինանսավորման սկզբունքը, ինչքանո՞վ է այն թեթևացնում ֆիլմարտադրողների բեռը:

Նարինե Մկրտչյան – Առհասարակ պետական ֆինանսավորում ստանալը բավականին բարդ խնդիր է: Ցանկացած երկրում նախ սցենարական փաթեթը ֆինանսավորման են ներկայացնում իրենց երկրում, հետո արդեն անցնում են բոլոր ֆոնդերով, որոնք ավելի ազատ գումարներ են տալիս: Ի վերջո, պետական քաղաքականությունն էլ պետք է ուղղորդված լինի. պիտի կարողանաս փարատել քո ֆինանսավորողի կասկածները, դա էսօր պրոդյուսերի կարևոր առաքելությունն է: «Ապակե կախազարդը» առաջինն է, որի համար պետական ֆինանսավորում ստացանք:

Արսեն Ազատյան – «Ապակե կախազարդի» հետ կապված շատ խոսակցություններ եղան, թե ինչու համարտադրող չունենք: Մենք կարիքը չունեինք, որովհետև տեղական, հայկական պատմություն է, բայց այս ֆիլմում ներգրավված է 4 երկիր, որոնց աջակցությունը մենք ունենք: Հետո` գիտեք, Եվրոպայում ընդունված է ասել` որքան համարտադրող ունես, այդքան աղքատ ես: Մեր նոր նախագիծը` «Դաշտը», ցեղասպանության թեմայով է, գլխավոր հերոսը գերմանացի է, և շատ ցանկալի կլինի գերմանական համապրոդյուսերի առկայությունը: Դրսից համարտադրող ունենալը ինչ-որ չափով հեշտացնում է քո գործը:

Եթե վերադառնանք մեր ներքին շուկային, ապա վերջին շրջանում նկատելի է կոմերցիոն նպատակներով արված ֆիլմերի ակտիվացում, ինչի ֆոնին դարձյալ ակնհայտ է դառնում, որ արվեստի ֆիլմերը դահլիճ լցնելու խնդիր ունեն, մանավանդ` մեր շուկայում:

Արսեն Ազատյան – Գիտեք, ես կարծում եմ, որ սա լավ տենդենց է և դրական ձեռքբերում է: Կինեմատոգրաֆիստները նեղվում են դրանից, բայց միշտ էլ կյանքում ճանապարհ բացել է դրամը: Հետո` գիտեք, արտհաուզի ֆիլմերը դժվարություն ունեն ոչ միայն Հայաստանում: Նույն Միխայիլ Հանեկեի ֆիլմերը, օրինակ` «Սպիտակ ժապավենը», ընդամենը 7 սեանս ունեցավ Մոսկվայի փառատոնում և հետո դուրս եկավ, որովհետև դահլիճ չլցրեց: Բայց այս ընդհանուր կոմերցիոն հոսքի մեջ, այնուամենայնիվ, կան ֆիլմեր, որոնք նպաստեցին, որ մարդիկ վերադառնան կինոթատրոն: Ես վստահ եմ, որ դա ոչ մի կերպ չի խոչընդոտի բարձրարվեստ կինոյին,  ընդհակառակը` կդառնա մի հարթակ, որտեղ կցուցադրվեն նաև արվեստի ֆիլմերը: Եվ հանդիսատեսը ուզի թե չուզի գնալու է և համեմատելու է այդ ֆիլմերը: Ավելին` դա կստիպի գործարարներին, ընդհանրապես ֆինանսավորողներին, որ զարգացնեն նոր ենթակառույցներ, բացեն նոր կինոթատրոններ, այնպես որ սա դրական միտում է: Եվ ընդհանրապես չնկատել ու չգնահատել ձեռքբերումները, կնշանակի լինել պեսիմիստ, որովհետև լավ թե վատ, քիչ թե շատ, բայց որոշակի քայլեր կատարվում են ևʹ պետական կառավարման ոլորտում, մասնավորապես` կինոկենտրոնում, ևʹ թե մասնավոր` անկախ ֆիլմարտադրության ոլորտում: Նպաստավոր հնարավորություններ են ստեղծվում, և ով որ շատ ջանք է ներդնում, ինչ-որ արդյունքի հասնում է:

Եվ վերջապես, կա տարբերակման խնդիր: Արտհաուզի ֆիլմը չի սահմանափակվում միան քո երկրի շուկայով, ցուցադրվում է փառատոներում, քո երկիրը ներկայացնում է 20-30 այլ երկրներում: Եվ դա է քո երկրի մշակույթը, ոչ թե կոմերցիոն կինոն:

 Հարցազրույցը` Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ