file64icl5qgj37k0ayx35p_800_480Իր 11 ֆիլմերով և մանավանդ վերջին երկու խաղարկային «Իմ ուրախություն» և «Մշուշում» կինոնկարներով Սերգեյ Լոզնիցան արդեն հասցրել է հայտնվել եվրոպական ու ռուսական կինոփառատոների ֆավորիտների շարքում: 2001-ից Գերմանիայում բնակվող և Ռուսաստանում ու Ուկրաինայում աշխատող ռեժիսորն արժանացել է ռուսական կինոակադեմիայի «Նիկա» մրցանակին, Տարկովսկու անվան «Հայելի» միջազգային և Սոչիի «Կինոտավր» կինոփառատոների մրցանակներին`«Լավագույն ռեժիսոր» անվանակարգում, իսկ 2012-ին նրա «Մշուշում» ֆիլմը Կաննում միանգամից երկու կարևոր` FIPRESCI-ի և գլխավոր մրցանակները նվաճեց: Սկսած 2010-ից Սերգեյ Լոզնիցան «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնին ներկա լինելու առիթը բաց չի թողնում: 2010-ին «Իմ ուրախություն» ֆիլմով նա արժանացավ խաղարկային ֆիլմերի միջազգային մրցույթի «Արծաթե ծիրան» մրցանակին: 2012-ին կրկին Երևանում էր «Մշուշում» ֆիլմով, իսկ այս տարի փառատոնի կազմկոմիտեի հրավերով գլխավորում էր վավերագրական ֆիլմերի միջազգային մրցույթի ժյուրին: Երևանյան փառատոնի հետ իր բարեկամության ու «Ոսկե ծիրան», «Արծաթե ծիրան» մրցանակների առիթով ռեժիսորը կատակեց. «Ես ծիրանի մի փոքրիկ հայկական այգի ունեմ»:

-Կիբեռնետիկայի ինստիտուտում 3 տարի հաջողությամբ աշխատելուց հետո շատ կտրուկ փոխեցիք Ձեր կյանքը և ընդունվեցիք մոսկովյան կինոինստիտուտ: Ինչո՞ւ:

– Այո, արդեն 3 տարի աշխատում էի Կիևի կիբեռնետիկայի ինստիտուտում, երբ հանկարծ հասկացա, որ դա բոլորովին էլ այն չէ, ինչ ես ուզում էի: Իմ ներսում ինչ-որ բան եռում էր ու տանջում, ես ֆիզիկական աններդաշնակություն էի զգում: Եվ պատկերացնում եք` 26 տարեկանում ինձ մոտ սկսվեց սիրտ-անոթային դիստոնիա: Գնում էի բժշկի, ու ոչ ոք ոչինչ չէր հասկանում: Մինչև մի ծեր հրեա բժիշկ ինձ ասաց. «Դու պետք է գործով զբաղվես, այն, ինչ անում ես, քո գործը չէ, քո հիվանդությունը գլխիցդ է գալիս»: Եվ ես շատ լուրջ որոշում կայացրի, 27 տարեկանում թողեցի ամեն ինչ և ընդունվեցի ВГИК` Նանա Ջորջաձեի ու Իրակլի Կվիրիկաձեի արվեստանոցը:

 – Ուսանողական տարիներին էլի մի հրապուրանք եք ունեցել` ճապոներենն ու ճապոնական մշակույթը:

– Չգիտեմ` որքանով դա կարելի է հրապուրանք անվանել, քանի որ հետաքրքրությունս ճապոներենի հանդեպ ծնվեց շատ կենցաղային հանգամանքից: Տարված էի ծնողներից ֆինանսապես անկախ լինելու գաղափարով: Ամենատարածված ու լավ վճարվող գործերից մեկը թարգմանությունն էր: Երբ թարգմանական բյուրոյում հարցրի, թե որ լեզուն է ամենից բարձր վարձատրվում, ասացին` չինարենն ու ճապոներենը: Երկու տարի զբաղվեցի ճապոներենից թարգմանելով և պետք է ասեմ, որ վատ չէի վաստակում, ավելի շատ, քան իմ ծնողները, որոնք առաջատար նախագծող էին հայտնի նախագծային ընկերությունում: Բայց երբ տեղափոխվեցի Մոսկվա և ընդունվեցի ВГИК, թողեցի այդ գործը:

– Ձեր ֆիլմերի սցենարներն ինքներդ եք գրում: Ո՞ր պահից է Ձեզ համար սկսվում ֆիլմի ստեղծումը, գաղափարի՞ց, սցենարի՞ց, թե՞  «մոտոր» հրահանգելիս:

– Սցենար գրելու համար ինձ խթան է պետք. դա կարող է լինել ինչ-որ զգացմունք կամ որևէ իրադարձություն, որ այնքան խորն ու ուժեղ հետք է թողնում իմ հոգում, որ մշտապես ինձ վերադարձնում է վերհուշին: Այդ իմաստով որոշ սցենարներ արդեն ծնվել ու ապրում են իմ մտքում, դա նշանակում է, որ չնայած դեռ նկարահանումները չեն սկսվել, ֆիլմն արդեն ապրում է իմ մեջ:

– Ձեր «Մշուշում» ֆիլմը մարդկային հարաբերություններում չափազանց բարձր բարոյական նշաձող է սահմանում, որը հավասարապես հուզում է թե’ հասարակ հանդիսատեսին, թե’ հեղինակային կինոյի սիրահար ինտելեկտուալներին:

 – Դա պարզապես կինո է, իսկ բարոյականությունն այն է, ինչ մենք ավելացնում ենք կինոյին, այսինքն` այն, ինչ ֆիլմը թույլ է տալիս ավելացնել: Ինչ վերաբերում է հանդիսատեսին, ես, անկեղծ ասած, նման տարբերակում չէի մտցնի: Իմ կարծիքով` իմաստուն կարող է լինել նաև ընդհանրապես կրթություն չստացած մարդը: Ի՞նչ նոր բան տվեց քվանտային մեխանիկան մարդկությանը, եթե դրա արմատները գալիս են բուդդիզմից, որը 26 դարի պատմություն ունի: Այնպես որ դա արհեստական բաժանում է:  Ես բոլորովին այլ բաժանում կանեի` մարդիկ, ովքեր մտածում են, և մարդիկ, ովքեր մտածել չեն կարողանում:  Եվ պետք է ասեմ, որ ինտելեկտուալների շրջնում ևս քիչ չեն նրանք, ովքեր մտածել չեն կարողանում: Իսկ կինոյի դեպքում առավել ևս կարևոր է, թե ինչ է մտածում հանդիսատեսն այն դիտելիս: Մանավանդ այսօրվա իրողությունների պայմաններում մտածելու կարողությունը չափազանց կարևոր է, որովհետև մարդիկ ասես ապրում են վարկանիշային աղյուսակների թելադրանքով: Ապրում են  այնպես, ասես աշխարհի վերջին օրն է, ու մտածում են` այսօր ապրենք, իսկ վաղը թող լինի, ինչ լինում է: Հիշողությունը ջնջելու այս կենսակերպը, մարդկային իներտությունը չափազանց վտանգավոր է:

– Կինոյում Ձեր ճանապարհը սկսել եք վավերագրությունից: Ասում են` վավերագրողների համար դժվար է անցումը խաղարկային կինոյի:

 – Շատերն են աշխատել միաժամանակ և’ գեղարվեստական, և’ վավերագրական կինոյում:  Օրինակ` Պազոլինին: Իմ դեպքում այդ անցումը մի տեսակ շատ բնական ու սահուն եղավ: Ես վաղուց գրել էի «Մշուշում»-ի սցենարը` դեռ 2001-ին, 2002-ից փորձում էի նկարահանել, իսկ ֆիլմը էկրան բարձրացավ միայն 2009-ին: Վերջապես չմոռանանք, որ ես ավարտել եմ ВГИК-ի խաղարկային կինոյի արվեստանոցը:

– Ձեզ համար կարևո՞ր են գործընկերների գնահատականները, առհասարակ ինչպե՞ս եք վերաբերվում պրոֆեսիոնալ քննադատությանը:

– Ինձ համար  կարևոր է և’ մեկը, և’ մյուսը: Ի վերջո, ցանկացած ռեժիսորի մեծագույն ցանկությունն է, որ իր ֆիլմը որքան հնարավոր է շատ հանդիսատես դիտի, բայց իմ գործընկերներն էլ հանդիսատես են, չէ՞: Իսկ քննադատությունն ընդհանուր կինոգործընթացի անխուսափելի մասն է, որը նույնքան անհրաժեշտ է, որքան ֆիլմ նկարահանելը:  Ես այդ քննադատության մեջ փնտրում եմ ոչ թե ֆիլմի վերաշարադրումը, այլ այն, ինչ ինքս չգիտեմ իմ իսկ նկարած ֆիլմի մասին:

– Եվ հաճա՞խ եք լսել նման քննադատություն:

– Այո, իհարկե, թեև, որքան էլ դա տարօրինակ հնչի, ավելի քիչ ռուսական հրապարակումներում, քան արտերկրի:

– Վերջին շրջանում եղե՞լ է ֆիլմ, որ հիացրել է Ձեզ:

– Այո, ինձ ուղղակի ապշեցրել է Լեո Կարակսի «Holy Motors» ֆիլմը: Այդքան երկար ընդմիջումից հետո, եթե չեմ սխալվում, նա 10 տարուց ավելի չի նկարահանել, այդպիսի ֆիլմ ստեղծելը պարզապես հիասքանչ է: Հիացնում է, որովհետև նախ` հիշեցնում է, որ կինոն ֆանտազիա է, և երկրորդ` կինոն ամենից առաջ բացարձակ ազատություն է:  Այս երկուսն այդ ֆիլմում այնքան համոզիչ ներկայություն ունեն, որ պարզապես ապշեցուցիչ է:  Եվ եթե այդ ֆիլմը ստանար Կաննի «Ոսկե արմավենին», ես  շատ արդար կհամարեի, բայց կարծում եմ` ժյուրին դեռ պատրաստ չէր ընդունելու այդ ֆիլմը:

– «Իմ ուրախություն» ֆիլմը կյանքի Ձեր ընկալումների որոշակի բանաձո՞ւմն էր:

– Երջանկությունն ինձ համար տարօրինակ հասկացողություն է, և հենց այդ մասին էլ ֆիլմ արեցի: Իհարկե, լինում են երջանիկ պահեր ու ակնթարթներ: Ինձ հետ նման պահեր պատահում են առավելապես այն ժամանակ, երբ ինչ մտածում ու նախատեսում եմ, կարողանում եմ նույնությամբ իրագործել: Բայց դրանք, իհարկե, կարճատև, հպանցիկ ակնթարթներ են: Հետո գալիս է մյուս ֆիլմը, նորից տառապանք,  նորից երջանկության ակնթարթ: Իսկ ընդհանուր առմամբ համաձայն եմ Բուդդայի հետ, որ աշխարհը, այնուամենայնիվ, դժբախտ է:  Ամերիկյան այդ «Be happy» գաղափարը հակառակ է բնությանը, քանի որ կեղծ է: Կյանքը, ի վերջո, մի օր ավարտվում է, և դրա հետ կարելի է համակերպվել միայն որոշ սկզբունքների հետևելով: Այն ամբողջ դժբախտությունը, որ շրջապատում է ինձ, հենց ես եմ, և պետք է ինչ-որ բան անել հենց իմ մեջ, և այդ դեպքում իմ շրջապատում էլ ինչ-որ բան կփոխվի: Ես փորձում եմ հենց այդպես ապրել:

– Ինչպե՞ս եք գնահատում ժամանակակից ռուսական կինոյում զարգացող գործընթացները:

– Չեմ հասկանում` ինչից է այդ վայրի ցանկությունը` կինոն ընդունել որպես քարոզչության միջոց: Բացի այդ, Ռուսաստանում այսօր ազատ շուկա չկա, այդ պայմաններում լավ ֆիլմերի համար շատ դժվար է մրցակցային դաշտ ստեղծել: Եվ ո՞ւր են գնում ֆինանսական հոսքերը, ո՞վ է այդ գումարները տնօրինում: Չէ՞ որ հիմա էլ արդեն ուրիշ ցենզուրա է գործում` տնտեսականը: Այնտեղ, որտեղ պրոդյուսերները (իսկ այդ բառը պետք է չակերտների մեջ առնենք, որովհետև արևմտյան ըմբռնումից շատ հեռու են) ռիսկի աննշան տարր են տեսնում, ոչ մի դեպքում ռիսկի չեն գնա:  Ինչո՞ւ, հանուն ինչի՞ մտնել ականապատ դաշտ:  Սա` առաջին: Երկրորդ` պարզվում է, որ այս 70 տարիներն այնուամենայնիվ իրենց գործն արել են. այսօր այն մարդիկ, որոնք ունակ են հասկանալու, թե ինչ է տեղի ունենում, չափազանց քիչ են: Երկար տարիների սահմանափակումներից հետո մտածում էինք` ահա վերջապես ազատություն է:  Բայց ով ինչո՞վ կարող է պարծենալ: Ոչնչով: Եվ նույնը գրականության ասպարեզում է, ավելի քիչ չափով, բայց նույն խնդիրն է:

– Եվ ո՞րն է ելքը:

– Պետք է սովորել մտածել, հենց դա է փրկությունը: Իոսելիանին մի հանճարեղ ֆիլմ ունի` «Ծաղիկները», նրա ուսանողական ֆիլմն է:  Պատմություն է մի հրաշալի ծաղկանոցի մասին, որ խնամում է այգեպանը: Բայց ճանապարհ սարքելու համար այն ծածկում են ասֆալտով: Իսկ հետո այդ ասֆալտը ճաքեր է տալիս, և այդ ճեղքերից կրկին հայտնվում են ծաղիկները:  Մենք հիմա հենց այդ պայմաններում ենք ապրում: Ու քանի դեռ մարդիկ վայելում են կուշտ կյանքի հաճույքը, ոչինչ մեր կյանքում չի փոխվի:

– Արդեն երրորդ անգամ եք գալիս մասնակցելու «Ոսկե ծիրանին»:

 – Ինչո՞վ է գրավիչ ձեր փառատոնը: Այստեղ հաջողվում է մի հրաշալի մթնոլորտ ստեղծել: Նկատի ունեմ և’ քաղաքը, և’ մարդկանց, որոնք անում են փառատոնը: Եվ պետք է ասեմ, որ §Ոսկե ծիրանում» միշտ շատ հետաքրքիր փառատոնային ծրագիր է ներկայացվում` ճաշակով ֆիլմեր: Իսկ Հայաստանը յուրահատուկ երկիր է, ուր ուզում ես նորից ու նորից վերադառնալ:

Հարցազրույցը` Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ