Կինոգետ, կինոպատմաբան Անդրեյ Պլախովը տարբեր հեղինակավոր կինոփառատոների խորհրդատու է, փառատոնային ֆիլմերի ծրագրեր է կազմում, պարբերաբար աշխատում ժյուրիի կազմում, գրքեր ու հոդվածներ հրապարակում: Նա Եվրոպական կինոակադեմիայի անդամ է ու Կինոքննադատների միջազգային ֆեդերացիայի` FIPRESCI-ի պատվավոր նախագահը: Այս տարի Անդրեյ Պլախովն աշխատեց նաև «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնում որպես խաղարկային ֆիլմերի ժյուրիի անդամ: Ինչն էլ առիթ էր խոսելու նրա հետ կինոդաշտի հայտնությունների, արդի միտումների, փակուղիների, տաբուների ու դեֆորմացիաների մասին:

Երբեմն մոդայիկ է դառնում այս կամ այն ազգային կինոն: Դա հաշվարկով ու PR-ո՞վ է պայմանավորված, թե՞ ինքնաբուխ է տեղի ունենում:

– Իհարկե, ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում են ազգային կինեմատոգրաֆիաներ, որոնց մասին բոլորը սկսում են խոսել, քննարկել, ցուցադրել գրեթե բոլոր փառատոներում: 2000-ական թվականներին այդպես եղավ ռումինական, կորեական կինոյի դեպքում (օրինակները կարելի է շարունակել):

Կարծում եմ` որոշ պահից սկսած մենք իրոք գործ ունենք մոդայի հետ, բայց այդ մոդայի ծնունդը միշտ լուրջ նախադրյալներ է ունենում: Կամ ինչ-որ բան է տեղի ունենում հենց արվեստում` յուրահատուկ նորամուծություն, տաղանդ է ի հայտ գալիս, կամ էլ լրջագույն աշխատանք է արվում` ազգային կինոդպրոցի կառուցման ու հետագա առաջխաղացումը (փրոմոուշընը) ապահովելու համար:

Իհարկե, լավագույն տարբերակն այդ երկու նախադրյալների համընկնումն է: Դա հատկապես արդիական է փոքր երկրների համար: Ֆիննական կինոյի մասին, օրինակ, ոչ ոք ոչինչ չգիտեր, բայց մեկ մարդու` ռեժիսոր Ակի Կաիրուսմյակիի շնորհիվ այն հայտնի դարձավ աշխարհում: Հայտնի դարձավ նաև Ֆինլանդիան, որի մասին կարծում եմ` շատ ամերիկացիներ անգամ չէին էլ լսել:

Իսկ հակառակը լինո՞ւմ է. երկիրն է հետաքրքիր, հետևաբար ուշադրություն է դարձվում կինոյի վրա:

– Այո, իհարկե: Օրինակ` երբ պերեստրոյկայի տարիներին Ռուսաստանն էր հետաքրքիր աշխարհին, բոլորի հայացքները սևեռված էին մեր կինոյի վրա: Իսկ հետո այդ ուշադրությունը մարեց, և հիմա ռուսական կինոյի նկատմամբ առանձնահատուկ հետաքրքրություն չի նկատվում: Սովորաբար, երբ ինչ-որ բան են սպասում երկրից, սկսում են դիտել այդ երկրի ֆիլմերը: Կարծում եմ, որ հիմա սպասելիքներ կան Եգիպտոսից: Եվ քանի որ այդ երկիրն ինքնին հետաքրքիր է, հետաքրքիր է նաև նրա կինոն:

Փաստորեն հեղափոխությունն օգնում է տարածե՞լ ազգային կինոն:

– Երբեմն, բայց ոչ միշտ: Ռումինիայում, օրինակ, հեղափոխություն չեղավ, սակայն հասունացավ որոշակի իրավիճակ: Նախ` հայտնվեց ասելու բան ունեցող կինոռեժիսորների նոր սերունդ, և հետո ի հայտ եկան նրանց օգնել կարողացող պրոդյուսերները, որոնք կինոինդուստրիան ոտքի կանգնեցրին: Եվ արդյունքում կինոալիք ստեղծվեց: Այնպես որ հարկավոր է, որ տաղանդն ու ֆինանսներ հայթայթող կինոարտադրողը միաժամանակ հասունանան:

Իհարկե, կարևոր է նաև փրոմոուշընը: Ֆինլանդիայում, օրինակ, կինոալիքի տարածման գործում շատ բան արեց կինոէքսպորտի բաժնի ղեկավարը, իսկ Կորեայում անգնահատելի դեր խաղաց Պուսանի կինոփառատոնը: Ընդհանրապես փառատոները շատ լավ խթան են: Պուսանի փառատոնը, օրինակ, կարծես իմ աչքի առաջ աճեց: Սկզբում այն լոկալ, ոչինչ չորոշող փառատոն էր, սակայն անցավ 10 տարի, ու հիմա այն աշխարհի ամենախոշորներից է: Փառատոնը դարձավ այն շոգեքարշը, որն իր հետևից ձգեց-քաշեց նաև ազգային կինոն` դարձնելով այն հետաքրքիր ու ցանկալի աշխարհին: Եվ այդ պահերին կարևոր է ստեղծել այնպիսի համակարգ, որ տվյալ գնացքում հայտնվող հանդիսատեսի մեջ այդ շոգեքարշը կրկին նստելու և ճամփորդությունը շարունակելու ցանկություն առաջանա:

Եվ իհարկե, երկրում պետք է «կենդանի» կինոարտադրություն լինի: Այդ ամենի գումարումից էլ հետագայում կծնվի (ճիշտ փրոմոուշընի դեպքում) մոդան:

Հայաստանում ակտիվ կինոպրոցես չկա, տարեկան 1-2 ֆիլմ է նկարահանվում, չկա նաև կինոն կարգավորող օրենք: Ձեր կարծիքով` այս իրավիճակում ինչպե՞ս կարող է կինոալիք ստեղծվել:

– Խորհուրդներ տալը միշտ շատ բարդ է, քանի որ կինոյում (ինչպես և կյանքում) մեծ դեր են խաղում միստիկ պահերը: Ինչ-որ բան պետք է փայլատակի, որ մեկ այլ խոշոր բան իրագործվի: Կան պրոցեսներ, որոնք կախված չեն մեզանից, մենք ընդամենը կարող ենք դրանք խթանել կամ ուղղորդել, բայց լիովին վերահսկել ու պլանավորել  ի վիճակի չենք: Ի վերջո, կինոն ստեղծագործություն է, որի գլխավոր բաղադրիչը տաղանդն է:

Բայց ասեմ, որ կա մի պարադոքս. որպես կանոն, երբ մեծ կամք ու ցանկություն ունեցող տաղանդ է հայտնվում, անպայման գտնվում են նաև հնարավորությունները: Ինչ-որ կերպ ամեն ինչն ինքնադասավորվում է, ու հայթայթվում է անհրաժեշտ գումարը:

Դուք հասցրել եք հայկական մի քանի նոր ֆիլմեր դիտել: Ի՞նչ կասեք դրանց մասին:

– Չեմ ուզում կոնկրետ ֆիլմերը մեկնաբանել, բայց նկատելի է, որ թեև շնորհալի մարդիկ կան, վառ դիմագծերով կինեմատոգրաֆիա Հայաստանում չկա: Միգուցե դեռ չկա: Որպեսզի կինո մուտք գործի նոր սերունդ, պետք է տարեկան առնվազն չորս ֆիլմի արտադրությունը վստահել դեմք ունեցող երիտասարդ հեղինակների: Եվ կարևորն այն է, որ այդ երիտասարդները ոչ թե առանձին ու իրարից անկախ աշխատեն, այլ հստակ պատկերացնեն, որ բոլորն էլ կինոյի նույն ճյուղին են պատկանում: Ինձ ճիշտ հասկացեք, ես միավորվելու կոչ չեմ անում, այլ խոսում եմ ավելի շատ զգացողության մասին:

Տպավորություն ստեղծվեց, որ հայ ռեժիսորները ոչ միայն ընդհանուր ծառի մի ճյուղը լինելու ցանկություն չունեն, այլև ընդգծված իրարից մեկուսացած են աշխատում: Ես սխալվո՞ւմ եմ:

Թերևս` ոչ:

– Կինոալիքը միշտ ավելի գրավիչ է, քան առանձին շիթեր ստեղծելու փորձերը:

Կարելի՞ է ասել, որ XXI դարում քչացել են հեղինակային կինոհայտնագործությունները: Ավելի շատ քննարկվում է կինոյի շուրջ կատարվածը, քան բուն կինոն, նրա լեզուն, կառուցվածքը, մտածողությունը:

 – Նախ` հիշենք, որ շատ հայտնագործություններ արդեն իսկ արվել են XX դարում, իսկ անընդհատ նոր բան հնարելն անհնար է: Անցյալ դարը, անկասկած, մեծ բարձունքների հասած հեղինակային կինոյի դար էր: Կարծում եմ` հիմա այդպիսի խոշոր հեղինակներ չկան:

Հիմա հեղինակային կինոն կարծես լրիվ կտրվել է իրականությունից ու լսարանից, այն կարող է ընկալել միայն սահմանափակ լսարանը, ինչն էլ, անկասկած, ազդում է ողջ շուկայի վրա: Այդ իրավիճակը տարբեր պատճառներ ունի, սակայն ՙմեղքի՚ իրենց  բաժինն ունեն, իհարկե, հեղինակները: Հեղինակային կինոն էզոտերիկ, պարփակված վիճակում է հայտնվել: Այն կարծես մի փակ աղանդավորական շարժում լինի:

Նախկինում լսարանը կարող էր սկզբում չընկալել կամ մերժել ասենք` Ֆելինիի ու Տարկովսկու ֆիլմերը, բայց մի քանի տարի անց (կինոքննադատների ու փառատոների ջանքերով նաև) ընդուներ ու հաճույքով դիտեր դրանք: Ես հիշում եմ, թե1970-ականներին ինչ ահռելի դահլիճներ էին հավաքում Տարկովսկու ֆիլմերը, որոնք շատերին բարդ ու անընկալելի էին թվում, իսկ հետո լսարանի (հատկապես` երիտասարդության) ամենացանկալին դարձան:

Հիմա նման բան տեղի չի ունենում: Հեղինակային ֆիլմերը հայտնվում են ու արագ «մահանում» հենց մանուկ հասակում` չհասցնելով հասունանալ: Կարծես չեն էլ եղել: Եվ դա շատ տխուր է հատկապես հիմա, երբ կինեմատոգրաֆը հայտնվել է նորագույն տեխնոլոգիաների ճնշման տակ: Այսօր կարելի է ֆիլմ նկարահանել անգամ հեռախոսով: Դա մի կողմից հետաքրքիր է, քանի որ հույս կա, որ այդ էքսպերիմենտներից խելքը գլխին մի բան կստացվի: Վերջերս օրինակ` դիտեցի Մարիա Սահակյանի «Ես պատրաստվում եմ փոխել իմ անունը» ֆիլմը, որտեղ շատ բան պտտվում է համակարգիչների, նոր տեխնոլոգիաների, բջջային հեռախոսների շուրջը: Եվ դա պատահական չէ, շատերն են հիմա տարված այդ ոճով:

Սակայն կարծում եմ, որ երբ հեղինակի էներգիան ամբողջովին ուղղվում է տեխնոլոգիաների հնարավորությունների յուրացմանը, գաղափարներն անպայման շեղվում ու մասնատվում են: Եվ դատարկ, ոչնչի մասին ֆիլմեր են հայտնվում: Մարիա Սահակյանի ֆիլմի հերոսներին ու կինոպատմությանը հենց էներգիան էր պակասում:

Ձեր կարծիքով` կինոհանդիսատեսը փոխվե՞լ է: Տպավորություն կա, որ կինոն հարմարեցվում է երիտասարդների, անգամ` դեռահասների մտքերին ու ցանկություններին:

– Անշուշտ լսարանի երիտասարդացում է տեղի ունեցել: Դա փաստ է: Կինոն դարձել է ինֆանտիլ, քանի որ աշխատում է ինֆանտիլ դիտողի համար: Իսկ դրա հակակշիռը խրթին, շինծու հեղինակային կինոն է, որի թիրախային լսարանն անհասկանալի է: Երիտասարդ լսարանը դժվարանում է անգամ նորմալ մեյնսթրիմի ֆիլմեր դիտել, պարզունակ հեքիաթներ, կոմիքսներ, ատրակցիոն է ուզում: Այսինքն` կինոն կարծես վերադառնում է իր մանկական, սկզբնական էությանը:

Ժորժ Մելիեսի կինեմատոգրաֆի՞ն…

– Դա` լավագույն դեպքում: Ընդունում եմ, որ դա էլ է կինոզարգացման տարրերից մեկը, բայց ափսոս, որ այն գերակշռող է դարձել: Ռուսաստանում (կարծում եմ` Հայաստանում նույնպես) միջին տարիքի մարդիկ, առավել ևս` տարեցները, կինոթատրոն չեն գնում: Նախ` տոմսերն են թանկ, և ոչ բոլորը կարող են իրենց նման շռայլություն թույլ տալ: Եվ հետո` անհետացել է ընտանիքով կինոդիտումների գնալու ավանդույթը:

Փոխվել է կինոդիտման մթնոլորտը. հասուն տարիքի հանդիսատեսն իրեն անհարմարավետ է զգում երեխաների, պոպկորնի ու երիտասարդական սուբկուլտուրայի մթնոլորտում: Վերջերս օրինակ` ծանոթներիս, որոնք կինոդահլիճում պատրաստվում էին ֆիլմ դիտել, մի խումբ դեռահասներ քամահրական արձագանքեցին. «Ծերության հոտ է գալիս»: Եվ այդ մարդիկ, որոնք բոլորովին էլ ծեր չէին, իրենց շատ վատ զգացին:

Թերևս հենց այդպիսի տարբեր էլեմենտներից էլ կազմվում է այն նոր կինոիրավիճակը, որը փակուղային զգացում է առաջացնում: Բայց ես լավատես եմ ու հակված եմ այդ իրավիճակը ոչ այնքան փակուղի անվանելու, որքան փոփոխման սպասում: Տեսնում եմ, որ տաղանդավոր մարդիկ կան, որոնք, չնայած բոլոր բարդություններին, ուզում են կինոյով զբաղվել ու պատրաստ են կինո դիտել: Ի վերջո, հնարավոր է, որ նրանց հաջողվի կինեմատոգրաֆը տեղից շարժել:

Ձեր կարծիքով` դեպի ո՞ւր կգնա կինեմատոգրաֆը, երբ տեղից շարժվի:

 – Կարծում եմ` կինոն իր հեքիաթային, ֆանտաստիկ ոլորտներ կատարած թռիչքից հետո կրկին կվերադառնա կյանք ու կփորձի նորովի զգալ, վերաիմաստավորել իրականությունը:

Կվերադառնա մարմնի՞ն… Նկատի ունեմ վերջին տարիների լավագույն ֆիլմերը, որոնցում մերկությունն առավել ցայտուն է ընդգծվում:

– Այդ թվում` նաև մարմնին: Այս տարվա Կաննի կինոփառատոնի հաղթող «Ադելի կյանքը» ֆիլմը, օրինակ, ամբողջովին կառուցված է մարմնական իրականության վրա: Մարմինն իրականության տիրապետման նոր աստիճան է դառնում: Դա իրոք հեղափոխական ֆիլմ է: Այն համասեռական սիրո մասին է ու լի է էրոտիկ տեսարաններով, բայց ֆիլմի բովանդակությունը բնավ էլ դրանով չի սահմանափակվում: Սեքսի տեսարաններն ընդամենը միջոց են իրականությունն ընկալելու համար: Ֆիլմում ներկա է ժամանակակից աշխարհն իր բոլոր հակասություններով, ցավոտ ու քննարկվող սոցիալական, էթնիկական, քաղաքական խնդիրներով: Այդ ֆիլմն իրականության դրոշմն է կրում: Էլ չեմ ասում դերասանուհիների ուղղակի շշմեցնող խաղի մասին (ես անգամ պատկերացնել չէի կարող, որ կարելի է այդպես խաղալ): Նույն մոտեցումը կա նաև Ուլրիխ Զայլդլի մոտ, որ կինոյում աներևակայելի բաներ է անում:

Իհարկե, շատ մարդիկ տաբուներ կոտրող ֆիլմերը բացասական են ընկալում, քանի որ դժվար է միանգամից ընտելանալ իրականությանը: Այդ թվում` նաև մերկ մարմնին: Զայլդլի ֆիլմի երևանյան ցուցադրումից հետո, օրինակ, ինձ մոտեցավ մի կին ու բարկացած ասաց, որ սեքսի տեսարաններով ֆիլմերը պետք է արգելվեն: Մենք զրուցեցինք, ու պարզվեց, որ այդ կինն անգամ չի էլ փորձել հասկանալ ֆիլմի սյուժեն ու իմաստը:

Ուզում եմ շեշտել, որ նոր կինեմատոգրաֆը, ամեն դեպքում, իր բնույթով բանավիճային է: Այն ոչ թե բոլորի համար է, այլ միայն նրանց, ովքեր ներքուստ պատրաստ են բանավեճ վարելու աշխարհի ու իրենց հետ: Կինոն հիմա ներքին դեֆորմացիայի է ենթարկվում, և կարծում եմ` հենց դեֆորմացիան է նրա զարգացման ուղին: Բայց թե ուր կհասցնի այդ ուղին, պարզ կդառնա տարիներ անց միայն:

Հարցազրույցը` Նունե ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆԻ