Պերճ Զեյթունցյան. «Իմ բախտը կինոյում չի բերել»

2013-ը  Պերճ  Զեյթունցյանի համար հոբելյանական է. հուլիսի 18-ին կնշվի գրողի 75-ամյակը:  Երբ փորձեցի զրույցը սկսել հենց հոբելյանից, ասաց. «Իզուր հիշեցրիք այդ մասին, ես մոռացել էի, գիտեք, 75-ամյակն առանձնապես ուրախալի բան չէ, ուրեմն չխոսենք տխուր բաների մասին»:  Շրջանցեցինք միայն հոբելյանի թեման, խոսեցինք կինոյի, թատրոնի ու անկախ Հայաստանի առաջին մշակույթի նախարարի իրականացրած ու անավարտ ծրագրերի մասին, և իհարկե, թե ինչու այդքան բարդ ընթացք ունեցան  Պերճ Զեյթունցյանի ու հայկական կինոյի փոխհարաբերությունները: 

-Երբ  ավարտելով Մոսկվայի սցենարական բարձրագույն դասընթացը` վերադարձաք  Երևան, ենթադրվում  էր, որ լիովին նվիրվելու եք կինոյին, բայց ամենևին այդպես չեղավ:

– Իմ  բախտը կինոյում չի բերել` ի  տարբերություն թատրոնի: Թատրոնում  11  ներկայացում եմ ունեցել. քիչ բան չէ:  Բախտի բան  է, գիտեք, նայած թե ինչպես  է ճակատագիրը տնօրինում:

– Ասում եք, որ կինոյում Ձեր  բախտը չի բերել:  Բայց օրինակ` «Երևանյան օրերի խրոնիկա»  ֆիլմի դեպքում կարելի  է  նաև հակառակը պնդել, քանի որ Ձեր սցենարն էկրանավորել է Ֆրունզե Դովլաթյանը, թեև դարձյալ իրավացի եք, քանի որ գիտեմ` ժամանակին  դաժանաբար կրճատել և խեղաթյուրել են ֆիլմը:

– Այո, այն ժամանակ  45  րոպե   կրճատվեց. կատակ բան  չէ:  Բայց նույնիսկ   այդպես բարբարոսաբար կրճատվելուց հետո դիտվում էր  և անգամ հիմա էլ  է  նայվում:  Գիտեք, երկու անգամ  ցուցադրվեց ռուսական «Կուլտուրա»  հեռուստաալիքով, իսկ էնտեղ գիտեք, թե ինչ ֆիլմեր են ցուցադրում, ընտրովի, քանի որ բարձրաճաշակ ալիք է:  Ուրախ եմ, որ այդ ընտրովի ֆիլմերի մեջ մտավ մեր  ֆիլմը:

– Խորհրդային կինոյի պատմության մեջ շատ էին այն ֆիլմերը, որոնք կաʹմ արգելված էին ու տասնյակ տարիներ մնացին դարակներում, կաʹմ էլ  խեղվել են  գրաքննիչների ջանքերով:  Բայց  գորբաչովյան ազատականացման շրջանում շատերը վերականգնեցին իրենց ֆիլմերը:  Մի՞թե  չէր պահպանվել «Երևանյան օրերի խրոնիկայի» ամբողջական տարբերակը:  

– Այն   ժամանակ վայրենաբար այրեցին նեգատիվները:  Այո, շատ ռեժիսորներ պահել էին նեգատիվները և պերեստրոյկայից հետո վերականգնեցին, բայց մենք չունեցանք այդ բախտը: Եվ էն մարդիկ, ովքեր ժամանակին վատ էին խոսել  մեր  ֆիլմի մասին, բարեբախտաբար, տարիներ հետո հրապարակավ մամուլում խոստովանեցին, որ իրենք սխալվել են, ընդունեցին, որ դա լավ ֆիլմ էր:  Անուններ, իհարկե, չեմ տա, բայց նրանք արեցին իրենց սև գործը: Հետո, երբ ընդունեցին իրենց սխալը, ուշ էր արդեն:  Բայց, անկեղծ ասած, իմ բոլոր ֆիլմերից չէ, որ նույնքան գոհ եմ, որքան «Երևանյան օրերի խրոնիկայից»:  Մյուս  դեպքերում ես հեղինակ չեմ տեսնում: Եվ առհասարակ կինոյում  գրողը լիարժեք  հեղինակ չէ, հեղինակը ռեժիսորն է: Եվ  պատահական չէ ,որ ասում են` Գոդարի, Ֆելինիի  կինոն, չեն ասում` Գուերայի ֆիլմը:  Իսկ թատրոնում այդպես չէ, ասում են  Չեխովի «Երեք   քույրերը»:  Գիտեք, խոսքը ասել-չասելու, անուն տալու-չտալու  մասին չէ, այլ  այն մասին, թե գրողը ինչ դեր ունի կինոյում և ինչ` թատրոնում:

– Որքան  էլ կինոյի հետ  բարդ էին փոխհարաբերությունները, երկար ժամանակ` գրեթե  տասը  տարի, եղել եք  հեռուստաֆիլմերի  «Երևան» ստուդիայի և փոքր-ինչ   ավելի պակաս` «Հայֆիլմի» խմբագրական  կոլեգիայի  անդամ, ընդ որում երկու դեպքում էլ  այդ ժամանակահատվածը ստուդիաների վերելքի շրջանն էր, երբ ստեղծվեցին ազգային կինոյի  լավագույն ֆիլմերը: 

– Այո, այդպես  էր, օրինակ` «Հայֆիլմում» իսկապես  շատ բուռն շրջան էր:  Եվ հիմա  կարող եմ ասել, որ բախտ  եմ ունեցել խմբագրելու մեր կինոյի լավագույն եռյակը` Ֆրունզե Դովլաթյանի «Բարև,ես եմ»-ը, Հենրիկ Մալյանի ու Աղասի Այվազյանի «Եռանկյունին» և Փարաջանովի «Նռան  գույնը»:  Այդ ընթացքում, իհարկե, էլի ֆիլմեր եմ արել, բայց հիմա  միայն էս երեքը կնշեմ:

– Պրն. Զեյթունցյան, Դուք նշում եք  անուններ, որոնց դեպքում դժվար եմ պատկերացնում, թե ինչ է նշանակում խմբագրել:  Օրինակ` Փարաջանովի  «Նռան գույնի» դեպքում  խմբագրել ասվածը ո՞րն է:

– Ընդհանրապես խմբագրի գործառույթը խորհուրդ տալը, որոշ դեպքերում նաև ինչ-ինչ բաներ ռեժիսորին հուշելն էր:  Բայց  կոնկրետ  Փարաջանովի դեպքում  միակ  բանը, որ կարող էր անել խմբագիրը, չխանգարելն էր, քիթը չխոթել նրա կինոյի մեջ:  Դե  գիտեք, որ  Փարաջանովի դեպքում ամեն ինչն  էլ ուրիշ էր` ընդունված կանոններից  դուրս: Հասկանալի է, որ կինոյի հիմքը գրականությունն է: Իսկ Փարաջանովի դեպքում գրականությունը չէր, նրա  մոտ գրականությունը երկրորդ տեղում էր, առաջնայինը կերպարվեստն էր` գեղանկարի էսթետիկան:

– Ամեն դեպքում, խորհրդային շրջանում ֆիլմերը ևʹ խմբագրվում էին, ևʹ կրճատվում, այսինքն`  գրաքննությունն իր գործն անում էր:

– Այդ   շրջանում   խմբագրական կոլեգիան ստեղծված էր  հենց  որպես ցենզուրայի ինչ-որ   մի  ձև:  Այսինքն`  այն մարդիկ, որոնք կոլեգիայի անդամ էին, պետք է պետության աչքը լինեին, բայց ի  պատիվ  Հայաստանի` պետք է  ասեմ, որ կոլեգիայի անդամները միշտ եղել են ռեժիսորի համախոհը, դաշնակիցը, երբեք  աչք չեն եղել, ես դա կարող  եմ  ասել  ամենայն պատասխանատվությամբ:

– Այսօր  Հայաստանում մեծ դժվարությամբ, բայց նկարահանվում են ֆիլմեր` խաղարկային ու վավերագրական, նոր` երիտասարդական կինո է ծնվում, Դուք հասցնո՞ւմ  եք   հետևել այսօրվա  հայկական  կինոյին: 

– Ցավով   պետք է  ասեմ, որ կան  հատուկենտ լավ ֆիլմեր, բայց չկա հայկական կինո:  Վերջերս  հաճախ եմ  ուրախությամբ  կարդում մամուլում, որ այսինչ երիտասարդ  ռեժիսորը ինչ-որ  մի  մրցանակ է ստացել միջազգային փառատոնում, որ հայկական ինչ-որ ֆիլմ հաջողությամբ  ցուցադրվել է Հայաստանից դուրս: Բայց ո՞ւր են այս ֆիլմերը, մենք  չենք  տեսնում դրանք:  Այդ դեպքում ո՞ւմ համար են նկարահանվում, եթե  մենք  դրանք չենք  տեսնում, մի՞թե  միայն փառատոների համար են ստեղծվում այդ ֆիլմերը:

– 1915-ը  սարերի   հետևում  չէ, և  հաճախակի են  դարձել խոսակցությունները  ցեղասպանության   մասին էկրանային  հզոր կինոպատում ստեղծելու անհրաժեշտության վերաբերյալ:  Ինձ հատկապես հետաքրքրում է Ձեր կարծիքն  այդ   հարցի  շուրջ   նաև այն պատճառով, որ  ձեր դրամատուրգիայում սա առանցքային   թեմաներից է: 

– Այո, որքան ժամանակ է,  որ տարբեր  խոսակցություններ են  հնչում, տարաբնույթ մեկնաբանություններ են արվում, բայց  առայժմ միայն խոսվում է, գործնական արդյունք չկա:  Ասում են` Սփիլբերգը   պետք է նկարի,  և ամերիկացիներից  էլի ուրիշ անուններ են տալիս: Գիտեք, նրանք` ամերիկանցիները, լավ կնկարեն, շատ լավ կնկարեն, համոզված եմ, բայց   արդյոք հոգի  կունենա՞  այդ   ֆիլմը: Ինձ  համար դա  շատ մեծ հարց է: Մանավանդ   նման   թեմայով  ֆիլմը հոգի պետք է ունենա: Ես  չեմ պատկերացնում, որ  օտար  մարդը, որքան էլ տաղանդավոր լինի, կարող է հոգով նկարել դա: Այդ ֆիլմը  պետք է նկարեին Դովլաթյանը կամ Մալյանը, եթե  ողջ  լինեին: Հետո, գիտեք,  դա չափազանց լուրջ թեմա  է, ու նախապես պետք է  մանրակրկիտ քննարկվի,  թե  հատկապես ինչ  ուղղվածությամբ և  ինչ թեմատիկայով նկարել: Ես  կարծում  եմ, որ այլևս  չպետք  է  նկարել ցեղասպանված մի ընտանիքի պատմություն: Շատ ենք տեսել ողբերգական վիճակում, թշվառ հայ ընտանիքներ,  և  բավական է   տրեխներով  մարդկանց  ու լաչակներով կանանց ցույց տանք: Ժամանակն է  ցույց տալ, որ հայ մտավորականությունը կոտորվեց:  Եվ ի?նչ  մտավորականություն` ազնվական մարդիկ, արիստոկրատներ, մեծ մտածողներ, որոնք  հենց Թուրքիայի  համար էլ հսկայական  գործ են արել:  Հենց ապրիլի 24-ի մասին պետք է ֆիլմ նկարվի: Ի վերջո, մտածող մարդկանց ընտրանի ենք  ունեցել,  և  այս անգամ արդեն պետք է ֆիլմ  նկարենք  հայ  ժողովրդի ուղեղի մասին, թե ինչպես ժողովրդի գլուխը կտրեցին, ուղեղը սպանեցին: Այո, կարճ  ժամանակ է մնացել, այդ   կարճ  ժամանակում լավ ֆիլմ նկարահանելը բարդ  բան է:  Մենք արդեն պիտի իմանայինք, թե ինչ է արվում այդ  ուղղությամբ: Այնպես  որ ցանկալի է`  հայ  ռեժիսոր նկարի, ու նաև շատ լավ սցենար է պետք:

– Դուք  մտածե՞լ եք  այդ մասին կամ կուզենայի՞ք գրել:

– Ինձ  ոչ ոք չի դիմել: Ես այդ թեմայով   չորս  պիես ունեմ   և մեկ մեծածավալ վեպ, բայց երևի  իմ տեղը չգիտեն:

– Պրն. Զեյթունցյան, Դուք  անկախ  Հայաստանի առաջին մշակույթի նախարարն էիք: Հզոր  ու  ավանդույթներով հարուստ մշակութային ժառանգություն էիք  ստացել Խորհրդային Հայաստանից, բայց հասկանալի է, որ հասարակարգ ու մտածողություն էր փոխվել,  և   ամեն ինչ պետք է հիմնավորապես  բարեփոխվեր: Ի՞նչ հասցրիք  անել  և  ինչի՞  համար եք  ափսոսում, որ այդպես էլ չհասցրիք:

– Մի  բան վստահաբար  հասցրեցի: Ես   հաճախ   եմ  ասել` նախկին մեխանիզմը` անիվը  աշխատում էր,  և էդ մեխանիզմը  քանդել պետք չէր: Այսինքն`   իդեոլոգիան  հանած` գործող  մեխանիզմ էր,  և ես փորձեցի ամեն գնով պահել, չքանդել: Գլխավորը սա է: Էլի շատ բաներ  հասցրեցի  անել, բայց կարծում եմ` գլխավորը սա էր: Այն ժամանակ կային բաներ, որ շատ էի  ուզում, և արեցի:  Օհան Դուրյանին բերեցի Ֆրանսիայից, թեև հիմա չգիտեմ` լա՞վ արեցի, թե՞ վատ: Եվ  ինձ հիմա մեղավոր եմ զգում, թեև, իհարկե,  մեղք չունեմ, բայց  քանի որ շատ վատ վարվեցին այդ մարդու հետ, չգիտեմ` ճի՞շտ էր արդյոք նրան Հայաստան բերելը: Տիգրան Լևոնյանին  նշանակեցի Օպերայի գեղարվեստական ղեկավար,  ու նա այն դժվար շրջանում  հրաշալի աշխատեց: Էլի շատ բաներ  արեցի, բայց շատ  ավելին չհասցրեցի անել:  Նախ` բոլորս էլ անփորձ էինք, բացի այդ, ես այսօր էլ կարծում եմ, որ չի կարելի այդքան  շուտ-շուտ փոխել մարդկանց: Փոլադ  Բյուլբյուլ-օղլու  նման միջակ  ու ապաշնորհ մարդը 15 տարի  Ադրբեջանի մշակույթի նախարարն էր, իսկ մենք, տեսեք, թե  20 տարում քանի մշակույթի նախարար  փոխեցինք:

– Ստեղծագործական  ծրագրերից   ինչի՞  մասին եք մտածում, որ դեռ չեք իրականացրել: 

– Թեև  Ալեքսանդր Գրիգորյանը մոսկովյան  մարզային թատրոնում իմ պիեսը բեմադրեց, բայց շատ կուզենայի, որ Մոսկվայում  ռուս մեծ  ռեժիսորներից մեկն իմ գործը բեմադրեր, այ դա չեղավ: Գրքերս 12 լեզուներով թարգմանվել են` անգլերեն, ֆրանսերեն, արաբերեն, ռուսերեն: Հատկանշական է, որ ինձ  միշտ մեղադրել են, որ  եվրոպական հոտ կա  իմ գրականության  մեջ, որ  իբր ազգայինը  քիչ է: Մերձբալթյան  հանրապետությունները  թարգմանեցին  իմ  գրականությունը,  և դա հասկանալի է.  նրանք երբեք չդադարեցին Եվրոպա լինելուց, և իմ գործերը մոտ էին նրանց, ամենից շատ  նրանք կարող էին դա  հասկանալ:

– Իսկ ե՞րբ  կարող ենք Ձեր հեղինակած նոր պիեսի  բեմադրությունը տեսնել բեմում:

– Հաջորդ  տարվա  հունվարին  Դրամատիկական թատրոնում  կսկսվեն նոր պիեսի փորձերը:

Հարցազրույցը` Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ