Վերջերս Երևանում դասախոսությամբ հանդես եկավ ռեժիսոր Սերգեյ Սոլովյովը: Հրավերը «Հայ արտ սինեմայի» և Երևանի թատրոնի և կինոյի ինստիտուտինն էր: Մեր ժամանակների հայտնի ռեժիսորի հետ հանդիպման հնարավորություն ունեցավ նաև «Կինոաշխարհը»:

– Հաշվի առնելով Հայաստան Ձեր այցի նպատակը` կուզենայի իմանալ` ինչպիսի՞ն եք համարում հայկական կինոյի ներուժը:

– Հայկական  կինեմատոգրաֆիան հիանալի ավանդույթներ ունի: Այն Հայաստանում ու աշխարհում կրկին արժանապատիվ հնչեղությամբ ներկայացնելու, սպասված դարձնելու համար արդեն եղածը վերհիշելն է: Այնքան էլ չեմ հավատում նորարարություններին: Ամեն դեպքում, Ռուսաստանում դա անհնար է: Ընդ որում, ևʹ անհնար է, ևʹ պետք էլ չէ: Մեզանում նորի հնարումը վերածվում է ամերիկյան կինոյի հետին որակի կրկնության: Այսինքն` ուզում ենք հնարել, ստեղծել ինչ-որ նոր բան, ու ստացվում է այն, ինչ Միացյալ Նահանգներում կար դեռևս10-20 տարի առաջ: Անգամ վարձույթի տեսանկյունից դա ուղղակի անիմաստ զբաղմունք է: Չէ՞ որ շատ ավելի հեշտ է գնել այն, ինչ արդեն կա, և թարգմանաբար ցուցադրել, քան ֆինանսավորել նորի ստեղծման  գերջանքերը, ինչի արդյունքը լինելու է ընդամենը այն, որ «Մոսֆիլմը» նկարահանելու է այնպես, ինչպես Հոլիվուդը: Թանկ և անիմաստ զբաղմունք է: Իսկ թե բան է, ու հանդիսատեսն անհագուրդ ցանկություն ունի տեսնելու, թե ինչ է կատարվում նանոտեխնոլոգիաներում, ապա պատրաստ է, գնիր, թարգմանիր, ցուցադրիր. ահա և ամբողջը: Այս տեսանկյունից ռուսական և հայկական կինեմատոգրաֆը շատ ընդհանրություններ ունեն:

– Եվ ուրեմն ի՞նչ անել: Վստահ եմ` հանձնվելու կողմնակից չեք:

– Իհարկե: Հարկավոր է պարզապես ջանքեր գործադրել վերադառնալու այն վիճակին, որում ընդհատել ենք մեր այսպես ասած բնականոն կյանքը, ու չկորչել այս խելահեղ մրցակցության մեջ: Մեզ անհրաժեշտ է լինել այնպիսին, ինչպիսին մենք ենք:  Իսկ մենք վստահաբար հիշելիք ունենք և առաջընթացի համար հրման կետն էլ կա: Իրապես հսկայական է հայկական մշակույթը և կարիք չունի նանոտեխնոլոգիաների: Հետևաբար կարծում եմ, որ անպայման լավ կլինի, չնայած ներկայիս դժվար, երբեմն սարսափելի վիճակին: Մյուս կողմից էլ այդ իրավիճակն ավելի է ընդգծում ճիշտ քայլերի կարևորությունն ու սխալներից խուսափելու անհրաժեշտությունը: Իսկ ամենամեծ սխալը կլինի այստեղ` Հայաստանի լեռներում Լոս Անջելեսի ընդերքի անհարթությունները կրկնօրինակելու փորձը:

– Դասավանդում եք ՎԳԻԿ-ում, կինեմատոգրաֆիական դեբյուտների  «Կրակի ոգին…» միջազգային փառատոնի հիմնադիր-նախագահն եք: Թերևս Ձեզ հայտնի է, թե ինչպես է մոդելավորվում մոտ ապագայի կինոն: 

– Իրոք այդպես է: Այնպես է ստացվում, որ տեղյակ եմ համաշխարհային դեբյուտային կինոյի առաջարկին, դրանում եղած ամեն նշանակալիին` տարեկան կտրվածքով: Միաժամանակ գիտեմ, թե ինչ է տեղի ունեում մեզ մոտ` Ռուսաստանում, քանի որ ունենք նաև ռուսական դեբյուտային ֆիլմերի մրցույթ: Իհարկե, շատ կարևոր է պարզել, թե ինչ է տեղի ունենում ռուսաստանցի կինեմատոգրաֆիստների գլխում և դիտարկել նրանց ֆիլմերը համաշխարհային կինոյի համատեքստում: Ի՞նչ է կատարվում այնտեղ: Կարող եմ ասել` ճգնաժամը ոչ միայն ռուսաստանյան, այլև համաշխարհային կինոյում է, և եթե փորձենք ուրվագծել այդ ճգնաժամի էությունը, ապա առաջին հերթին պետք է ասենք, որ դա պրոդյուսերական ճգնաժամ է: Ըստ իս, պրոդյուսերական աշխատանքը համաշխարհային կինոյում պետքական չափով շարժունակ, ճարպիկ չէ: Չեն ուզում հասկանալ, որ կա ինչ-որ կինո, որը ոչ միայն չի կարող, այլև պետք էլ չէ, որ հսկայական, խելահեղ շահույթներ ու դիվիդենտներ բերի: Այդ կինոն ոչ շատ հեռավոր, բայց ապագայի ներդրում է: Պրոդյուսերներն այսօր էլ դեբյուտներում փորձում են գտնել «էհ, ներդրեցինք տասը ռուբլի, ստացանք տասը միլիոն» տարբերակներ: Մինչդեռ դեբյուտանտներից ոչ ոք չի նպատակադրվում տասը միլիոն շահել, նրանք ուզում են սեփական տեղը գտնել մասնագիտական ոլորտում: Իսկ շահույթով առաջնորդվելու պահանջն իր կինոն ստեղծելու նպատակով տարված մարդուն գցում է երկակի վիճակի մեջ և հանգեցնում ներքին հոգեբանական հակասության ու ճգնաժամի: Իհարկե, կան շատ ուժեղ ու լավ մարդիկ, որոնք կարողանում են հաղթահարել այդ հակասությունը:  Եվ այնտեղ, որտեղ նրանք հաղթահարում են այդ ճգնաժամը, տեսնում ենք այն, ինչ անվանում ենք այդ հիմար «հաջողություն» բառով: Ախր հաջողությունն էլ հաջողություն չէ: Իսկ իրական հաջողության առնչությամբ համաշխարհային կինոյի հարուստ ավանդույթներ կան: Ժան Վիգոյի «Ատլանտա» ֆիլմի պրեմիերային (հեղինակն արդեն մահացել էր) ընդամենը 30 մարդ կար, որից 15-ը սրահը լքեցին ցուցադրման ընթացքում: «Ատնլանտան» մինչև այսօր համարվում է համաշխարհային երիտասարդ կինոյի թարմ ու վառ օրինակ, ի դեպ, հասուն կինոյի նույնպես, քանի որ հասուն շրջանում շատ կարևոր է «Ատլանտայի» ոգին չկորցնելը: Մինչդեռ այդ ֆիլմի պրեմիերա 30 մարդ էր հավաքել, այն էլ` մեծ դժվարությամբ: Այ, հաջողության տրամաբանությունն էսպիսին է: Եթե ինչ-որ ընդունակություններ ունես և գիտակցում ես` ինչպես իրականացնել դրանք, ապա ոչինչ չես կարող անել, պետք է ուղղակի ապավինես սփական հոգուդ, և վերջ: Իհարկե, չենք խոսում արտադրական կինոյի մասին, հավանաբար արտադրական կինոն, առանց որի չի կարող գոյատևել ոչ մի մեծ կինեմատոգրաֆ, այլ մեթոդներով է առաջնորդվում, որոնց տեղյակ չեմ, բայց այն կինոն, որը մենք պայմանական հասկացությամբ արվեստ ենք անվանում, արվում է ինչպես, ասենք, XVI դարի ձեռքի աշխատանքը: Իհարկե լավ է, եթե լինի կինոարտադրություն, իհարկե լավ կլիներ, եթե վերածնվեին «Հայֆիլմը», «Երևան» ստուդիան, իհարկե լավ կլիներ, եթե պետությունը գտներ միջոցներ և ամենից կարևորը` ցանկություն, այդ թվում և քաղաքական: Իհարկե լավ կլիներ, բայց եթե ոչինչ չգտնվի, ապա հարկավոր է հենց հոգեբանական, ոգու ուժ ու արիություն, որպեսզի ստեղծվի այն կինոն, որն անհրաժեշտ է ոչ միայն քեզ:

– Այսօր ազգային կինոն կարո՞ղ է արդյոք գոյության ուղիներ գտնել: 

– Ազգային կինոն միշտ էլ ապագա ունի, քանի որ ֆիլմի մասին խոսում ենք որպես մարդկային անհատականության արտահայտման: Իսկ մարդկային անհատականությունն ունի ազգային հիմքեր, արմատներ: Երեկ լսածս ցնցեց ինձ: Բազմաթիվ առիթներ եմ ունեցել Հայաստանում լինելու, բայց տարօրինակ կերպով երեկ առաջին անգամ Սարյանի թանգարանում եղա: Շատ գործեր առաջին անգամ տեսա: Նրա կյանքին իհարկե տեղյակ էի և գիտեմ, որ անգամ անմարդկային ճնշման ներքո կարողացել է պահպանել նախ և առաջ հայ մարդու ոգին: Նույնը և Հրանտ Մաթևոսյանը: Հիշում եմ այն ժամանակները, երբ ընկերություն էին անում Գաբրիաձեն, Բիտովն ու այլք, բայց այնուամենայնիվ ամեն մեկն իր տեսակն ուներ: Հրանտն   էլ Մոսկվայում համաշխարհային կինոյի գործը Հայաստանի դասերը հիշելով էր սովորում: Հարկ չկա ոչինչ հնարելու, ամեն ինչ եղել է: Միայն մեր միջից պետք է հանել սարսափելիորեն անիմաստ, անհեռանկար ու ձանձրալի շոուները:

– Ձեր կենսագրության բազմաթիվ հրապարակումներում առկա է մի տող` խորհրդային և ռուսաստանյան կինոռեժիսոր: Ե՞րբ եք ավելի ազատ ու հանգիստ աշխատել:

– Ըստ իս` որքան ավելի է խորհրդային կինոն պատմություն դառնում, այնքան ավելի զգալի ու գիտակցված է դառնում նրա նշանակությունը: Պարզապես այն ժամանակ չէինք նկատում այն չափանիշներն ու նշաձողերը, որոնք սահմանում էինք մեզ համար: Դրանք չափազանց բարձր էին:  Եֆիմ Ձիգանի «Մենք Կրոնշտադտից  ենք» ֆիլմը ոչ թե լավ կամ հաջողված, այլ հանճարեղ է, չնայած լեցուն է այն գաղափարներով, որոնք այսօր որևէ մեկին պետք չեն. ի՞նչ հեղափոխություն, ի՞նչ սպիտակներ, բայց այս ամենին զուգահեռ է ընթանում կինոն: Այստեղ ոչ թե սրբագրվում է կյանքի իրավիճակը քաղաքական իրավիճակին համապատասխան, այլ սրբագրվում է մարդու կյանքը Աստծո գոյության կամ չգոյության պարագայում:  Սրանք տարբեր բաներ են: Քաղաքական իրավիճակը և Աստծո լինելությունը կամ չգոյությունը տարբեր բաներ են: Հանճարեղ ֆիլմ է, բայց այդ մասին մոռացել են: Էյզենշտեյնի «Պոտյոմկին զրահանավը» հանճարեղ ֆիլմ էր, «Չուղարկված նամակը», «Թռչում են կռունկները» ֆիլմերը`  նույնպես: Թվում է, թե այս ֆիլմերը արդեն ոչ ոքի պետք չեն, բայց դրանց շնորհիվ հանկարծ տեսնում ենք, որ մասն ենք այն հսկայական գոյացության, որի ոգին արվեստով էր ճառագում ու լուսավորում: Այս կարգի ֆիլմերի կողքին այսօրվա ձեռքբերումները ծիծաղելի են թվում:  Ի դեպ, նույնքան ծիծաղելի է նաև ֆինանսական տեսանկյունից: Առանց գլուխ գովելու, պարզապես  շատ լավ հիշելով` փաստեմ, որ «Ասսա» ֆիլմի արտադրությունն արժեցավ 650 հազար և ցուցադրության առաջին 8 ամիսներին հավաքեց 18 միլիոն հանդիսատես, մեկուկես միլիոն տոմսերի վաճառքից ստացվեց,  և սա ռուսաստանյան վատ կինովարձույթի պարագայում: Ներկայիս չափանիշներով 3 միլիոն հանդիսատեսն արդեն մեծ, գերագույն հաջողություն է, նույնը խորհրդային տարիներին ուղղակի տապալում կդիտվեր:

– Միայն չափանիշների փոփոխմա՞մբ բացատրենք այդ հակասությունը:

– Ոչ, բնավ համոզված չեմ, թե ճիշտ է կինոարտադրությունը շուկայական հարաբերությունների  հիմքով կազմակերպելը: Հավանաբար, այլ էկոնոմիկա է պետք, այլ համակարգ: Չի կարելի կրկնակոշիկների արտադրությունն ու կինոարտադրությունը նույն սկզբունքներով կազմակերպել: Պետությունն ասում է, թե կօգնի` տրամադրելով, ասենք, միլիոն, ու պայման է դնում. «Մինչև իմ տրամադրելը գտեք ձեզ անհրաժեշտ ու բացակայող երկու միլիոնը»: Իհարկե, հարց ես տալիս, թե որտեղից, սկսում ես ոտքերիդ տակ նայելով քայլել, դե ես էլ վատ եմ տեսնում և չեմ կարողանում գտնել: Ունեմ կարողության տեր ծանոթներ, ընկերներ, բայց անգամ միտք չունեմ գնալ ու նրանցից որևէ մեկին ասել` մեկուկես միլիոն տուր:

Ի՞նչ հիմքով պիտի կարողանամ խոստանալ, թե այդ փողերը կվերադառնան: Դա անհեթեթություն է: Ի վերջո, մշակույթի նախարարություն կա, որն էլ պետք է փնտրի անհրաժեշտ միջոցները, ինչ-որ կերպ կապ ստեղծի ֆինանսական հնարավորություններ ունեցող և ստեղծագործող անձանց միջև: Այդ դեպարտամենտը պետք է ֆինանսական ընդհանուր հիմք ստեղծի: Իհարկե, կարելի է գլխով մտածել, բայց ամեն պաշտոնյա, իր տեղում նստած, ստորագրում է անգամ ոչ իր, այլ ինչ-որ մարդկանց կարծիքով սցենարի լավ կամ վատ որակը հաստատող այս ու այն թուղթը: Իսկ կինոֆինանսավորումը հսկայական կազմակերպչական աշխատանք է, նկատի առեք` կազմակերպչական:

– Այդ հարցը լավագույնս լուծած երկրներ են համարվում Ֆրանսիան ու Չինաստանը: Այս երկրների կինոֆինանսավորման մոդելները չե՞ն կարող օգտակար լինել:

– Կարծում եմ` հարկ է ներկայիս իրավիճակում նկատի առնել այլ երկրների  կինոֆինանսավորման հաջող համակարգերը` միաժամանակ բացառելով դրանց  մեխանիկական փոխառումը: Չի կարելի վերցնել Ֆրանսիայի համար մշակված, այնտեղ գործունակ համակարգն ու գործադրել այստեղ: Սա հարց է, որի շուրջ դեռևս ոչ ոք լրջորեն ու մասնագիտորեն չի մտածել:  Հարկավոր է վերլուծել, մշակել և կյանքի կոչել տվյալ երկրում գործունակ համակարգ: Դա այն չէ, ինչին կյանքն է սովորեցրել, կյանքի սովորեցրածը «կինոյի առկայությունը լավ է, իսկ առանց կինոյի ավելի լավ է» մոտեցումն է: Մինչդեռ կինոն ստեղծագործական արտադրություն է, այն ստեղծել է պետք,  բայց կինոն այս տեսանկյունից չի դիտարկվում:

– Խոսենք Ձեր ներկայիս զբաղվածությունից: Հայտնի է, որ բազմաճյուղ զբաղվածությունը հատուկ է Ձեզ:

– Ներկայումս աշխատում եմ մի ֆիլմի ստեղծման ուղղությամբ, որը Ֆրանսիայում` Նորմանդիայում է նկարահանվելու: Այն ռուսական ֆիլմ է, բայց լեզուն ֆրանսերեն է: Ի դեպ, դա ամենևին էլ արհեստականորեն չի արվում, պարզապես եղել են այնպիսի ժամանակներ, երբ Ռուսաստանում ֆրանսերեն էին խոսում: Ֆիլմն ընդհանուր առմամբ արծաթե դարի սկզբի ձևավորման և երկու` ռուս ու ֆրանսիացի աղջիկների մասին է, որոնք ապրում են նախորդ դարասկզբին: Այն ծիծաղելի պատմություն է, որն ավարտվում է այնպես, ինչպես XX դարը. համընդհանուր, մեծ ողբերգությամբ, մինչդեռ  սկիզբը անհոգ և ուրախ էր: Բացի այդ, ՎԳԻԿ-ում ռեժիսորական ու դերասանի վարպետության կուրս ունեմ: Դա էլ մեծ զբաղվածություն է: Այնտեղ էլ բեմադրում ու աշխատում եմ: Ընդ որում, բեմադրում եմ ոչ թատերական, այլ նոր տեսակի, այսինքն` կինեմատոգրաֆիական թատրոնի սկզբունքներով: Այն միանգամայն այլ բան է` կինո առանց տեսախցիկի: Նաև շատ մեծ լուսանկարչական ցուցահանդես եմ պատրաստում, որը կլինի Սանկտ Պետերբուրգում և Մոսկվայում: Փոքր թատրոնում բեմադրում եմ «Պատերազմ և խաղաղությունը». հսկայածավալ աշխատանք է: Այնպես որ տեսնենք:

Զրուցեց Նանա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ