օհանըանԱնցած տարվա դեկտեմբերի 3-7-ը Երևանում արդեն 9-րդ անգամ անցկացվեց “Կին” միջազգային կինոփառատոնը: Այս կապակցությամբ որոշեցինք հանդիպել փառատոնի տնօրեն Մարիամ Օհանյանի հետ և անմիջականորեն նրանից ստանալ մեզ հուզող հարցերի պատասխանները:
-Ինչպե՞ս ծագեց կանանց կինոփառատոն կազմակերպելու գաղափարը և որո՞նք են դրա հիմնական նպատակները:
– Դա, կարելի է ասել, շատ անձնական պատմություն է, քանի որ ինքս սկսել եմ նկարահանել ֆիլմեր հենց կանանց թեմաներով, հենց առաջին իմ ֆիլմում` “Գենդերային անալիզներ հայկական կինեմատոգրաֆի”, որը գիտական, վերլուծական ֆիլմ է, ես մոնտաժել էի սիրված հայկական ֆիլմերից հատվածներ և վերլուծել կնոջ կերպարի փոփոխությունը հայկական կինեմատոգրաֆում: Մինչ կինո մուտք գործելը զբաղվել եմ սոցիոլոգիայով, գենդերային հարցերի հետազոտությամբ և բավականին ծանոթ էի այս բոլոր հարցերին: Հետագայում ևս նկարահանել եմ ֆիլմեր, որոնք նույնպես շոշափել են կանանց խնդիրները, և երբ դրանք ցույց էի տալիս մասնագետներին, կինոգետներին, առաջ էր գալիս այն խնդիրը, որ կանանց թեման, փաստորեն, մեզանում ակտուալ չէ, երկրորդական է: Հենց այդ ժամանակ էլ առաջացավ մի փառատոն կազմակերպելու գաղափարը, որտեղ կանայք կկարողանան արտահայտել իրենց ասելիքը, իրենց խոսքը, ազատ ու անկաշկանդ խոսել իրենց հուզող հարցերի, խնդիրների շուրջ: Այդպես կազմակերպվեց առաջին փառատոնը, որը տեղի ունեցավ 2004 թ.: Իսկ նպատակը` ունենալ ինչ-որ մի տարածք, որտեղ կին ռեժիսորները կկարողանան ներկայացնել իրենց հեղինակած ֆիլմերը ու նաև փոխել հասարակության վերաբերմունքը կանանց նկատմամբ ընդհանրապես և կանանց կինեմատոգրաֆի` մասնավորապես:
– Ի՞նչ մրցութային և արտամրցութային կամ կրթական- տեղեկատվական ծրագրեր են իրականացվում փառատոնի շրջանակներում:
– Առաջին հերթին` մրցութային ծրագիր, նաև ֆիլմերի հետահայաց ցուցադրությունների ծրագիր, որի շրջանակներում ամեն տարի անդրադառնում ենք որևէ հայտնի կին ռեժիսորի: Տարբեր տարիների անդրադարձել ենք Ռուզան Ֆրանգուլյանի, Նելլի Սահակյանի, Նինա Ագաջանովայի ֆիլմերին: Վերջինս, ինչպես գիտեք, Սերգեյ Էյզենշտեյնի “Զրահանավը” ֆիլմի սցենարիստն է և շատ մեծ դեր է խաղացել ռեժիսորի կյանքում: Իսկ այս տարի անդրադարձանք Սյուզան Խարդալյանի ֆիլմերին: Փառատոնի ընթացքում կազմակերպում ենք նաև վարպետության դասեր, որոնք անց են կացնում հայտնի կին ռեժիսորները, հանդիպումներ ցուցադրվող ֆիլմերի հեղինակների հետ: Անցյալ տարի իրականացրինք թրեյնինգ, որի համար Հայաստան հրավիրեցինք նյույորքյան մի հեղինակավոր, հենց կանանց ֆիլմերով զբաղվող դիստրիբյուտորական ընկերության ներկայացուցչի: Իրականացնում ենք նաև “Հյուր” ծրագիրը, որի շրջանակներում ներկայացնում ենք այնպիսի ֆիլմեր, որոնք իրենցից գեղարվեստական արժեք են ներկայացնում, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով չեն կարող ընդգրկվել հիմնական մրցութային ծրագրում: Փառատոնի ընթացքում մենք միշտ ներկայացնում ենք որևէ այլ կինոփառատոն: Այս տարի, օրինակ, մեզ մոտ ներկայացված էին բրիտանական հռչակավոր BAFTA-ի կարճամետրաժ ֆիլմերի ծրագիրը, ASIAN միջազգային կինոփառատոնի ընտրանին, ճապոնական Short shorts ծրագիրը: Նշեմ, որ կան որոշ փառատոնային կայքեր, որտեղ մենք գրանցված, ներկայացված ենք, կապեր ունենք նաև Ռուսաստանի հետ: Իսկ ինչ վերաբերում է ժյուրիին, աշխատում ենք գիտակ մարդկանց ներգրավել փառատոնի աշխատանքներում, դրսից շատ մարդիկ լինեն, որպեսզի մրցույթը լինի առավելագույնս արդար:
– Ձեր կարծիքը “կինը և կինոն” հարցի շուրջ:
-“Կին” փառատոնը պայքարում է մեր հայ հասարակության մեջ եղած կարծրատիպերի դեմ: Գենդերի տեսության մեջ կան կանացի և տղամարդկային (женстженный и мужстженный) հասկացությունները, որոնք միշտ չէ, որ համընկնում են կնոջ և տղամարդու հետ, այսինքն` կինը կարող է օժտված լինել տղամարդուն բնորոշ հատկանիշներով և հակառակը: Կա տեսություն, թե կանանց նկարահանած կինոյում ավելի շատ է ուշադրություն դարձվում նյուանսներին, կամ մեծ տեղ է հատկացվում մարդկային, ավելի նեղ իմաստով` կնոջ և տղամարդու փոխհարաբերություններին, և կամ կանայք հաճախ ձգտում են տղամարդու պես, նրա ՙձեռքով՚ նկարահանել: Իրականում կարևորն այն է, թե որքանով է ֆիլմը հուզում, ազդում և դառնում հանդիսատեսի կյանքի մասնիկը, իսկ մնացյալը երկրորդական, երրորդական հարցեր են: Ամեն դեպքում, մեր հասարակության մեջ կնոջ և տղամարդու տարբերակումը, այդ բաժանումը ոչ ազնիվ մրցակցություն է բերում:
– Ինչի՞ մասին են այսօր խոսում աշխարհի կանայք ընդհանրապես և հայ կանայք` մասնավորապես, ի՞նչ հարցեր, ի՞նչ խնդիրներ են նրանք բարձրացնում:
– Մենք ստանում ենք բազմաժանր ֆիլմեր, դրանց մեծ մասը, իհարկե, բարձրացնում են կանանց հուզող խնդիրներ կամ արծարծում կանացի ճակատագրի թեման, սակայն ստանում ենք նաև գիտահանրամատչելի, վավերագրական ֆիլմեր, դրանք շատ տարբեր են, շատ բազմազան: Պետք է նշեմ, որ մենք քիչ կին ռեժիսորներ ունենք: Շատ կանայք կարծում են, որ իրենց վայել չէ մասնակցել կանանց փառատոնին, սա էլ արդեն ինքնախտրականության դրսևորում է: Կա նաև ազատության պակասը: Կանայք զգույշ են, քանի որ կինոն ասելիք է, դիրքորոշում: Վախենում են, խուսափում, կոմպրոմիսի են գնում: Բացի այդ, տղամարդիկ շատ սկեպտիկորեն են վերաբերվում կանանց, և դա նրանց միայն թուլացնում է, ինչն էլ իր հերթին արտացոլվում է կինոյում: Տղամարդիկ պետք է դադարեն արհամարհանքով վերաբերվել կնոջը, քանի որ սա անդրադառնում է նաև նրանց ստեղծագործության վրա, քանի որ ստեղծագործությունն առաջին հերթին մտածողության արդյունք է, և ցանկալի է, որ այդ մտածողությունը չլինի կարծրացած, կարծրատիպերի գերի, այլ լինի առողջ և կոնստրուկտիվ: Կնոջը պետք է, որ իրեն ընդունեն որպես հավասարի: Մարդու մեջ ամենակարևորը նրա անձը, անհատականությունը գնահատելն է, ոչ թե նրա մասին դատել շատ նեղ, զուտ ըստ սեռական պատկանելության: Սրանք շատ խորքային հարցեր են, որոնց մենք, փաստորեն, անդրադառնում ենք կինոյի միջոցով: Իսկ ինչ վերաբերում է տարբերություններին, ապա կարող եմ թերևս հիշեցնել պարսկուհիների մասին, որոնք շատ ավելի ազատ են բարձրաձայնում իրենց խնդիրների մասին: Իրականում շատ ավելի հեշտ է պայքարել տեսանելի գլխաշորի, քան այն ՙներքին գլխաշորի՚ դեմ, որ իրենց ներսում կրում են մեր հայ կանայք:
– Անցած ինը տարիների ընթացքում ի՞նչ նվաճումներ, ձեռքբերումներ է ունեցել փառատոնը:
– Ամենամեծ նվաճումը երևի այն է, որ մարդիկ սկսել են մեզ ճանաչել: Ասեմ, որ մեր փառատոնը շատ կարևոր քաղաքական երևույթ է, քանի որ երբ օտար երկրներն իմանում են մեր երկրում անցկացվող կանանց փառատոնի մասին, ընկալում են այն որպես շատ առաջադեմ երևույթ, սկսում են հարգալից վերաբերմունք ցուցաբերել մեր երկրին ու մեր ժողովրդին, քանի որ մեզանում այսպիսի փառատոնի անցկացումը մատնանշում է այն հանգամանքը, որ Հայաստանում տեղի են ունենում դեմոկրատական պրոցեսներ, և կանայք ակտիվ են, ներկա են, մասնակցում են այս պրոցեսներին: Մեր փառատոնն առաջինն ու դեռևս միակն է հետխորհրդային միջավայրում, ու նաև ամբողջ Կովկասյան տարածաշրջանում, բայց օրինակ` հարևան Թուրքիայում կա կանանց երկու փառատոն, և այս առումով մեր փառատոնը շատ կարևոր դեր ու նշանակություն ունի:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում այսօր Հայաստանում ընթացող կինոպրոցեսները, դեպի ո՞ւր է գնում անկախ Հայաստանի կինեմատոգրաֆը:
– Պետությունը պետք է այնպիսի մեխանիզմներ ստեղծի, որոնց արդյունքում մրցութային սկզբունքով բացահայտվեն լավագույնները, տաղանդավորները, պրոֆեսիոնալները, նրանց ստեղծագործելու ասպարեզ տրվի, և այդպիսով փոխվի վիճակը, մթնոլորտը, քանի որ այսօր բոլորս ինչ-որ բան ենք անում զուտ մեր էնտուզիազմի հաշվին, սակայն հայտնի չէ, թե այն դեռ որքան կբավականացնի: Ես շատ եմ կարևորում պետական աջակցությունը, քանի որ բացի պետականից, Հայաստանում չկան այլ օղակներ, օրինակ` անկախ ֆոնդեր, որոնք մարդկանց աշխատելու, ստեղծագործելու հնարավորություն են տալիս: Այս կապակցությամբ շատ ուրախ ենք, որ մեզ տրամադրվում են որոշակի գումարներ, շատ շնորհակալ ենք Մշակույթի նախարարությանը օգնության համար: Մեր փառատոնը թերևս ամենափոքր գումարներն է ստանում, բայց նույնիսկ դրա համար շատ շնորհակալ ենք: Սակայն այդ ամենը շատ ծանր է տրվում, շատ բարդ, ինչ-որ բաների գնով:
Պետք է լինի որևէ օրենք, քաղաքականություն, որոշակի մարտավարություն, հատուկ մոտեցում: Եվ այս դեպքում կարևոր է, որ այդ պետական հովանավորությունը, այդ գումարները ճիշտ հասցեով գնան: Բացի դրանից, Հայաստանում ընդհանրապես լուծված չէ այն հարցը, թե ինչ է լինելու նկարահանածդ ֆիլմի հետագա ճակատագիրը, քանի որ պրակտիկան ցույց է տվել, որ ֆիլմերը հանդիսատեսին չեն հասնում: Չկան դահլիճներ դրանք ցուցադրելու համար, նույնիսկ “Ոսկե ծիրանի՚” “Հայկական համայնապատկեր” մրցութային ծրագիրն այդ հարցը չի լուծում, քանի որ ֆիլմերն այստեղ ընտրվում են անհասկանալի սկզբունքով, տեղացիներին էլ խառնում են դրսի ռեժիսորների հետ, ինչը, կարծում եմ, ճիշտ չէ, որովհետև նրանք մեր համեմատ շատ առավելություններ ունեն: Պարզ է, որ մենք նրանց մրցակից չենք կարող լինել: Բացի այդ, թողարկումից հետո մեր ֆիլմերը հնարավոր չէ վաճառել, մեր երկրում գոյություն չունի շուկա կամ դիստրիբուցիա ասվածը: Այսինքն` հայկական կինոն ի սկզբանե ձեռնտու և շահավետ չէ, քանի որ նրա արտադրած պրոդուկտը հետադարձ ոչ մի կապ չունի: Ռեժիսորի համար էլ մեկ է դառնում` լա՞վ, թե՞ վատ ֆիլմ կնկարահանի, միևնույն է, ոչ ոք իր ֆիլմը չի տեսնելու: Սա հանգեցնում է նրան, որ ստեղծագործողը թուլանում է:
Գտնում եմ, որ Art Expo-ի ընթացքում վատ չէր լինի կազմակերպել կինոշուկա, որտեղ կներկայացվեր հայկական կինոարտադրանքը, կամ էլ գուցե հարկ է հեռուստատեսությունների համար սահմանել որոշակի քվոտա, որ նրանք պարտավորված լինեին ցուցադրել հայկական արտադրության ֆիլմեր և դրա համար որոշակի գումար վճարեն, ինչը գոնե ինչ-որ չափով շարժ կտար կինոպրոցեսին և կապահովեր կապը հանդիսատեսի հետ: Կամ, օրինակ, վատ չէր լինի տարվա վերջին այդ տարվա ընթացքում նկարահանված հայկական ֆիլմերի հավաքածու թողարկել, որպեսզի մարդիկ կարողանան գնել այն և ծանոթանալ, դրանով իսկ նաև աշխարհին ներկայանալ: Լավ կլիներ, որ նաև արխիվ ունենայինք, որտեղ այդ բոլոր ֆիլմերը կգրանցվեին: Չէ՞ որ կինոն նաև արվեստագիտական վերլուծության, հետազոտության թեմա է, որպեսզի կինոգետները, կինոքննադատները կարողանան աշխատել նյութի վրա:
Փաստորեն, մենք դեռևս դոփում ենք ֆիլմի ստեղծման համար գումար հայթայթելու փուլում, սակայն հետագա ամեն ինչը մեզ մոտ իսպառ բացակայում է: Մտածում եմ, որ միգուցե լինեն կինոսերների ակումբներ, որտեղ մարդիկ կդիտեն ֆիլմերը, կքննարկեն դրանք, կամ գոնե հեռուստահաղորդումներ լինեն կինոյի մասին: Մենք չենք կարող սիրել այն կինոն, որը չենք ճանաչում: Փաստորեն, մեր սուղ միջոցներ ունեցող պետության տրամադրած գումարները պարզապես անիմաստ անհետանում են: Մենք կորցնում ենք ֆիլմերի դիտման կուլտյուրան, կորցնում ենք մտածող, ինչ-որ տեղ տանջվելու, տառապելու պատրաստ հանդիսատեսին, իսկ եթե մի բան կորցնում է իր սպառողին, նշանակում է, որ այն մեռնում, վերանում է: Արվեստը, կինոն ապրում են, երբ ունեն հանդիսատես:

Հարցազրույցը` Մարիա ԹՈՔՄԱՋՅԱՆԻ