Երբեք   ինքնանպատակ  չհայտնվել բեմում և էկրանին. իր արտիստական գլխավոր սկզբունքը  խիստ  լակոնիկ   բանաձևի է  վերածել  ՀՀ  ժողովրդական արտիստ Ռաֆայել Քոթանջյանը:  Արդեն տասնամյակներ  շարունակ  թե´ թատրոնում և թե´ կինոյում աշխատում է  այս սկզբունքով:  Մոտ  3  տասնյակ  կերպարներ հայկական, ռուսական և ուկրաինական կինոյում ու անհամեմատ ավելի շատ թատերական դերակատարումներ. գունեղ, հիշվող  ու  տպավորիչ դիմանկարների մի ամբողջ պատկերասրահ, որը  դերասանը պատրաստվում է  համալրել իր երազանքի   դերով: Թե որն է Քոթանջյանի  անկատար երազանքն  ու  կյանքի  դերը, դեռ  չի գաղտնազերծում, բայց  որ խաղալու  է, չի  կասկածում:

– Քանի որ   տարին  Ձեզ  համար  հոբելյանական է, ուզում եմ  նախ ճշտել`  ինչպես  եք  վերաբերվում  հոբելյաններին:

– Ինձ   համար  դա  առիթ է ևս մեկ անգամ  հիշելու մարդկանց,  որոնց հետ ես   մի ամբողջ կյանք եմ   անցկացրել: Հոբելյանը հենց դրանով է լավ, որ  առիթ ունես  հիշելու ոչ միայն կոնկրետ մեկ մարդու, այլև  բոլոր նրանց,  ովքեր շփվել են քեզ հետ և, բնականաբար,  հետք են թողել մեր արվեստում: Մենք չպետք է մոռանանք նրանց, ովքեր  արժանիքներ  ունեն մեր մշակույթում ու նաև  իրենց լուման`արվեստի զարգացման գործում:

– Ընդունված է  համարել, որ հոբելյանը  նաև ինքդ քեզ հաշվետու լինելու առիթ է: Արվածի   ու չարվածի  իմաստով ինչպե՞ս եք գնահատում Ձեր  70-ամյակը: Ի վերջո, ստեղծագործող ու  հոգևոր  արժեքներին  հավատարիմ մարդը, որպես  կանոն,  չի բավարարվում  նրանով, ինչ արել է:

– Նույնը կարող եմ   նաև ես  ասել, քանի որ  շփվել եմ  մեծ  դերասանների հետ  ու գիտեմ ` նրանք  բոլորն ունեին իրենց մեծ երազանքը: Օրինակ` Փափազյանը  ուզում էր  խաղալ  Տիմոն Աթենացի, Մհեր Մկրտչյանը` Սիրանո դը Բերժերակ, և  մյուս  մեծերն էլ  ուենին իրենց երազանքը, որ չկարողացան խաղալ: Հիմա  ես  էլ բոլոր դերասանների նման սնոտիապաշտ եմ  և  անուններ չեմ կարող տալ, բայց, իհարկե,   ունեմ  իր երազանքները և հույս ունեմ, որ կիրականացնեմ:

– Երբ   խոսում են  Ձեր  կինոդերերի մասին, մշտապես սիրո  և գնահատանքի հետ միասին հնչում է ափսոսանքը, թե ինչու ազգային կինոն  չկարողացավ լիարժեք  օգտագործել Ձեր  տաղանդը:

– Չեմ կարող  բացատրել, ինձ  համար դժվար է գտնել այդ  հարցի պատասխանը: Երևի իմ ֆակտուրան մի քիչ ուրիշ  էր,  ու   դա  պահանջում  էր  փոքր-ինչ   ուրիշ վերաբերմունք: Նրանք, ովքեր հասկացան դա, կարողացան  փոքրիկ դրվագներում օգտագործել, բայց նրանք, ովքեր ուզում  էին զուտ հայկական  բնավորություն տեսնել… Թեև գիտեք,  դժվար է  ասել զուտ հայկական, քանի որ իմ բնավորությունն  էլ  հայկական է, պարզապես տեսակս է մի քիչ ուրիշ: Դա  նաև  թատրոնում արտահայտվեց, և  բրավո Ղափլանյանին, որ կարողացավ  նկատել  դա  և օգտագործել: Բայց  այն,  ինչ հաջողվեց թատրոնում, ցավոք, կինոն բաց թողեց: Իսկ ռուսական  և  ուկրաինական կինոյում  կարողացան օգտագործել ինձ, և կարծում եմ` դեռ  կօգտագործեն: Մեր  կինոյում մի քիչ  ուրիշ էր: Օրինակ`  “Տղամարդիկ”   ֆիլմում Քեոսայանն  օգտագործեց  հենց այդ գույնը,  և կարծում եմ, որ հետաքրքիր ստացվեց: Ցավոք,  երևի շատ հաճախ  է  լինում, որ դերասանը  չի գտնում իր ռեժիսորին,   և ռեժիսորն էլ  չի հանդիպում  իր  դերասանին: Բայց ես հույսս չեմ կորցնում: Շատ հնարավոր է, որ երիտասարդների մեջ հայտնվեն այն ռեժիսորները, որոնք կուզենան աշխատել իմ  տեսակի հետ:

– Ձեր  կարծիքով  հայ կինոյում կայի՞ն  ռեժիսորներ, որոնց հետ  հանդիպումը չստացվեց:

– Ես  կարծում  եմ, որ կային  և հիմա էլ  կան: Ես շատ եմ   գնահատում Սուրեն Բաբայանի որակը: Ցավոք,  վերջին տարիներին ինչ-որ  չի ստացվում մեր  համագործակցությունը: Միայն մի դեպքում  մի  քիչ ստացվեց` “Մի  նայիր հայելուն” ֆիլմում, որում ես լիաթոք  չարեցի այն, ինչ  կուզենայի  անել, և  ինձ  թվում է` նա էլ չարեց: Բայց  ես հույսս չեմ կորցնում` թե   Սուրեն Բաբայանի հետ կապված, թե´ մյուսների,   որովհետև կարծում եմ, որ  ես էլ ասելիք ունեմ, նրանք էլ: Գիտեք,  նաև կինոյի  մյուս առանձնահատկությունն  էլ կա. լավ կինոյի համար անհարժեշտ է լավ ռեժիսոր, լավ դերասան, լավ սցենար և  լուրջ ֆինանսներ, բայց էդ ամենը  շատ հազվադեպ է մեկտեղվում:

– “Լավ կինոն  մեծ փողեր է պահանջում” փաստարկը մեզանում  ամենահաճախ հնչող պատճառաբանությունն է, երբ խոսվում է  ազգային կինոյի խնդիրների մասին: Բայց չէ՞ որ  ամբողջ աշխարհում այսօր էլ փոքր բյուջեով ստեղծվում են հրաշալի ֆիլմեր, և ֆինանսի պակասը կարծես չի անդրադառնում այդ ֆիլմերի արվեստի վրա:

– Գիտեք, ընդհանուր համակարգն է այդպիսին. էնտեղ արդեն սովոր են փոքր հնարավորություններով շատ մեծ խնդիրների անդրադառնալ: Մենք, չգիտես ինչու, կածում ենք, որ  մեծ պրոբլեմներ արծարծելու համար մեծ գումարներ են պետք: Ես էլ եմ կարծում, որ փոքր գումարով կարելի է  շատ լավ ֆիլմ նկարել. պարզապես պետք է էլի ամեն ինչ համընկնի: Թե չէ  ես  Ուկրաինայում էլ, Ռուսաստանում էլ նկարահանվելիս  հանդիպել եմ դեպքերի, երբ շատ մեծ գումարներ չեն ծախսվել, բայց էֆեկտը բավականին  մեծ է եղել. դրանով է կինոն  մի քիչ ավելի բարդ, քան թատրոնը: Թատրոնում  ես, օրինակ,  ժամանակին մասնակցել եմ ներկայացումների, որոնց համար  մենք չէինք վարձատրվում: Օրինակ` “Արշալույս” թատրոնը, որի հենքի վրա հետո ստեղծվեց դրամատիկական թատրոնը: Մենք այդ թատրոնում   աշխատավարձ չէինք  ստանում, բայց, այնուամենայնիվ,  2-3 ներկայացում  խաղացինք, ինչպես, օրինակ` Ռոզովի “Հարսանիքի օրը”, որն իսկական պայթյուն էր Հայաստանում, և դա առիթ տվեց,  որ ստեղծվի  հզոր մի թատրոն` դրամտիկականը: Ճիշտ է, այդ թատրոնի  գլխին կանգնած էր Ղափլանյանը, որը  հզոր անհատականություն էր:

– Դրամատիկական  թատրոնի ստեղծումը առիթ դարձավ, որ հրաշալի դերասանների մի խումբ վերագրվի ղափլանյանական թատերական դպրոցին: Անձամբ Ձեր ստեղծագործական ճակատագրում նա  ի՞նչ դեր խաղաց:

– Շատ  մեծ էր նրա դերը: Ղափլանյանը շատ ճիշտ էր  հասկացել մի պարզ բան, որ մի մարդու կարծիքը  դեռ բավական չէ: Եվ օրինակ` դրամատիկական թատրոնի` Մոսկվա հյուրախաղերից առաջ հրավիրում էր Խորհրդային  Միության լավագույն թատերագետներին  ու հարցնում նրանց կարծիքը: Հետո, ի մի բերելով այդ  կարծիքները  և ըստ այդմ փոխելով ներկայացումը, անհամեմատ ուժեղացնում էր այն: Եվ երբ մեկնում  էինք,  արդեն էնքան հստակ ներկայացումով էինք  գնում, որ տարբերակ չկար` չընդունվեինք: Այնպես որ, եթե  ասում են  ուսուցիչ, ապա իմ  ուսուցիչը ես կարող եմ համարել Ղափլանյանին:

– Հավանաբար կյանքի   վճռորոշ պահերից մեկն էլ Ձեր մուտքն էր հեռուստատեսություն Ռուբեն Հախվերդյանի  “Սատանայի  ջրաղացը” ներկայացումով, որից հետո  Ձեր անբաժան  ուղեկիցը դարձավ Ձեր հմայիչ  սատանան:

– Ամենակարևորն այդ ներկայացման մեջ երաժշտությունն էր, որը շատ լավն էր, և   պատրաստակամությունը` ընդունել  ցանկացած  լավ առաջարկություն: Եվ  քանի որ  ես նոր  էի վերադարձել Մոսկվայի բարձրագույն  ռեժիսորական դասընթացներից  և  լիքն էի մտահղացումներով, դրանք պարզապես  ՙլցվեցին՚ էդ ներկայացման մեջ: Եվ պատահական չէ, որ մինչև  այսօր   մարդիկ հիշում են  այդ ներկայացումը, որովհետև   այն  եզակի էր որպես մյուզիքլ, որպես հեռուստատեսային ներկայացում և որպես դերասանական բացահայտումների ներկայացում: Ամեն ինչ տեղին էր` թե´ երաժշտությունը, թե´  ձևավորումը, թե´ դերասանական կազմը: Ուր էր թե մենք էդպիսի ներկայացումներ շատ ունենայինք:

– Եթե  անդրադառնանք  մեր կինոարտադրությանը, ի՞նչ խնդիրներ ունենք, և ինչպե՞ս եք  գնահատում ազգային կինոյի այսօրվա վիճակը:

– Ես չեմ ընդունում այսօր հաճախ հնչող այն կարծքիները, որ  մարդիկ  ասում են ` մենք կինո չունենք, բայց էդքան   փառատոներ ունենք: Ես կտրականապես համաձայն չեմ  այդ կարծիքներին: Ես վստահ  եմ, որ հենց այդ փառատոներն են, որ  նոր հոսք ու թարմ շունչ, նոր սերունդ  կբերեն  մեր կինո: Այդ փառատոների ընթացքում կծնվեն նոր անհատականություններ, որոնք ներկայանալի կլինեն: Ես հույս ունեմ, որ դա  այդպես  էլ  կլինի: Պարզապես  յուրաքանչյուր ասպարեզում  հայերի   կարևորն ու անկարևորը խառնվում են իրար: Մենք էնքան կարևոր թեմաներ ունենք: Այն, ինչի մասին հիմա  խոսում եմ,  չէի ուզենա,  որ սխալ ընկալվեր: Ես դեմ չեմ այն բոլոր գործողություններին, որ անում ենք  ցեղասպանության   հետ  կապված: Բայց չպիտի ազգն անվերջ ապրի այդ ողբերգության ու բացասական էմոցիաների բեռան տակ: Ես  հարյուրապատիկ, հազարապատիկ հարգում եմ մեր նահատակների հիշատակը, բայց ապրել անընդհատ դրանով, անվերջ վերադառնալ դրան չի կարելի: Վերջերս տարածված մի  գիրք կա, որ կոչվում է “Գաղտնիք”: Այդ գրքում անվերջ շեշտվում է, թե ոնց պիտի ապրել: Եթե  դու անընդհատ խոսում ես վատի, ցավի մասին, դա վերադառնում է քեզ, դու ինքդ բերում ես այդ ցավը դեպի քեզ: Ես կարծում եմ, որ այդ գրքի մեջ շատ մեծ ճշմարտություն կա: Երբ խոսում ես լավի մասին, գեղեցիկի, դու դա ես բերում  քեզ: Հենց այդ պատճառով  ես կուզենայի, որ դա մեր հայ ազգը ճիշտ հասկանար: Մենք պիտի ապրենք միայն լավով, ու  իրար միայն լավը ցանկանանք: Այո, այդ ամենը եղել է, բայց եկեք լավը մտածենք, եթե կարողանանք հասնել դրան ազգովի, այլևս ոչ մեկս իրեն մեղավոր չի զգա: Որովհետև այնպես է ստացվում, որ մեր ազգն  այսօր, մեղք գործած չլինելով, իրեն մեղավոր  է զգում, որովհետև ապրում է դրանով: Այո, հիշենք, հարգենք, բայց ապրենք ապագայով, լավով: Հիմա բոլորը պատրաստվում են նշել 1915-ի  100-ամյակը: Հասկանալի է, բայց լավ բանի տարելիցը չենք հիշում, չէ՞, նորից անդրադառնում ենք այդ ցավին, ես դրան եմ դեմ, այսօր հնարավորինս պետք է ապրենք  դրական էմոցիաներով:

– Այսինքն` կինոյի դեպքո՞ւմ էլ  լավատես եք:

– Այո, կինոյի հարցում էլ, եթե կա մի փոքրիկ նշույլ, որ լավը տեսնենք, պիտի լավը տեսնենք: Հայտնի պատմություն կա հոռետեսի և լավատեսի մասին: Նրանց տարբերությունը ո՞րն է. հոռետեսը, նայելով բաժակին, ասում է `բաժակը կիսով չափ   դատարկ է: Լավատեսն ասում է` բաժակը կիսով չափ լիքն է: Այ,  պետք է էդ կողմը բռնենք, դրանով ապրենք, ոչ թե հակառակը: Շատ կարևոր հանգամանք է, թե ոնց կվերաբերվես կյանքին: Ուրեմն մենք պետք է ապրենք  էդ սկզբունքով.  բաժակը թեկուզև  կիսով չափ, բայց լիքն է:

Հարցազրույցը` Նունե   Ալեքսանյանի