Levon Grigorqn«Նշանավոր մարդկանց կյանքը» մատենաշարով այս տարի Մոսկվայում լույս տեսավ կինոռեժիսոր, գրող, սցենարիստ, ալպինիստ, Հայաստանի և Ռուսաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի պետական մրցանակի դափնեկիր Լևոն Գրիգորյանի  «Փարաջանով» գիրքը, որում հեղինակը ներկայացնում է  բացառիկ լուսանկարներ և հիշողություններ Սերգեյ Փարաջանովի մասին: Երկար տարիներ նա ուսումնասիրել է Փարաջանովի արվեստն ու ստեղծել 5 ֆիլմ մեծ գեղագետի մասին: Լևոն Գրիգորյանի «Հիշողություններ Սայաթ-Նովայի մասին» ֆիլմը տարիներ առաջ ներկայացվել է «Ոսկե ծիրան» երևանյան երրորդ կինոփառատոնում:

Վերջերս «Կինոաշխարհը» հնարավորություն ունեցավ հանդիպելու նրան և զրուցելու անցած ստեղծագործական կյանքի հետաքրքրական դրվագների շուրջ:

– Կյանքում ոչ բոլոր հարցերում, բայց ուսման առումով շատ հաջողակ եմ եղել: 1960 թ. ընդունվեցի Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտ ու հայտնվեցի Արմեն Գուլակյանի կուրսում: Հայ կինեմատոգրաֆում նա` որպես ռեժիսոր, գուցե լավագույնը  չէր, բայց որպես մանկավարժ անփոխարինելի  էր, ինչպես  Սերգեյ Գերասիմովը: Ցավոք, ես կարճ սովորեցի նրա կուրսում, քանի որ շուտով մահացավ, բայց Գուլակյանին փոխարինեց հայ թատերական արվեստի մեկ այլ դասական` Վաղիկ Վարդանյանը: Իսկ ավելի ուշ մեր կուրսի ղեկավարը դարձավ Վարդան Աճեմյանը: Ստացվում է, որ ժամանակին ինձ դասավանդել են մեր ամենանշանավոր  թատերական ռեժիսորները, ինչի համար, իհարկե, շնորհակալ եմ ճակատագրին:

Նույն ճակատագրի բերումով իմ դեբյուտային աշխատանքը կատարեցի տիկնիկային թատրոնում` բեմադրելով «Թոմ Սոյերի արկածները»: Կարծում եմ, որ շատ հաջող  ստացվեց: Ինչպես ինստիտուտում սովորելու, այնպես էլ հետագայում «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում աշխատելու տարիներին բախտ ունեցա շփվելու մեր լավագույն կինոռեժիսորների հետ, աշխատել նրանց ֆիլմերում: Որպես ռեժիսորի օգնական աշխատեցի Ֆրունզե Դովլաթյանի «Բարև ես եմ» Հենրիկ Մալյանի «Եռանկյունի» և Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմերում:

Մոսկվայի ռեժիսորական բարձրագույն կուրսն ավարտելուց հետո իմ առաջին լուրջ աշխատանքը Սվերդլովսկի կինոստուդիայում նկարահանած «Դեկաբրիստ Կյուխելբեկերը» ֆիլմն էր, որը Լվովում կայացած կինոփառատոնում ստացավ առաջին մրցանակը` լավագույն ռեժիսորական աշխատանքի համար: Դրանից հետո ինձ հրավիրեցին «Մոսֆիլմ»: Այստեղ ես նկարահանեցի իմ առաջին գեղարվեստական ֆիլմը` «Սոլոն», որում նկարահանվեցին  Վալենտին Գաֆտը, Լյուդմիլա Կասատկինան, Սելեզնյովը և այլն: Սա պրոֆեսիոնալ դերասանախմբի հետ աշխատելու  հրաշալի փորձ էր:

Ես վերադարձա «Հայֆիլմ» և 5 տարի ոչինչ չէի նկարում: Այդ ժամանակ էր, որ Կարեն Քալանթարն ինձ առաջարկեց նկարահանել «Իմ սիրտը լեռներում է»: Այդ ֆիլմում ես աշխատեցի այնպիսի տաղանդավոր մարդկանց հետ, ինչպիսիք էին Ինոկենտի Սմոկտունովսկին, Նիկոլայ Գլիցենկոն, կոմպոզիտոր Առնո Բաբաջանյանը: Միշտ էլ ձգտել եմ աշխատել տաղանդավոր մարդկանց հետ, քանի որ միայն այդ դեպքում է հնարավոր որակ ապահովել՚:

– Ինչպե՞ս է ծնվել այդ ֆիլմը: Պատմեք Ձեր և Սերգեյ Փարաջանովի շփումների մասին:

– Ես առաջին իսկ օրվանից եղել եմ Փարաջանովի կողքին, երբ 1966 թ. գարնանը նա առաջին անգամ այցելեց Հայաստան: Պարզապես պետք է ուղեկցեի նրան: Իմ աչքի առաջ Փարաջանովը բացահայտում էր Հայաստանը և հիանում: Նա անընդհատ հարցնում էր` ինչպե՞ս է պահպանվել այս հնագույն մշակույթը: Փարաջանովը  չափազանց գնահատում էր մեր ազգային ավանդույթները: Դրանք  անչափ ոգևորում էին նրան:  Նրա կողքին եմ եղել կյանքի վերջին վայրկյաններին: Փարաջանովը  պարզապես խիզախ մարդ էր` բառի ամենախոր իմաստով: Երբեմն այդ խիզախությունը հասնում էր աբսուրդի, բայց նա այդպիսին էր:

Ինչ վերաբերում է «Հիշողություններ Սայաթ-Նովայի մասին»  ֆիլմին, որպես ռեժիսորի օգնական մասնակցում էի  Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմի աշխատանքներին և  տեղյակ էի բոլոր այն կադրերի մասին, որոնք Փարաջանովը նկարել էր, բայց ֆիլմի վերջնական տարբերակից դուրս  էին մնացել: Հենց այդ պատճառով էլ «Նռան գույնը» ֆիլմի պրեմիերայի ժամանակ խորապես հիասթափված էի: Դա այն չէր, ինչ ցանկացել էր նկարել Փարաջանովը: Շատերն են համաձայն, որ ֆիլմը, որքան էլ գեղեցիկ է, այնուամենայնիվ, մի տեսակ անհասկանալի է: Փարաջանովն ավելի տրամաբանական ֆիլմ էր նկարել: Պարզապես նա ֆիլմը հանձնեց այն ժամանակ, երբ խորհրդային տանկերը մտել էին Պրահա, և սկսվել էր ցենզուրայի ամենադաժան շրջանը: «Նռան գույնը» հայտնվեց այդ թրի տակ, ասում էին` սա էրոտիկա է, միստիկա է: Ֆիլմը  դաժանորեն կրճատվեց, և կրճատվեցին լավագույն հատվածները:

Իսկ այն, ինչ տեղի ունեցավ հետո, ես կարող եմ անվանել միայն հրաշք: Ֆիլմի ստեղծումից 40 տարի անցª 1995 թ., «Հայֆիլմ»  կինոստուդիայի տնօրեն Գևորգ Գևորգյանն ասում է, որ արխիվից մեծ քանակությամբ ժապավեն են գտել, որը, կարծեք, Փարաջանովի «Նռան գույն» ֆիլմն  է: Դա անհավանական բան էր, քանի որ խորհրդային անորակ ժապավենը մենք վերամշակում էինք արծաթով, աշխատանքներն ավարտելուց  հետո բոլոր ֆիլմերի ժապավենները հանձնում էինք ու այդ ժապավեններից մի քանի կիլոգրամ արծաթ  ստանում: Խորհրդային կինոյի պատմության մեջ դա առաջին դեպքն էր, որ ֆիլմի աշխատանքային ժապավենը պահպանվել էր: Ես սա պատահականություն համարել չեմ կարող, ինչպես ասում է Բուլգակովը, “ձեռագրերը չեն այրվում՚”: Թե ինչպես և ում ձեռքով փրկվեցին այդ ժապավենները, անհայտ է, բայց պարզվում է, որ  ժապավենները ևս չեն այրվում…

Ժապավենը հայտնաբերելուց հետո 10 տարի պահանջվեց, որպեսզի կարողանամ աշխատել դրա վրա: 2005 թ. վերջապես ծնվեց իմ «Հիշողություններ Սայաթ-Նովայի մասին» ֆիլմը, որով փորձեցի ներկայացնել այն կերպարը, որը ցանկանում էր ստանալ Փարաջանովն իր ամբողջական ֆիլմի միջոցով. ճշմարտություն որոնող մարդ, որը վերջապես գտնում է այդ Ճշմարտությունն ի դեմս Աստծո:  Ֆիլմը  մասնակցել է մի շարք կինոփառատոների, ցուցադրվել տարբեր երկրներում և ամենուր ընդունվել է մեծ հետաքրքրությամբ: Բայց որքան հաջողակ էր այն դրսում, նույնքան անհաջողակ գտնվեց Հայաստանում: Ֆիլմի հանդեպ այստեղ քար անտարբերություն կա: «Հիշողություններ Սայաթ-Նովայի մասին» ֆիլմը ներկայացվեց նաև «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնում, բայց առանձնապես ուշադրության չարժանացավ, ինչն  ինձ համար ցավալի էր:

– Դուք առիթ եք ունեցել  աշխատելու նաև մեկ այլ հանճարի` Անդրեյ Տարկովսկու հետ…

– Այո, ինչպես և Փարաջանովը, նա էլ չափազանց բարդ էր: Նրանց հետ շփումը հեշտ չէր, բայց դա ինձ չի խանգարել խոնարհվել նրանց տաղանդի առջև: Ես ֆիլմ  եմ նկարահանել նրանց շատ յուրահատուկ հարաբերութունների մասին` «Անդրեյ  և Սերգեյ»: Իրականում Փարաջանովը ամենից շատ սիրում ու գնահատում էր  Տարկովսկու ֆիլմերը, իսկ Տարկովսկին էլ` միայն Փարաջանովի արվեստը:

– Դուք Ռուսաստանի գրողների միության անդամ եք, ունեք նաև բազմաթիվ գրքեր` նվիրված կինոարվեստին: Ինչպիսի՞ն  է այսօրվա կինոն հատկապես հետխորհրդային տարածքում:

– Պետք է նշեմ, որ իմ ամենահաջողված գործերն իրականում ոչ թե կինոյում եմ ստեղծել, այլ գրականության  մեջ: Ես նախ գրող եմ, հետո միայն` ռեժիսոր: Ինչ վերաբերում է հետխորհրդային կինոյին, ապա հսկայական կայսրության փլուզումից հետո, բնականաբար, փլուզվեց նաև խորհրդային կինոյի հսկայական ցանցը` տասնհինգ հանրապետությունների կինոստուդիաներից կազմված մի հսկայական համակարգ, որն իր արժեքավոր հետքը թողեց նաև  համաշխարհային կինոյում: Իսկ այսօր ոչ միայն Հայաստանում, այլև ողջ նախկին խորհրդային տարածքում կինոն ճգնաժամ է ապրում: Այն, ինչ ստեղծվում է այսօր, պարզապես կոմերցիոն արտադրանք է, ուրիշ  ոչինչ: Վաղուց ինձ որևէ ֆիլմ չի հիացրել կամ ստիպել նախանձել, այո, նախանձել որպես ռեժիսոր:

– Գուցե տարիքն ու փորձը Ձեզ չափազանց բծախնդիր են դարձրել:

– Չեմ կարծում: Օրինակ` վերջերս գեղագիտակամ մեծ ցնցում ապրեցի, երբ «Մոսկվա» կինոթատրոնում դիտում էի հաշմանդամ կին-մոդելների լուսանկարների  ցուցահանդեսը: Ես հիացած եմ, դա իսկապես արվեստ էր: Ես տեսա գեղեցիկ կանանց, որոնցով հիանում էին և ոչ թե խղճում նրանց: Վաղուց նման գեղեցկություն չէի տեսել: Այդ միջոցառումը մի պատրաստի ֆիլմ էր, այն պետք էր պարզապես նկարել ու գնալ այդ կանանց հետքերով: Իսկապես լավ ֆիլմ կստացվեր, բայց երիտասարդ ռեժիսորներն այսօր չեն տեսնում այս պատկերները, նրանք հակված են ավելի տգեղ ու գռեհիկ կինոյի:

– Ո՞րն էր  Ձեր վերջին ֆիլմը:

– «Թագուհին», որում նկարահանվել են Վախթանգ Կիկաբիձեն, Յուլյա Գալկինան, Բորիս Շչերբակովը…

– Որպես   կինոռեժիսորի` Ձեզ երբևէ հետաքրքրե՞լ են Արցախյան պատերազմի կամ Հայոց ցեղասպանության թեմաները: Հայ կինոռեժիսորները կարծես խուսափում են այս թեմաներից:

– Առանց ավելորդ համեստության կարող եմ ասել, որ պատերազմի մասին խորհրդային շրջանում նկարահանված ամենամասշտաբային ֆիլմերից մեկը եղել է իմ «Ձնծաղիկներ և էդելվեյսներ» ֆիլմը: Ի դեպ, անցյալ տարի հրատարակվեց մի ժողովածու` «Տասնհինգ լավագույն խորհրդային ֆիլմերը պատերազմի մասին», որում այս ֆիլմը ներառված է: Ուզում եմ ասել, որ պատերազմի թեման ինձ ծանոթ է և միշտ հետաքրքրել է, բայց այս թեման լուրջ ծախսեր է պահանջում, այդ պատճառով էլ պատերազմին անդրադառնալն այնքան էլ հեշտ գործ չէ: Ինչ վերաբերում է Ցեղասպանությանը, սա շատ ցավոտ թեմա է: Ասեմ, որ սցենար ունեմ եղեռնի մասին, բայց վախենում եմ նույնիսկ խոսել այդ մասին: Կա հրաշալի ռուսական ասացվածք.«Եթե ուզում ես ծիծաղեցնել Աստծուն, պատմիր նրան քո պլանների մասին»: Այնպես որ այս մասին առայժմ կգերադասեի լռել:

Հարցազրույցը` Ալիսա  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆԻ