բալայանՌուսներն ասում են, որ Ռոման Բալայանն իրենց ռեժիսորն է, ուկրաինացիներն էլ իրենցն են համարում, հայերս` մերը: Ինքը ներկայանում է ուկրաինացի ռեժիսոր` հայկական արմատներով: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը նրա համար հայրենիք է, ուր հաճախ է այցելում` առանց հատուկ հրավերների ու առիթների: Իսկ “Ոսկե ծիրան” փառատոնի ժամանակ պարտադիր Երևանում է լինում: Ռոման Բալայանն առանձնապես չի սիրում լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում հայտնվել, բայց զրուցել կինոյի անցյալի ու ներկայի մասին սիրում է: Լինելով ավագ  սերնդի ներկայացուցիչ ու այսօր ականատես լինելով ոլորտի մակընթացություններին ու տեղատվություններին`  ոչ մի փոփոխություն  ցավագին չի ընդունում: Վստահ է` ժամանակն ամեն ինչ իր տեղն է դնում, ու արժեքները մի օր ստորոտից բարձրանում են գագաթ: Մեր զրույցը, բնականաբար, սկսվեց տեղի կինոմթնոլորտից ու տեղացիների վերաբերմունքից:

-Անկեղծ ասած` տեղյակ չեմ հայկական ժամանակակից կինոարտադրության նորություններին: Երիտասարդ ռեժիսորներին գրեթե չեմ ճանաչում: Որոշ ֆիլմեր դիտել եմ, մի քանիսը դուր են եկել, բայց չեմ ասի, թե ում ֆիլմերը, որ մյուսներին չնեղացնեմ: Ինձ այստեղ սիրում են, որովհետև, այսպես ասած, ոչ մեկի հացը չեմ խլում: Ես չեմ գալիս Հայաստան` ֆիլմ նկարահանելու: Դրա համար էլ հայաստանյան կինոռեժիսորներն իմ առումով հանգիստ են:

– Ի՞նչ աչքերով եք նայում Արցախին, ուղղակի որպես ծննդավայրի՞:

– Արցախյան շարժման առաջին իսկ օրերից իմ մեջ տագնապ կա, որն առայսօր հանգիստ չի տալիս: Տագնապ եմ զգում, երբ Արցախում եմ, տագնապ եմ զգում, երբ Արցախում չեմ: Քաջ գիտակցում եմ խնդրի լրջությունը: Այսօր մեծ տերություններին ոչ մի ուրիշ հարց, սեփական շահից բացի, չի հուզում: Ադրբեջանի նավթը գայթակղիչ է, իսկ ի՞նչ ունեն Հայաստանն ու Ղարաբաղը: Միշտ ասել եմ, որ հպարտ եմ իմ արմատներով: Արցախցին հեշտ չի կոտրվում ու անզիջում է: Ինձ հետ այսպիսի դեպքեր շատ են եղել. կնոջս հետ քայլում եմ Մոսկվայում, մեկ էլ տեսնեմ` մի 20  հոգի մոտենում են: Հստակ գիտեմ, որ գալիս են` տուրուդմբոց սարքելու, բայց տեղիցս չեմ շարժվում. համառ էշի պես կանգնում եմ ու սպասում, թե երբ են ոսկորներս ջարդելու: Բայց գիտեմ, որ գոնե մի երկուսին էլ ես եմ խփելու: Ես ամեն վայրկյան զգում եմ, որ մեկն եմ արցախցիներից, նրանց նման համառ, սկզբունքային ու հաստակող եմ:

– Երբևէ մտածե՞լ եք արցախյան կամ հայկական այլ թեմայով ֆիլմ նկարելու մասին:

– Ես չեմ կարող ազգամիջյան խնդիրը դարձնել ֆիլմի թեմա: Դա իմը չէ, դա ես չեմ: Չեմ կարող որևէ մեկին տրամադրել որևէ ազգի դեմ, անգամ ադրբեջանցիների: Ես չեմ կարող կինոն ծառայեցնել ազգային խնդիրներին: Բայց հայկական սցենարով ֆիլմ նկարահանել ցանկացել եմ ու ոչ մեկ անգամ: Վաղուց էր. մտադիր էի Հրանտ Մաթևոսյանի “Գոմեշը” պատմվածքը ֆիլմ դարձնել: 1980-ականներին էլ շատ էի ուզում երևանյան թեմաներով ֆիլմ նկարահանել, այստեղ ոչ ոք չարձագանքեց մտահղացումներիս: Այդպես էլ չստացվեցին հայկական թեմաներով ֆիլմերս:

–  Նախկինո՞ւմ էիք ավելի ոգեշնչված ստեղծագործում, թե՞ հիմա, և Ձեր ո՞ր ֆիլմն եք ավելի շատ սիրում:

–  Իմ “Համբույր” ֆիլմն եմ հավանում: Իսկ ընդհանրապես նախապատվությունը տալիս եմ մեր դասական հեղինակների գործերի հիման վրա նկարահանված կինոնկարներին: Եթե շատ փող ունենայի, Չեխովի բոլոր ստեղծագործություններն  էկրան կբարձրացնեի: Ես և´ դասականներին եմ սիրում, և´ նրանց ժամանակները: Կուզեի ապրել Տոլստոյի, Տուրգենևի, Դոստոևսկու, Չեխովի ժամանակներում: Գուցե նրանց միջավայրը նպաստեր, ու ես մարդ դառնայի: (Ծիծաղում է:) Առհասարակ միջավայրը շատ մեծ դեր ունի մարդու ձևավորման, որակի հարցում:  Եթե մեր երիտասարդ ռեժիսորները, դերասանները շրջապատված լինեն տաղանդավոր,  էլ չեմ ասում` հանճարեղ մարդկանցով, բացառվում  է, որ չազդվեն նրանցից, չներշնչվեն: Ես մեծ խանդավառությամբ ու ոգևորությամբ եմ աշխատել մինչև 1990-ականները, որովհետև միշտ հակադրվելու անհրաժեշտություն կար: Արվեստագետն անընդհատ պետք է տարակարծությունների կենտրոնում լինի: Նա պայքարող, ընդվզող պետք է լինի, փշրի կարծրատիպերը, անցնի ընդունված չափանիշների սահմանները: Այն տարիներին ռեժիսորն իր առջև նման խնդիր էր դնում: Արվեստագետը պետք է ընդդիմանա իշխանություններին, որոնք մշտապես, բոլոր ժամանակներում սահմանափակում են նրա ազատությունը: Իսկ հիմա բոլորը զբաղված են ծառայելով կա´մ պետությանը, կա´մ պետության դեմ:

– Ի՞նչ է ազատությունը, և այսօր ինչպե՞ս է այն դրսևորվում կինոյում ու ընդհանրապես արվեստում:

– Ազատությունն այն է, երբ դու ազատ ես, բայց չես բռնանում ուրիշի ազատությանը: Ազատությունը մեկ վայրկյանում կարող է վերածվել գռեհկության: Ազատություն տուր ստրուկին, և  նա անմիջապես կվերածվի բռնակալի: 1917 թ. կարմիրները գրավեցին Ձմեռային պալատը: Նրանք արքայական թանկարժեք ծաղկամաններն ու կարասիները լցրին իրենց կղանքով: Մաքսիմ Գորկին, բանվորա-գյուղացիական դասակարգի այդօրինակ քայլից ոգևորված, Լենինին իր հիացմունքն էր արտահայտում: Ուզում եմ ասել, որ չսահմանափակված ազատությունը միշտ վնասներ է բերում, կործանում նաև արվեստն ու արժեքները: Սովետական ժամանակներում ասելիքն արտահայտելու համար ռեժիսորը գտնում էր արտահայտչամիջոցներ, ենթատեքստով էր արտահայտվում: Ազատության ծայրահեղ սահմանափակումը ստիպում էր ռեժիսորին հակադրվել տիրող բարքերին ու վարչակարգին: Ու դա ինքնին ծառայում էր արվեստին: Մենք պարտադրված չափանիշների սահմանները փշրում էինք մեր փոքրիկ թևերով ու դրանից ոգևորվում, ստեղծագործում, դրանով էինք ապրում: Դա նաև մեծ խթան էր մեզ համար: Նկարահանվում էին մեկը մյուսից հետաքրքիր և ուժեղ ֆիլմեր: Ճիշտ է, արտասահմանցիներն այդ ֆիլմերից բան չէին հասկանում: Իմ կարծիքով` սովետական ժամանակներում տաղանդավոր ու հետաքրքիր ռեժիսորներն ավելի շատ էին: Հիմա ամեն ինչ շուկայի է վերածված, շատ ռեժիսորներ կինոն զանգվածային սպառման առարկա են դարձրել:

– Ձեր կյանքում չի՞ եղել, որ ֆիլմ նկարահանեք փողի համար:

– 1990-ականներն էին, որդիս սովորում էր, ես պարտք վերցրի, որ ուսման վարձը տամ, փող չունեի: Նկարահանեցի Տուրգենևի “Առաջին սերը”: Ամբողջ հույսս հոնորարն էր: Արագ էի աշխատում, որ ֆիլմն ավարտեմ ու փողը շուտ ստանամ: “Առաջին սիրո” հոնորարով էլ փակեցի պարտքերս:

Ես սիրում եմ ոչ թե ֆիլմերի նկարահանման ընթացքը, այլ ֆիլմից ֆիլմ ընդմիջումները, որովհետև հենց այդ ընդմիջումների ժամանակ եմ ստանում նախորդ ֆիլմի հոնորարը, հենց այդ ժամանակ է, որ ձեռքիս շատ փող է լինում: Իսկ ես, գաղտնիք չէ, հայտնի ծախսող եմ: Այսօր ունեմ հազարներ, հենց վաղը գրպանումս կարող է մի դրամ էլ չլինի: Ես այդ առումով անուղղելի եմ: Իմ ընտանիքը միշտ նախատում է ինձ ոչ թե քիչ աշխատելու, այլ շատ ծախսելու համար: Զարմանում եմ, թե կինս այսքան տարի ինչպես է դիմանում ինձ: Ես կենցաղային ոչ մի բանի հետ գործ չունեմ, թամբալ եմ ու շատ հաջողակ: Դե տեսեք, բախտս բերել է, որ հենց կինս է իմ կինը` տանող, համբերող, զիջող, սա մեկ, ծնվել ու սկսել եմ ստեղծագործել շատ նպաստավոր ժամանակներում` երկու, ապրում եմ ու վատ չեմ ապրում` երեք: Սիրում եմ իմ աշխատանքը: Ի՞նչ է երջանկությունը. երբ առավոտյան հաճույքով ես գնում աշխատանքի, իսկ երեկոյան հաճույքով վերադառնում ես տուն: Ինձ տրված է այդ երջանկությունը:

– Իսկ այդ համատեքստում կինոն ի՞նչ դերում է:

– Կինոն կին չէ, այլ սիրուհի` բառի ամենադրական ու գեղեցիկ իմաստով: Դու պարտավորվածություն չունես սիրուհու նկատմամբ ու միայն սեփական ցանկությամբ ես գնում նրա մոտ: Կինո պետք է նկարահանել ներքին հասունացած ցանկությամբ, պոռթկումով: Օրինակ` Յանկովսկին երբեք ոչ մի դեր չի խաղացել հարկադրված: Եթե նրան դուր չի եկել դերը, մերժել է` առանց վարանելու: Իսկ այսօր շատ դերասաններ խաղում են ինչ պատահի, միայն թե փող տան դրա համար: Տեսեք, Բեզռուկովը վատ դերասան չէ, բայց որ կողմ նայում ես, ինքն է` ֆիլմերում, սերիալներում, հաղորդումներում: Ախր հոգնեցնում է, չէ՞: Իսկ ինչո՞ւ են ռեժիսորները միայն մեկին նկարահանում, միայն մեկի վրա կենտրոնանում. որովհետև ընտրության հնարավորություն չունեն: Եթե կան լավ դերասաններ, նրանց տեղը ոչ ոք չգիտի, նրանք ստվերում են, չեն երևում: Հո ամեն մարդ չի՞ կարող անարգել կինոյի ասպարեզ դուրս գալ:

– Երիտասարդներիս ի՞նչ խորհուրդ կտայիք. այս դժվար ու հակասական ժամանակներում ինչպե՞ս գտնել ինքնահաստատման, ինքնադրսևորման միջոցներ. լիարժեք ապրելու և լավ զգալու համար ի՞նչ է պետք:

– Եթե յուրաքանչյուրն իր փոքրիկ աշխարհը գտնի, որտեղ լինեն նաև իր սիրելի ու հարազատ մարդիկ, ուրեմն նաև իրեն կգտնի ու իր երջանկությունը: Սիրե´ք ձեր ծնողներին, ընտանիքը, նվիրվեք նրանց, ջերմություն տվեք և կտեսնեք, որ նույն ջերմությունն էլ դուք եք ստանում: Սիրած զբաղմունք ու գործ գտեք:

– Ի՞նչ անել, որպեսզի մեր երկիրը ներկայանալի դառնա, իսկ  մշակույթը` ճանաչելի աշխարհին:

– Պետք է գտնել այն բացառիկ ու առանձնահատուկ արժեքը, որ միայն մենք ունենք: Կինոյով էլ կարող ենք այդ առանձնահատկությունը մատուցել: Տեսեք, վրացական կինոն ընդունված ու ճանաչված է: Չե՞ք նկատել, որ վրացական ֆիլմերում մեր հումորն է, իսկ մեր ֆիլմերում չպատճառաբանված, անտեղի տխրություն ու թախիծ կա: Մենք իրականում շատ հումորով, ուրույն կոլորիտով ժողովուրդ ենք: Հենց թեկուզ առօրյա կյանքում, քեֆերին, ընտանիքում այնքան հումոր կա, բացառիկ խառնվածք, բայց ֆիլմերում բոլորովին այլ, մեր բնույթին անհամապատասխան կերպարներով ենք հանդես գալիս: Ինչու` չեմ հասկանում, պատասխանը չեմ գտնում: Ամենակարևորը` մեր միջից պետք է հանենք մեծամտությունն ու ավելորդ ինքնավստահությունը: Մեկ էլ` շատ եմ զայրանում, երբ մերոնք բոլորին ուզում են հայ դարձնել: Վերջերս մի վիճաբանության էի ներկա. մեկը համոզում էր, թե ապացուցված է, որ Լեոնարդո դա Վինչին հայ է: Հարցրի` ապացույցը ներկայացնողը հո հա՞յ չէ: Պատասխանեց` հայ է: Ասացի` ամեն ինչ պարզ է:

Հարցազրույցը վարեց Նաիրա ՓԱՅՏՅԱՆԸ