2004 թ. մեծ էկրան դուրս եկավ ռեժիսոր Մել Գիբսոնի «Քրիստոսի չարչարանքները» ֆիլմը: Այն ներկայացնում է Քրիստոսի կյանքի վերջին 12 ժամերը Երուսաղեմում: Ֆիլմն ամբողջությամբ ներթափանցված է անելանելիության, ճնշվածության, խտացված ֆիզիկական ցավի մռայլությամբ: Հանդիսատեսը շոշափելի ցավ է զգում, գերզգայուն մարդկանց այս ֆիլմը հիրավի հակացուցված է:

Լինելով համոզված կաթոլիկ ու խիստ հավատացյալ` Գիբսոնը դեռ ֆիլմի թողարկումից առաջ շեշտում էր, որ հետևելով նորկտակարանային պատմություններին` ձգտելու է վավերագրականության հասնող իրականության պատկերման: Իր հարցազրույցներից մեկում նա հայտարարում է. «Արյունն ու բռնությունն անհրաժեշտ էին ցույց տալու Քրիստոսի զոհաբերության և տառապանքների գինը, որոնք նա կրեց մարդկանց հանդեպ ունեցած սիրուց: Նախորդ ֆիլմերից ոչ մեկը ցույց չի տվել այդ արարքի ողջ մասշտաբը: Առավելագույն իրականության հասնելու համար անհրաժեշտ է, որ հանդիսատեսը հայտնվի իր կարողության սահմանագծին»: Փաստորեն ռեժիսորն իր նպատակը համարում է ոչ թե Քրիստոսի տառապանքների նատուրալիստական պատկերումը, այլ բոլորանվերության, հանուն ողջ մարդկության անասելի տառապանքներ կրելու պատրաստակամության ցուցադրումը: Լավ տիրապետելով ժանրային առանձնահատկություններին` Գիբսոնը, այնուամենայնիվ, խաղադրույքը կատարում է հօգուտ կինոդիտողի զգացմունքայնության և կարծես թե շահում է:

Սրբերի կրած չարչարանքների առավելագույնս ռեալ պատկերումը նորույթ չէ արվեստում: Ոճական այդ ուղղվածությունը կարելի է հայտնաբերել դեռ Վերածննդի դարաշրջանի հաստոցային գեղանկարչության և սրբանկարչության մեջ: Ընդհուպ մինչև XVI դարը վենետիկյան արվեստում տարածված էր մահացած Քրիստոսի մարմնի պատկերագրությունը: Այդ ավանդույթը հատկապես լայն տարածում է գտնում Գերմանիայում (Լուկաս Կրանախ, Ալբրեխտ Դյուրեր, Մատիս Գրյունեվալդ): Արևմտաեվրոպական արվեստում տանջահար Քրիստոսի պատկերագրությունը ստանում է «Հարվածների տեր» (Virdolorum) անվանումը` համաձայն Եսայու մարգարեության, որտեղ ասվում է. «Նա անարգված և մարդկանց երեսից ընկած, հարվածների տեր և ցավի տեղյակ եղավ» (Ես. ԾԳ: 2-4):

Կերպարի սիմվոլիկ նշանակությունը Աստծո որդու` որպես մարդու, և նրա մարդկային չարչարանքների պատկերումն է: Քրիստոսը պատկերվում էր փշե պսակով, խաչելության արյունոտ վերքերով ու մահվան գործիքներով: Այն ներկայացնում է արդեն խաչված, սակայն դեռ կենդանի Քրիստոսի տառապանքները: Ի տարբերություն Քրիստոսի պատկերագրական մյուս տիպերի (Eccehomo` Քրիստոսը Պիղատոսի կամ ամբոխի առջև, AkraTapeinosis` Քրիստոսը դամբարանում¤, որոնք ներկայացնում են նրա երկրային կյանքի վերջին դրվագները, Virdolorum-ը Քրիստոսի վերացական պատկերումն է, որպես խոշտանգումների ենթարկված ու մարդկանց անարդարության զոհը դարձած Աստծո որդու, մի տեսակ տառապանքի մարմնացման` կոչված պարզ խղճահարություն, կարեկցանք առաջացնելու հավատացյալի մեջ պատկերվածի ֆիզիկական ցավի հանդեպ և ամոթի զգացում` ողջ մարդկության համար:

Հանս Հոլբայնի մոտ պատկերագրական այս թեման ժամանակի կրոնա-փիլիսոփայական հայացքների տեսանկյունից ստանում է առավել նատուրալիստական մեկնաբանություն: Նա անտեսում է իկոնոգրաֆիական սխեմայի ավանդույթները և հրաժարվում հայտնի բոլոր արտահայտչամիջոցներից (փշե պսակ, արյունոտ վերքեր և այլն): Հոլբայնը պատկերում է պարզապես մեռած Քրիստոսին` առանց աշակերտների ու հարազատների ուղեկցության: Մեր առջև մահն է` ամենաանփառունակ տեսքով` ապակյա աչքերով, ջղաձգություններից թուլացած դեմքով, ոսկրացած մարմնով: Սա նույնիսկ այսօր համարվում է սարսափելի, իսկ իր ժամանակի համար իսկապես անարգանք էր Քրիստոսի պատկերագրության հասցեին: Սովորաբար խաչված կամ խաչից իջեցված Փրկիչը պատկերվում էր մարմնական վեհությամբ ու գեղեցկությամբ, բոլորովին անհաղորդ ֆիզիկական տառապանքներին ու բնական քայքայման օրենքներին: Հոլբայնի Քրիստոսը կրել է անասելի տառապանքներ, մարմինը պատված է կապտուկներով ու քարկոծման հետքերով: Պատկերը հատկապես ցնցում է նրանով, որ ավետարանական թեման հավասարեցվում է մեռած մարմնի անատոմիական ցուցադրության: Շատերը դրանում տեսնում են Հոլբեյնի աստվածամերժությունը:

Նոր Կտակարանի ընկալումն ու մեկնաբանությունը, փաստորեն, անմիջականորեն կապվում են արվեստում նրա արտահայտությունների հետ: Արվեստն էլ իր հերթին դառնում է ժամանակի կրոնական պատկերացումների արտահայտողը: Ինչպես ասում են, յուրաքանչյուր դարաշրջան ներկայացնում է այն արվեստը, որին արժանի է: Թերևս ատելությունն ու դաժանությունը այնքան են լցրել մեր աշխարհը, որ հնարավոր է դարձել Ավետարանի նման մեկնաբանությունը:

Կինոսերներից ու կինոգետներից շատերն անընդունելի են համարում ֆիլմի ցնցող, հոգեբանական շոկ առաջացնող նատուրալիզմը` անվանելով այն «հակաէսթետիկական», «սադիստական», անգամ` «բարբարոսական»: Անշուշտ խնդիրն այստեղ կենտրոնանում է Քրիստոսի անձի շուրջ. արժե՞ր արդյոք այս աստիճան մանրամասնել մեկի ֆիզիկական ցավերը, որն առանց այդ էլ հոգեկան մեծ տվայտանքների մեջ էր մարդկային դավաճանության ու կարծրամտության պատճառով: Ի վերջո, դաժանության, կտտանքների գերակշռությունը ստվերում է Քրիստոսի` որպես Աստծո, իդեալական կերպարը:

Երբ արվեստում պատկերվողը մահկանացու մարդն է, ապա ֆիզիկական չարչարանքները միայն նպաստում են նրա իդեալականացմանը. այս դեպքում կրած տառապանքների չափը ուղիղ համեմատական է մարդու հերոսացման աստիճանին (հիշենք թեկուզ քրիստոնյա մարտիրոսներին): Սակայն այլ է Քրիստոսը, որ լինելով աստվածային իդեայի մարմնացում և գերսուրբ, գոնե պատկերագրական առումով վեր է կանգնած մարդկային զազրագործություններից: Նման դեպքում արյունահեղությունը, մարմնական խոշտանգումներն ու ֆիզիկական ցավի ցուցադրությունը պատճառ են դառնում մարդկային իդեալի ավերման և հանգեցնում տրամագծորեն հակառակ տպավորության: Մյուս կողմից` անդրադառնալով դոգմայի կանոններին, կարելի է նկատել, որ ֆիլմում Քրիստոսը պատկերված է առավել «մարդկային», այսինքն` ցուցադրված են նրա մարմնական տառապանքները` մի կողմ դնելով աստվածային էության խնդիրները: Սա ոչ պակաս կարևոր մանրամասն է, եթե հաշվի առնենք, որ կաթոլիկությունը Քրիստոսի մեջ առանձնացնում է մարդկային և աստվածային էությունները: Հետևաբար կարելի է շատ տրամաբանական համարել «մարդեղեն» Աստծո կրած տառապանքներն ու ցավը: Մինչդեռ ուղղափառությունն ու առաքելականությունը Քրիստոսի մեջ անքակտելի են տեսնում այս երկու էությունները:

Լինելով առավել ոգեղեն, առավել հայեցական ու անսահման հավատքի վրա հենված գաղափարախոսության կրող` արևելյան քրիստոնեական աշխարհը, սկսած վաղագույն առաքելականությունից ու բյուզանդական եկեղեցուց, կարևորել է աստվածաշնչյան իրողությունների հոգևոր ընկալումը` շեշտելով Աստծո առջև անսահման երկյուղածության, սակավապետության ու աղոթասացության գաղափարները: Արևմտյան հավատքն իր պատկերապաշտությամբ, հետմահու մեղքերը քավելու հնարավորությամբ (քավարանի առկայություն), սրբերի անհաշիվ բանակով ու Երկրի վրա անսխալ մարդու (Հռոմի պապ) գոյությամբ առավել մոտ է մարդկային իրողություններին և մշտապես փորձում է հավատն իմաստավորել մարդուն բաժին ընկնող երկրային ու մարմնական փորձությունների միջոցով` մի կողմ դնելով մարդու մեջ հավատի զորության չափը: Այս դեպքում բնավ էլ զարմանալի չէ կաթոլիկ ու «աստվածավախ» ռեժիսորի հանդգնությունը` պատկերելու Աստծո մարդկային տառապանքները. նա ներկայացնում է կաթոլիկ նատուրալիզմը իր ողջ հնարավորություններով:

Կինովերլուծաբան Տատյանա Ենսենը գրում է. «Անթաքույց, ծանր ֆիզիոլոգիականության հասնող դաժանությունը, որ տիրում է էկրանին, հենվում է ավելի շուտ ոչ թե հոլիվուդյան ստանդարտների, այլ կաթոլիկ եկեղեցու ավանդույթների վրա` ստիգմատների (Քրիստոսի արյունահոսող վերքերը), Քրիստոսի չարչարանքների իր պաշտամունքով»: Քրիստոսի խոշտանգումների մանրամասն ցուցադրությունն ի չիք է դարձնում ավետարանական պատմությունների հոգևոր ընկալումը, քրիստոնեության պաթոսը: Ինչպես նկատում է Զ.Բոյաջյանը. «Այստեղ հոգին խաղից դուրս է, և մարմնական տանջանքն է հավատի խորհրդանիշը»:

Ռեժիսորը պատմում է Հիսուսի անձի հանդեպ գազանությունների, նրա տանջանքների ու տանջողների, ոչ թե Փրկչի ու նրա փրկագործության մասին: Սա խորթ է նաև մեզ` առաքելական եկեղեցու հետևորդներիս համար, որ ավետարանական եղելություններն ընկալում ենք առաջին հերթին հավատի տեսանկյունից: Մինչդեռ մարմնական տառապանքները մեզ համար նողկալի են, եթե նույնիսկ նման տառապանքների ենթարկվում է ոչ թե Աստծո որդին, այլ սովորական մահկանացուն: Քրիստոսին մենք ընդունում ենք ոչ թե այն պատճառով, որ նա կրել է տառապանքներ, գուցե և անողորմ, այլ որովհետև հավատում ենք:Փաստորեն, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների մշակման հարցում Գիբսոնն այնքան էլ չի հեռացել Հոլբայնից ու Դյուրերից, իսկ կրոնա-բարոյական պատկերացումների հարցում մնում է իր միջավայրի` կաթոլիկության հավատարիմ զավակը:

Նարեկ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ