սակուրովԱրդի ռուսական կինոյի ամենատիտղոսավոր ռեժիսորը, որ երկար տարիների ընդմիջումից հետո Ռուսաստան բերեց Վենետիկի կինոփառատոնի գլխավոր` «Ոսկե առյուծ» մրցանակը, «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի պատվո հյուրն էր` իր  հայտնի քառապատումով և մանավանդ Վենետիկի դժվարահաճ փառատոնի էսթետներին հմայած «Ֆաուստով»: Ալեքսանդր Սոկուրովի և հայ հանդիսատեսի հանդիպումը պետք է կայանար դեռ 7 տարի առաջ, երբ նրա «Արև» ֆիլմը նվաճեց «Ոսկե  ծիրանի» գլխավոր  մրցանակը: Փոքր-ինչ ուշացած  հանդիպումը նոր անակնկալներ ու բացահայտումներ պարգևեց  նրա կինոյի  երկրպագուներին. Սոկուրովը  պաշտում է  գիրքն ու գրականությունը և առանձնապես չի սիրում այն հրաշալի կինոն, որ նկարում է:

-Ձեր տասնյակ կինոմրցանակների ու պետական   պարգևների  շարքում  քիչ  չեն  նաև  քրիստոնեական  եկեղեցիների ու   նրանց հոգևոր առաջնորդների Ձեզ   շնորհած մրցանակները` սկսած   Վատիկանից  մինչև   Հայ առաքելական  եկեղեցու  «Եղիցի լույս» մրցանակը: Դուք  որևէ  կերպ  առանձնացնո՞ւմ եք դրանք  Ձեր մյուս պարգևներից:

– Իհարկե, էկումենիկ մրցանակը չի կարելի դասել այդ ընդհանրական  շարքին, որովհետև պրոֆեսիոնալ  մրցանակները շատ հաճախ նաև տրվում են այնպիսի ֆիլմերի, որոնք խիստ  հակասական   արձագանքներ են ունենում բարոյական  խնդիրների տեսանկյունից: Եվ էկումենիկ  ժյուրիի   ներկայությունը  համաշխարհային կինոյում, որքան էլ դա տարօրինակ հնչի, բայց  շատ  առողջ ու սթափ հայացք է, որովհետև  կոչ է անում կինեմատոգրաֆիստներին սթափվել, ավելի զուսպ լինել և հավասարակշռություն մտցնել կինոյի  հզոր ուժի և դրա հետևանքների միջև: Վերադառնալով  «Եղիցի լույսին», ասեմ որ  ինձ համար հատուկ  իրադարձություն է, որովհետև   ես շատ լուրջ եմ վերաբերվում հայ եկեղեցու գործունեությանը: Պետերբուրգում շատ հաճախ եմ լինում հայկական  եկեղեցում, նաև` հայկական  գերեզմանոցում: Ես ունեմ բարեկամ հայ ընտանիքներ, որոնք ինձ միշտ ապշեցնում են իրենց հախուռն խառնվածքի   ու նրբանկատության  զարմանալի համադրությամբ, այն, ինչ շատ քիչ եմ հանդիպում հարավի մարդկանց մոտ: Այդ իմաստով Պետերբուրգի հայերն  ինձ ինչ-որ կերպ հիշեցնում են ճապոնացիներին: Եվ, իհարկե, ինձ  համար  շատ  մեծ անակնկալ էր մրցանակը, որին առնչություն  ունի կաթողիկոսը: Ես անգամ ինձ  թույլ տվեցի  անցնել թույլատրելիի սահմանը և  արարողության  ժամանակ դիմեցի վեհափառին` խնդրելով  հնարավոր  մեծ աջակցություն  ցուցաբերել  վավերագրական, խաղարկային  և  ընդհանրապես  հայկական կինոյի  զարգացմանը:

– Դուք  շատ հաճախ  եք  խոսում  մարդու աշխարհաճանաչողության և ինքնաճանաչողության հարցում գրքի ունեցած բացառիկ դերի մասին: Ցավոք, օրեցօր  խորանում է խզումը մարդու և գրքի, հասարակության և  գրականության միջև: Ի՞նչ  վտանգներ  ու սպառնալիքներ  է  այս գործընթացն իր հետ  բերում:

– Գլխավոր սպառնալիքը, իհարկե, հումանիզմի կորուստն է: Գրքի ստեղծման մշակույթը շատ երկար ճանապարհ է անցել: Եվ գտնված  է մարդու անհատականության զարգացման  շատ ճիշտ կամ գուցե և միակ ճիշտ  եղանակը, երբ  միլիոնավոր տպաքանակներով տպագրված գիրքը հնարավորություն է տալիս մարդուն ինքնուրույն աշխատելու տեքստի վրա, հասկանալու այն, յուրովի ընկալելու, կարդալու և թերթելու գրքի էջերը: Եվ, իհարկե, մեր մեջ  դաստիարակելու  անհատական վերաբերմունք մի այլ մադու մտորումների  նկատմամբ: Եվ այդ ամենով հանդերձ, գիրքը մարդուն  ազատ մնալու  անսահմանափակ հնարավորություն է տալիս: Սա  կինո չէ, երբ  ռեժիսորը մեզ պարտադրում է ամեն ինչ` ևʹ  իր կինոդերասաններին, ևʹ  երաժշտությունը, իր ռիթմերը, իր գեղագիտությունը: Նա  մեր փոխարեն ամեն ինչ արել է. մեզ մնում է գալ, հարմարավետ նստել դահլիճում, իսկ հիմա նաև ինչ-որ բան  ծամել: Գիրքը  երբեք մատուցող  չի եղել: Եվ  գիրք կարդալով`  մարդը մնում է  բացարձակապես ազատ,  և դա այն դեպքում, որ կրում է հսկաների  ազդեցությունը` Գյոթե, Թոմաս Մանն, Դիկկենս, Ֆոլկներ: Մենք զարգանում ենք  ոչ  թե  վիզուալ բաների, այլ կարդալու միջոցով: Երեկ  ես  հրաշալի մի  վայրում էի` «Թումո»  մանկական կենտրոնում: Հիացած ու միաժամանակ ճնշված էի, քանի որ ականատեսը դարձա, թե ինչպես  հազարավոր երեխաներ   հատել են  գիրք կարդալու դասական   մշակույթի  սահմանագիծը և անցել են ընդամենը կոճակներ սեղմելու տեխնիկային: Եթե  մենք  զարգացնում ենք նման նոր տեխնոլոգիաներ, ապա  որպես քաղաքակիրթ հասարակություն պետք է լրացուցիչ   հավասարակշռության նժար  ունենանք, որ երեխան այդ համակարգչային խաղերից  հետո անպայման ձեռքը վերցնի գիրքը: Հակառակ դեպքում  կարճ ժամանակ անց  նրանք բոլորը կհեռանան Հայաստանից. սերունդները չեն կարող սպասել: Նրանք մեղավոր չեն, ժամանակը չի սպասում, կյանքը մեկն է, և եթե նրանք  հումանիտար կապվածություն չունեն իրենց երկրի, ժողովրդի  ու ավանդույթների հետ, ի վերջո կթողնեն հայրենիքը, որովհետև երիտասարդներին թվում է, թե ամբողջ աշխարհն իրենց հայրենիքն է, ամբողջ աշխարհն  իրենց  համար է: Դա, իհարկե, ճիշտ չէ, նրանք  դա կհասկանան, կհասկանան,  թե ինչ է հայրենիքը, բայց արդեն ուշ կլինի: Այնպես որ ոչ ոք մեր փոխարեն գիրք չի կարդա:

– Ի՞նչ  եք կարդում այս պահին, կամ ո՞րն է Ձեր սեղանի գիրքը:

– Այժմ վերընթերցում եմ  Ֆոլկներին, նրան  վաղուց եմ կարդացել: Հիմա  իմ սեղանին իտալական դասական գրականությունն է` միջնադարյան դասականը, Վերածննդի դարաշրջանի գրականությունը: Ես նաև  հսկայածավալ վավերագրական նյութ եմ կարդում 2-րդ համաշխարհային պատերազմի մասին. պատրաստվում եմ  ֆրանս-գերմանական համատեղ արտադրության նոր վավերագրական ֆիլմի  նկարահանումներին, և հիմա ամբողջովին կլանված եմ պատերազմ-մշակույթ, պատերազմ-արվեստ փոխհարաբերությունների խնդիրներով:

– Դուք շատ հետաքրքիր  մոտեցում ունեք թարգմանական արվեստի նկատմամբ, գրեթե  մերժողական վերաբերմունք ունեք անգամ լավագույն թարգմանությունների դեպքում:

– Ոչ, ոչ: Ես մշտապես դիմում եմ  բոլոր նրանց, ովքեր  գրականություն են կարդում ոչ իրենց մայրենի լեզվով: Գուցե  սխալվում եմ, բայց նրանց բոլորին նախազգուշացնում եմ` մի ընդունեք թարգմանությունը  որպես բնագիր, և  երկրորդ` սովորեք  լեզուներ, ու մի զբաղվեք ինքնախաբեությամբ: Արվեստն այնքան բարդ երևույթ է, որ  հայերեն, ռուսերեն կամ իտալերեն ստեղծված  որևէ  գործ  գեղարվեստական այնպիսի բացառիկ  կոդ ունի, որն անհնարին է որևէ կերպ վերականգնել ու վերաշարադրել: Օրինակ` այն, ինչ մշտապես ասում եմ  ՙ«Ֆաուստի»  առիթով. իհարկե, մարդիկ, ովքեր  չգիտեն գերմաներեն և չեն զգում լեզվի բուն էությունը, չեն կարող հասկանալ, որ դա բացարձակապես այն ստեղծագործությունը չէ, ինչ իրենք կարդում են: Որևէ մեկը մտածե՞լ է, թե ինչ է նշանակում  այդ  բացարձակ մարդասիրական ստեղծագործության անվանումը: Ֆաուստ նշանակում  է բռունցք, ընդամենը բռունցք` ուժ: Եվ ամեն տողից հետո բախվում ես այն իրողությանը, որ բացարձակապես հնարավոր չէ թարգմանել ոʹչ ռուսերեն, ոʹչ հայերեն, ոʹչ անգլերեն և ոʹչ էլ որևէ այլ լեզվով այնպիսի ինտելեկտուալ գիգանտի, ինչպիսին է Գյոթեն: Չէ՞ որ նա իսկական հսկա է` XIX դարի Լեոնարդո դա Վինչին: Պարզապես հանճարեղ է: Ես` որպես ռուս մարդ, ասում եմ`  ինչ  կլինեինք մենք` ռուսներս,  առանց մեր հանճարեղ թարգմանիչների, ով կլինեինք մենք: Հենց   նրանց միջոցով   ենք ճանաչում աշխարհը, նրանց միջոցով  դառնում ենք  քիչ թե շատ քաղաքակիրթ ազգ: Բայց  ոչ  մի  դեպքում չի կարելի մոլորության մեջ ընկնել, որ ունենալով հանդերձ նման փայլուն թարգմանիչների  բանակ` ի վիճակի ենք  ընկալելու  ազգային մշակույթների ամբողջ բարդությունն ու անսահմանությունը: Ազգային մշակույթներն անփոխանցելի, անհասանելի, անկրկնելի արժեք  են և նրանց  առջև պետք է ծնկաչոք խոնարհվել:

– «Ֆաուստի» մասին սկսել եք մտորել դեռ խորհրդային տարիներին: 30  տարուց ավելի պահանջվեց, որ  Ձեր մտահղացումը հասնի մեծ էկրան: Արդյոք  չափազանց մեծ ժամանակահատված  չէ՞ր:

– Ընդհանրապես  նման  հզոր  գրական-հումանիստական  հուշարձաններին  առնչվելը չափազանց  բարդ է: 1980 թ.  դեկտեմբերին   ես  առաջին անգամ փորձեցի «Ֆաուստի»  ինչ-ինչ գաղափարներ  համադրել քառապատումի  մյուս մասերի հետ: Ես  հասկանում էի, որ սա շատ երկար ճանապարհ է, ու  դա  հեշտ չի լինի  անել, և  խնդիրը միայն խորհրդային ցենզուրան չէր, պարզապես  «Ֆաուստը»  հնարավոր չէր նկարել  խորհրդային  շրջանում: Բայց  80-ից սկսած`  ես անվերջ  վերընթերցում  ու  գրառում  էի  իմ  մտորումները: Պարզապես ավելի  հասունանում  էի, սկսում էի ավելին հասկանալ: Ես  հիմա  էլ  դեպի  «Ֆաուստը»  տանող ճանապարհին եմ, և  կարծում եմ, որ կանցնի  որոշ  ժամանակ ու կհասկանամ, որ  դա  շատ ավելի  անկատար է, քան հիմա է թվում: Ես  չափազանց մեծ վերապահումներ ունեմ իմ այս  ֆիլմի  կապակցությամբ, բայց կարծում եմ, որ ժամանակի  հետ  դրանք շատ ավելին  ու  լուրջ կլինեն, որովհետև մենք զարգանում ենք, փոխվում ենք: Բայց երբեք չի փոխվել քնարական զգացումի հակասականությունն ու բարդությունը, քնարականությունն ինքնին փոխանցելու ցանկությունը: Ապացուցելու  մղումը, որ  այդ լիրիկան անվտանգ ու պարզունակ  չէ, որ  տղամարդը և կինը  ծայրահեղ հակասական  ու  միմյանց  համար  վտանգավոր  էակներ են: Ցավոք:

– Եթե  շրջանցենք  չնչին բացառությունները, ապա Դուք սկզբունքորեն  չեք նկարահանում կինոյում ճանաչում ձեռք բերած արտիստների և  առավել ևս` աստղերի: Մինչդեռ  Ձեր  ֆիլմերում նկարահանված  արտիստները հայտնություն են դառնում  հանդիսատեսի համար:

– Այն մարդու մեջ, որի  հետ ուզում եմ աշխատել, և որը համաձայնում է ինձ հետ աշխատել, ինձ համար շատ ավելի կարևոր են անհատական, քան արտիստական հատկանիշները: Այսինքն`  որպես անհատականություն նա պետք է ավելի հզոր լինի, քան որպես արտիստ: Ես  Տեր  Աստվածը  չեմ, ընդամենը  ռեժիսոր  եմ, ուստի   տեսնելով  մարդու մեջ ինչ-որ առանձնահատկություն` ուզում եմ հենց դա պահպանել, որով Արարիչը  նրան օժտել է: Դերասանների մեծ մասը ժամանակի հետ, ցավոք, անվերադարձ կորցնում է այդ անհատականությունը, և այդ հատկանիշները փոխարինվում են թատերական տարբեր դպրոցներով, արվեստանոցների ղեկավարներով, դասավանդողներով: Թատերական դպրոցները  շատ  հաճախ  օտարում   կամ  ռետինի նման ջնջում են այդ անհատականության ինքնօրինակությունը: Իհարկե, կան մեծ, հզոր արտիստներ: Ժամանակին  ուզում էի, որ մեզ հետ  աշխատեր Ֆաինա Ռանևսկայան: Նրա  համար  մանրամասն գրված էր դերը`  ըստ Բեռնարդ Շոուի  «Տունը, որտեղ կոտրվում են սրտեր» ստեղծագործության: Բայց  երբ  արդեն նկարում էի ֆիլմը, նա հիվանդացավ ու վախճանվեց: Կան  ամերիկյան  և արևմտյան արտիստներ, որոնց կհրավիրեի, և նրանք էլ ցանկանում են ինձ հետ աշխատել: Կա փայլուն արտիստուհի, անզուգական վարպետ` Մերիլ Սթրիփը: Մենք  վաղուց  էինք  ուզում իրար հետ աշխատել, բայց պետք է, որ դերը  ոչ  թե ձևականորեն  նրա համար լինի, այլ`  ըստ էության, որովհետև  այս  դերով նա պետք է մի նոր քայլ անի, որը երբևէ  չի  արել  և  չէր կարող անել ոʹչ Ամերիկայի  և  ոʹչ էլ Եվրոպայի պայմաններում: Ես հատուկ նրա համար եմ գրել սցենարը, ու եթե նա ինչ-ինչ պատճառներով չկարողանա նկարահանվել, պարզապես չեմ նկարի այդ ֆիլմը:

– Ինչո՞ւ  այսօրվա  ռուսական կինոյում այդքան մեծ տեղ ունի անհոգի, դատարկ  զվարճանքը, գլամուրային շքեղությունը, մինչդեռ  արվեստի   ֆիլմերի համար  գումարները, ինչպես միշտ, չեն հերիքում:

– Հիմա մի շրջան է, երբ  իսկական,  մեծ ու տաղանդավոր  վարպետների մի  սերունդ հեռացավ, նույն Փարաջանովը, Կոզինցևը և ուրիշներ: Իսկ հիմա   փորձում են քանակից  որակ ստանալ: Հիմա  կինոարտադրություն  մուտք են  գործել մարդիկ, որոնք ոչ թե իրավունք ունեն  կինո նկարահանելու, այլ իրենց կապերի  միջոցով կարող են դրամով լցնել  գանձանակը: Բայց այդ ժամանակն անցնելու է: Ռուսաստանն ահռելի երկիր  Է, որտեղ շատ մեծ թվով տաղանդավոր մարդիկ են ապրում: Նրանք չեն կարող զբաղվել քաղաքականությամբ, չեն կարող լավ պետություն կառուցել, բայց գեղարվեստական շնորհը նրանց  շռայլորեն է տրված: Ժամանակի հետ ամեն ինչ կբալանսավորվի, եթե,  իհարկե, ժողովուրդը  պահպանի իր մշակույթը: Իսկ եթե  թիկունքով կանգնի   մշակույթին  և վերածվի սպառողների ամբոխի, որին, ի դեպ,  մոտ են ոչ միայն ռուսները, այլև իտալացիները, ֆրանսիացիները, հայերը, ամերիկացիների մասին  էլ  չեմ խոսում…

– Դուք  երջանի՞կ մարդ  եք:

– Չգիտեմ, ես սիրում մի բան, զբաղվում եմ մի այլ բանով: Ես այնքան էլ չեմ սիրում կինոն  և սիրում եմ գրականությունը, բայց զբաղվում եմ կինոյով: Տեսնո՞ւմ եք ճակատագրի ինչ հակասություն է, այնպես որ չգիտեմ:

Հարցազրույցը` Նունե ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆԻ