3Հետխորհրդային հայ կինոյի  ճակատագրի, ստեղծված իրավիճակի, հետագա զարգացումների  և մերօրյա կինոյի վերաբերյալ  իր տեսակետների մասին է  խոսում «Կինոաշխարհի» հետ Երևանի կինոյի և թատրոնի պետական ինստիտուտի ռեկտոր, «Գոյ» թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար, ռեժիսոր Արմեն Մազմանյանը:  Նա համոզված է ու վստահ, որ  հայկական կինոն կգտնի զարգացման նոր  ուղիներ ու եղանակներ:

– Ի՞նչ տեղի ունեցավ  կինոյի ոլորտում հետխորհրդային տարիներին:

– Մի պահ եղավ, երբ ինձ  և բոլորիս թվում էր, թե վերջ,  էլ հայ կինո չի լինելու: Էնպես քրքրվեց, էնպես ջախջախվեց, էնպես պարալիզվեց, որ այլևս հույս չկար… Սկսված տնտեսական կատակլիզմների հետևանքով փլուզվեց ամբողջ կինոցանցը,  վերացավ կինովարձույթը, վաճառվեցին կինոթատրոնները, վերացավ կինոհանդիսատեսը: Եվ ծնվեց այն սերունդը, որի համար կինոմշակույթը`  որպես այդպիսին,  խորթ և օտար երևույթ էր:

Ի՞նչ ունենք: Պարադոքսալ վիճակ, ինժեներատեխնիկական հին սերունդ, որն անգործ է: Ունեինք ահռելի մեծ տեխնոբազա, որը կոչվում էր «Հայֆիլմ»: Ավերվեց:  Թե ովքեր են կինոյի զարգացման  համար  շատ կարևոր  այդ ենթակառույցի ներկայիս սեփականատերերը, չգիտեմ: Բայց համոզված եմ, որ նոր սեփականատերերը պարզապես  այն վերագործարկելու ցանկություն չունեն: Անհասկանալի է: Մինչդեռ կարելի էր այն տասնյակ լուսավորողներին, տասնյակ օպերատորներին, տասնյակ տեխնիկներին ու գրիմյորներին, որոնք անգործ են մնացել, ապահովել աշխատատեղերով, միաժամանակ ունենալ հավելյալ եկամուտ` սպասարկելով այլ կինոընկերությունների:

– Հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ այս իրավիճակում  պետությունը «Հայֆիլմ» կինոստուդիան կրկին հետ վերցնի մասնավորից և ազգայնացնի, կամ ինչ-որ այլ որոշում կայացնի:

– Ազգայնացնելու մասին չեմ կարող ասել, բայց համոզված եմ, որ  եթե  ոչինչ չի արվում, կաʹմ սաբոտաժ է, կաʹմ  փնթի, անգրագետ բիզնեսմեններ են: Այդ դեպքում,  պետությունը պիտի հարց դնի. տվել ենք` չես անում, հետ տուր` տանք ուրիշին:

«Հայֆիլմը» պետք է վերավաճառել այնպիսի  գործարարի, որը որոշակի բիզնես ծրագիր ունի և հստակ պատկերացում, թե ինչպես  պետք է վերականգնել ու վերագործարկել այդ երբեմնի հզոր արտադրական կինոբազան` նախապես ճշտելով ներդրումների ու որոշակի  ժամանակահատվածում ակնկալվելիք եկամուտների չափերը: Եվ, եթե այդ մարդը պայմանավորված ժամկետներում  դա չկարողանա կատարել, պետք է նրանից էլ հետ վերցնել:

– Այսուհանդերձ, անկախության շրջանում Հայաստանում ֆիլմեր արտադրվել են:

– Այո, այսուհանդերձ մի քանի օազիսների շնորհիվ, մի քանի սկզբունքային մոտեցումների շնորհիվ կինոն ոչ միայն չմեռավ, այլև սկսեց զարգանալ: Սկսած «Մոսկվա» կինոթատրոնից, որը երբեք չդադարեց  որպես կինոթատրոն գործելուց, և վերջացրած «Ոսկե ծիրանով», որն ուղղակի պատմական փրկություն էր: Դա իմ քաղաքացիական, մշակութաբանական գնահատականն է, կանցնի 30 տարի, և մենք կհասկանանք, որ դա մեր մշակույթի մեջ բեկումնային, ազգանվեր գործ էր:

«Հայֆիլմի» վաճառքից հետո ստեղծված Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնը պետական համեստ բյուջեով սկսեց ֆիլմեր արտադրել: Սկզբում արտադրվում էր   տարեկան  1, 2, 3 կամ 4 ֆիլմ, որոնցից հաջողվածները  սկսեցին գնալ Եվրոպա, Ասիա, մասնակցեցին փառատոների, որոնց  հաշվին էլ նոր կապեր ու հեռանկարներ ուրվագծվեցին: Այսինքն` ընթանում է կինոկոմունիկացիոն ինտեգրացում աշխարհի հետ:  Միաժամանակ Ազգային կինոկենտրոնը նոր ծրագրեր է իրականացնում, որոնք նույնպես խթանում են կինոգործընթացները: Դրա լավագույն օրինակը բուհ-կինոկենտրոն համագործակցությունն է. արդեն  պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, որ կինոկենտրոնը պետական միջոցներից ֆինանսավորելու է մագիստրանտական կուրսերի լավագույն ուսանողների դեբյուտային ֆիլմերը: Առհասարակ, կինոյի  հարցում ավելի օպտիմիստ եմ, շարժում տեսնում եմ: «Կրեատիվ»` լավ իմաստով,  երիտասարդություն կա, գոնե` գրագետ, ոչ թե ամբիցիոզ, տրեխավոր, անլվա ուղեղով, և կա արդյունք, քիչ թե շատ: Մի խոսքով, կինոյում շարժում կա: Արվեստը ֆենիքսի պես բան է, ժամանակի սերնդի հետ վառվում-մեռնում է, հետո այդ մոխրից նորից ծնվում:

– Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այն  իրողությանը, որ այսօր Հայաստանը չունի  Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված այնպիսի ֆիլմ, որը աշխարհին կներկայացներ ողբերգության իրական էջերը:

– Ես մնում եմ իմ համոզմանը, որ կինոյի ոլորտում այսօր ամենակարևորը ազգային խնդիրն է: Մենք պետություն ենք, որի սահմանադրության մեջ ցեղասպանության ճանաչումը ամրագրված է որպես առաջնայնություն: Մոտենում ենք 100-ամյակին ու չունենք գոնե պետական մակարդակի տենդերային մեկ-երկու ֆիլմ, որոնցից մեկը դառնար գոնե «Շինդլերի ցուցակ»: Առանց նման ֆիլմի նշել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելից, կնշանակի ուղղակի պարտություն, ինչպես այսօր պարտվում ենք ադրբեջանցիներին ինտերնետային դաշտում: Այստեղ էլ կպարտվենք, եթե  ճիշտ և ճկուն չգործենք:

Բայց երբեք ուշ չէ: Հաստատ համոզված եմ, որ կան շատ մարդիկ, որոնք սցենարներ ունեն այդ թեմայով: Անգամ ես ունեմ նման մի սցենար` «Տոհմածառ» անվանումով: Այնպես որ սցենարը խնդիր չէ, բայց շատ կարևոր է լավ ֆիլմ նկարելու համար: Ուզում եմ խոսել նաև «Վարդանանքի» սցենարով ֆիլմ նկարելու մասին: Դա շատ նուրբ թեմա է, ուզում եմ` դրա մասին մի քիչ լուրջ մտածենք: Արդյոք նպատակահարմա՞ր է այսօր կրոնական պատերազմի մոտիվով ֆիլմ նկարելը, երբ աշխարհին հետաքրքրում են կրոնական հանդուրժողականության, ոչ թե կրոնական տարբերության խնդիրները:  Երկրորդ` պարսիկը մեր միակ բարեկամ հարևանն է, և չգիտենք` արդյունքում այդ երկրի քաղաքացին ինչ արձագանք կտա այս ֆիլմին:

– Պրն. Մազմանյան, մամուլում լուրեր են շրջանառվում, թե բուհում սերնդափոխությունը կատարվել է կոշտ մեթոդներով:

– Չկա  այդպիսի բան, պարզապես դասախոսական կազմը 30-40 տոկոսով թարմացվել է, բուհ են եկել իմ սերնդակիցներից շատերը, որոնք կենսագրություն ունեն, կրթություն, արտադրանք: Նախկին վաստակաշատ պրոֆեսորադասախոսական կազմի ներկայացուցիչներին, այսինքն` ավագներին, տրվել է պատվավոր խորհրդական պրոֆեսորի կոչում: Նրանք որոշակի աշխատավարձով (ոչ շատ մեծ) կշարունակեն մնալ բուհում` վարելով վարպետության դասեր, իսկ տարեվերջին կբեմադրեն դիպլոմային աշխատանքներ: Սա արդեն իրողություն է և սահուն սերնդափոխություն բուհում: Այս տարի արդեն դա առողջ ընթացք ունեցավ, և ոչ ոք չտուժեց:

Հաջորդ ուսումնական տարում դերասանական կուրս կհավաքի  Ռաֆայել Քոթանջյանը, էքսպերիմենտալ կինոյի կուրս կղեկավարի ռեժիսոր Վիգեն Չալդրանյանը և այլք: Բուհ կմտնեն մի շարք նոր մասնագիտություններ` հեռուստառեժիսուրա, մուլտռեժիսուրա, 3D ռեժիսուրա, կլիպմեյքեր ռեժիսուրա, խաղարկային կինո, դոկումենտալ կինո, կուժեղացվի մագիստրատուրայի սցենարական բաժինը, քանի որ  մեծ բաց ունենք այս ասպարեզում:

Շուկայի պահանջներն այսօր այլ են, և նոր մասնագիտությունների մուտքը բուհ ուղղակի անհրաժեշտություն է դարձել: Այնպես որ գործընթացը շատ արագ ու ինտենսիվ է: Մի խոսքով, 50-տոկոսանոց փոփոխություն արդեն եղել է` առանց գլուխ կտրելու ու արյուն թափելու:

Ինստիտուտում հստակեցվել, բավականին խստացվել և վերականգնվել են ակադեմիական համակարգի կրթական չափորոշիչները թեʹ դերասանական արվեստում, թեʹ ռեժիսուրայում, ինչին համապատասխան էլ աստիճանաբար փոխվում է ուսուցանվող նյութը: Նոր առարկաներ ու գիտաճյուղեր են սկսել դասավանդվել: Ուսումնական նոր ծրագիր է ստեղծվել:

Ես գիտեմ, որ իմ կուրսն ավարտած ուսանողները շուկայում պահանջված են թեʹ հեռուստատեսությունում, թեʹ կինոյում, թեʹ թատրոնում, փառք Աստծո, իրենց մասնագիտությամբ լիարժեք վաստակում ու ապրում են: Ներկայումս կինոոլորտի շուկան տարերային է. ով ինչպես հաջողում է, այնպես էլ տեղավորվում է աշխատանքի: Բայց բուհը սկսել է նրանց համար աշխատանքային և մասնագիտական պրակտիկա կազմակերպել, որի արդյունքում նրանք հնարավորություն կունենան, իրենց մասնագիտական հմտությունները օգտագործելով, հետագայում տեղավորվել աշխատանքի: Այդ պրոցեսն արդեն արդյունք ունի,  յոթ-ութ հոգի սկսել են իրենց պրակտիկան: Մեկը Քոչարի ստուդիայում է անցնում իր պրակտիկան, մեկը` Վիգեն Չալդրանյանի մոտ, մեկը` Հարություն Խաչատրյանի, մեկը` կինոկենտրոնում: Այսինքն` մենք փորձում ենք ստեղծել բուհ և աշխատաշուկա կապը` ապահովելով պրակտիկա:

– Մեզանում գոյություն ունի նաև մանկավարժական ինստիտուտի կուլտուրայի ֆակուլտետ:

– Ես դեմ եմ, որ մանկավարժական ինստիտուտը կուլտուրայի ֆակուլտետ ունի, քանի որ նույն հաջողությամբ կարող է և ունենալ գինեկոլոգիայի ֆակուլտետ… Սա ինչի՞ է նման: Աշխարհում մանկավարժական ինստիտուտներ չկան, այնտեղ ավելի գրագետ են. ով ուզում է դառնալ ֆիզիկայի կամ լեզվի ուսուցիչ, ավարտում է ֆիզիկայի կամ լեզվի բակալավրիատ և մագիստրատուրայում արդեն կողմնորոշվում է` դառնում է մանկավա՞րժ, թե՞ գիտնական, ըստ այդմ էլ պաշտպանում է մագիստրատուրայի թեզը: Մագիստրատուրայում երկու տարի նրան սովորեցնում են միայն դասավանդել, երեխայի հոգեբանություն, դասավանդման մեթոդիկա: Սա աշխարհի գրագետ ձևն է:

– Հայաստանը մինչև հիմա չունի կինոյի մասին օրենք, սա պատահականությո՞ւն է, թե՞ դիտավորություն:

– Դա բացթողում է: Մշակույթի  ու կրթության, գիտության մասին օրենքները դոմինանտ պետք է լինեն: Այդ օրենքները, ըստ իս, վաղուց պետք են: Սա համարում եմ ահռելի բացթողում:

– Ինչո՞ւ են սերիալներն այդքան տարածում գտել մեզանում:

– Սերիալները ընթացք են, որոնք պիտի անցնենք, բայց չգիտես ինչու, այն, ինչ պիտի անցնեինք մեկ տարում, անցնում ենք 30 տարում: Սերիալը դառնում է շատ վտանգավոր, հետևաբար անհրաժեշտ է պետական ցենզուրա` ոչ վատ իմաստով: Ես կարծում եմ, որ դա մեզանում ասոցիացվում է խորհրդային ցենզուրայի հետ, բայց ցենզուրա կա նաև ամերիկյան սահմանադրության մեջ: Ուղղակի էլի մեր կիսագրագետ քաղաքականացվածությունն ու կիսագրագետ ազատականությունը խառնվում են մեր ադաթի հետ, ու չենք զբաղվում դրանով:

Ցենզուրա պիտի լինի, որ արգելի իջնել, ինչ է թե սերիալը ռեյտինգ ունի, ժողովուրդն ուզում է դա: Վաղը ժողովուրդը կարող է “մանկական ստրիպտիզ” նայել, որովհետև որքան  ցածր է նրա ինտելեկտը, այնքան դա բնազդային է: Բնազդը պարզունակ է, և պարզունակ ձևով էլ ասում են` ժողովուրդը սա է ուզում: Ոչ մի ազգ, ոչ մի քաղաքակրթություն թույլ չի տվել, որ իր ժովովուրդն ինչ ուզի, այն էլ անի.  դա անարխիա է: Առավել ևս` կրթության ու մշակույթի ոլորտում: Իմ ամենասիրած, ամենահանճարեղ ուղեղներից մեկը` պարոն Հեգելը, ասել է, որ մշակույթը պարտադրում են վերևից` անհրաժեշտության դեպքում ուժ կիրառելով: Ինչպես, օրինակ` ես գիտեմ, որ մեր ինստիտուտը արդյունքում տեր թոդիկյան է դառնալու. քանի դեռ ժամանակ չունեմ բացատրելու, որ սովորելը լավ բան է, փայտով եմ սովորեցնելու: Անիծելով կգնա, հետո կաղոթի ինստիտուտի համար:

Զրուցեց Ռուզան ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՅԱՆԸ