«Ճանապարհ դեպի տուն» ֆիլմը Հայաստանի հետ իմ հարաբերությունների վավերագրությունն է. Արսինե Խանջյան

Հայաստանում հուլիսի 8-15-ը կանցկացվի «Ոսկե ծիրան» 15-րդ միջազգային կինոփառատոնը: «Հայկական համայնապատկեր» ծրագրի շրջանակներում կցուցադրվի նաև Սեդա Գրիգորյանի «Ճանապարհ դեպի տուն» կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմը, որը պատմում է սփյուռքահայ արվեստագետների «Արդարություն Հայաստանում» նախաձեռնության մասին:  Փառատոնին մասնակցելու համար Հայաստանում է նաև կանադահայ դերասանուհի, ռեժիսոր, պրոդյուսեր Արսինե Խանջյանը, ով ֆիլմի «գլխավոր հերոսուհին» է: «Ոսկե ծիրանի», մշակութային քաղաքականության, քաղաքացիական դիրքորոշման, հայրենիքի, Սփյուռքի և գրաքննության մասին «Կինոաշխարհը» զրուցել է  դերասանուհու հետ:

- Տիկին Խանջյան, Հայաստանում եք՝ «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի շրջանակներում: Երբ այն նոր էր հիմնվում, շատերը չէին հավատում, որ այն կարող է Հայաստանը կապել աշխարհին՝ կինոյի միջոցով: Այսօր, Ձեր կարծիքով,  «Ոսկե ծիրանը» կատարե՞լ է այդ առաքելությունը:

- Եթե խոսենք՝ աշխարհում ճանաչվելու և որոշակի համբավ ունենալու մասին, այո, վստահաբար կարող եմ ասել, որ «Ոսկե ծիրանն» այդ խնդիրը լուծել է: Հատկապես Եվրոպայում այն բավական լավ համբավ ունի: Կինոարտադրության կենտրոն հանդիսացող շատ երկրներում հայտնի դերասաններ, ռեժիսորներ, պրոդյուսերներ  արդեն իսկ  եղել են Հայաստանում՝ հատկապես կինոփառատոնին մասնակցելու նպատակով: Մարդկանց համար, որ երբևէ Հայաստանում չէին եղել, հենց «Ոսկե ծիրանը» դարձավ այն հորիզոնը, որով կարելի էր ճանաչել մեր հայրենիքը: Եվ քանի որ կինոփառատոնը, բացառությամբ վերջին տարիների, կարողացել է բավականին լավ ֆինանսավորում հայթայթել, Հայաստան այցելող հյուրերի համար այն դառնում էր նաև հայկական մշակույթին ծանոթանալու լավագույն միջոց՝ հնարավորություն տալով այցելել Հայաստանի տարբեր տեսարժան վայրեր, տեսնել հայկական ճարտարապետությունը և այլն:

IMG_0498 (1)Խնդիրն այն է, որ աշխարհում ամեն տարի նոր կինոփառատոններ են հայտնվում, կինոարտադրությունն ինքնին փոխել է իր բնույթը, միջոցները, բովանդակությունը: Այսօր խոշորագույն ընկերություններ են ստեղծվում, որոնք զբաղվում են ֆիլմարտադրությամբ, օրինակ՝ Netflix, Amazon և այլն: Նման կինոփառատոնների համար, որոնք անցկացվում են փոքր քաղաքներում, երբեմն՝ նույնիսկ գյուղերում, կազմակերպիչները զգալի ֆինանսական աջակցություն են ստանում պետությունից: Մենք, ցավոք, ոչ վաղ անցյալում չունեինք այդ ազատ պետական հաստատությունները, որ կարող էին այլ մշակութային ձեռնարկների կողքին՝ նաև այս փառատոնին զգալի աջակցություն ցուցաբերել:  Այս համատեքստում «Ոսկե ծիրանը» լրջագույն խոչընդոտների է հանդիպում, այդ թվում՝ նաև ֆինանսական, որոնք մեծ ազդեցություն են թողնում նաև փառատոնի բարոյական կողմի վրա:

Իր գոյության 15 տարիների ընթացքում ամեն տարի փառատոնը նորից պարտավոր էր մշակույթի նախարարությանը հիմնավորել իր կարևորությունը, բացատրել իր առաքելությունը, նպատակները և այլն: Երբեմն ընդդիմադիր, նույնիսկ անմիտ պատասխաններ էին ստացվում: Գիտեք՝ անգամ այս տարի՝ մինչև մայիս ամիսը, ֆինանսավորման հետ կապված լուրջ խնդիր կար, խոսվում էր անգամ, որ փառատոնը, գուցե, չկայանա: Բարեբախտաբար, այդ խնդիրը հաղթահարվեց:

Աշխարհի բոլոր մշակութային փառատոնները հանդիպում են ֆինանսական խնդրի, բայց, ի տարբերություն «Ոսկե ծիրանի», դրանք տրամաբանական և հաղթահարելի են լինում, ոչ թե՝ անհնարին: Հենց այս անհետևողական պետական աջակցության պատճառով է, որ կինոփառատոնի 15-ամյա գործունեության արդյունքները լիովին արժեվորված չեն՝ Հայաստանի, հայկական մշակույթի և ֆիլմարտադրության համար: Մենք միշտ պետական աջակցության, այդ թվում՝ ֆինանսական օգնության խնդիր ենք ունեցել, քանի որ, ցավոք, Հայաստանը չի ունեցել հստակ մշակութային քաղաքականություն:

«Ոսկե ծիրանից» զատ այլ օրինակ էլ կարող եմ բերել: Ես շատ շոյված էի, երբ հնարավորություն ունեցա Բեռլինի «Մաքսիմ Գորկի» թատրոնի համար ներկայացում պատրաստել, որը պատմում էր  Ցեղասպանությունը վերապրած ԱվրորաՄարտիկանյանի կյանքի մասին և կոչվում էր «Հոգիների աճուրդը»: Ներկայացումը արդեն 3 տարի է՝ թատրոնի մշտական խաղացանկում է: 2016 թվականին «Հայֆեստին» այս ներկայացմամբ մասնակցելու հրավեր ստացա, ինչը, իհարկե, շատ ուրախալի էր, բայց բանն այն էր, որ «Հայֆեստ» միջազգային թատերական փառատոնը չէր կարող հոգալ իր մասնակիցների գոնե որոշակի ծախսերը. աջակցությունը տեխնիկական էր: Այդ ժամանակ ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերեց «Մաքսիմ Գորկի» թատրոնի տնօրեն Շերմին Լանքոֆը:

Մեծ հույս ունեմ, որ դեռ մի քանի ամիս առաջ անհնարին թվացող հեղափոխությունից հետո մշակույթի նկատմամբ վերաբերմունքն էլ կփոխվի, կվերանան հետխորհրդային մոտեցումները ոլորտի նկատմամբ և աջակցությունը կլինի ոչ միայն բարոյական:

- Նախորդ մի քանի տարիներին Դուք չէիք մասնակցում «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնին: Ինչո՞վ էր դա պայմանավորված:

- Պատճառները տարբեր էին՝ սկսած աշխատանքային, գործնական զբաղվածությունից, վերջացրած՝ բարոյական հարցերով: Վերջին տարիներին ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերելու համար տարբեր օլիգարխներ ցանկանում էին իրենց թաթը դնել կինոփառատոնի վրա, որի մասին գաղափար անգամ չունեին: Որոշ առումով՝ նաև դա պատճառ դարձավ, որպեսզի Ատոմ Էգոյանը հրաժարվի  կինոփառատոնի նախագահի պաշտոնից:

- Դուք մի քանի օր առաջ եք հանդիպել Մշակույթի նախարար Լիլիթ Մակունցին: Համակարգային փոփոխությունների, ոլորտի նկատմամբ մոտեցումների ձևակերպման առումով ի՞նչ սպասելիքներ ունեք:

- Նույն օրը հանդիպել եմ նաև Սփյուռքի նախարարին, և հենց երկու նախարարների հետ հանդիպումը ինձ հույս ներշնչեց, որ համակարգային փոփոխություններ, իրոք, կլինեն: Ես տեսա մի բան, որ չէի հանդիպել նախկինում. երկու նախարարների և նրանց ղեկավարած կառույցների միջև հստակ համագործակցություն կար:

Ես կարծում եմ, որ այս հեղափոխությունը հոյակապ իրողություն էր՝ ոչ միայն քաղաքական իմաստով, այլև՝ համակարգ փոխելու: Մինչ այս ես կապերս բացարձակապես խզել էի Սփյուռքի նախարարության հետ, որովհետև համոզված եմ, որ այդ կառույցի գործունեությունը ոչ թե Հայաստան-Սփյուռք կապի ամրապնդման էր ուղղված, այլ դրանց խզմանը:

Ես համոզված եմ, որ կառավարության կողմից հստակ գիտակցություն պետք է ստանձնվի, որ համակարգային փոփոխությունների կենսական անհրաժեշտություն կա: Պետք է հիմնավորվի այն գաղափարը, որ բոլոր պետական կառույցներն այս երկրում աշխատում են նույն նպատակի համար, նույն տեսլականով: Հիմնական տպավորությունս այս այցից այն է, որ նոր կառավարությունը հստակ պատկերացնում է իր առջև կանգնած մարտահրավերները: Բացի այդ՝ հստակ հասկանում են, որ փոփոխությունների ոչ միայն կարիք կա, այլև՝ կարելիություն:  Պետք է ժամանակ տանք նրանց: Խոսքս խելամիտ ժամանակի մասին է: Բոլորովին պարտադիր չէ ամեն ինչ քանդել, նորը կառուցել. պետք է շարունակական փոփոխություններ անել, գտնել հիվանդ օղակը, փոխարինել այն առողջով: Այնպես, ինչպես բրինձն են մաքրում՝ առողջ հատիկների միջից աղբը մաքրելով:

- Դուք սփյուռքահայ եք: Սփյուռքն, ընդհանրապես, շատ հետաքրքիր ֆենոմեն է՝ ինքնության, հայրենիքի ընկալման իմաստով: Վերջին մի քանի տարիներին Սփյուռքը վերաձևակերպել է իր վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ: Ձեր կարծիքով, Հայաստանը կկարողանա՞ վերականգնել հարաբերությունը Սփյուռքի հետ և դառնալ միասնական կենտրոն նրա համար:

- Այո, Սփյուռքը փոխել է իր վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ: Հայաստանն էլ պետք է փոխի իր վերաբերմունքը Սփյուռքի նկատմամբ: Մարդկանց հայրենիք հրավիրելը բավարար չէ: Մարդկանց համար պետք է բարենպաստ պայմաններ ստեղծել՝ այստեղ ապրելու, աշխատելու, գումար ներդնելու համար: Վստահեցնում եմ՝ բոլորը Սփյուռքում չեն հայրենադարձվելու: Կլինեն մարդիկ, որ կցանկանան գալ և հաստատվել Հայաստանում: Կլինեն նաև մարդիկ, որ տարին մի քանի անգամ կգան շրջագայության, կամ ֆինանսական ներդրումներ կանեն իրենց հայրենիքում: Կարևոր է հասկանալ, որ Սփյուռքը միատարր չէ: Տարբեր են ոչ միայն դասական և նոր կազմավորված Սփյուռքը. տարբերություններն ակնհայտ են նույնիսկ նույն երկրում, տարբեր քաղաքներում բնակվող հայ համայնքների միջև: Սփյուռքի նկատմամբ տարբերակված, բայց նաև ծրագրային մոտեցումներ են պետք: Հայաստանը պետք է հստակեցնի իր համար՝ ինչ է ուզում երկրի ներսում և երկրից դուրս:

12f50e9dd68e9bc6f6dba879f031d308Բացի այդ, կարծում եմ, որ կենսական անհրաժեշտություն է առաջացել ոչ միայն Հայրենիք-Սփյուռք կապերը ամրապնդելու՝ իբր պետություն և համայնք, այլև՝ քաղաքացիական հասարակությունների մակարդակով: Հայաստանն իր պատկերացումն ունի Սփյուռքի վերաբերյալ, Սփյուռքը՝ իրենը Հայաստանի վերաբերյալ. դրանք երկուսն էլ բավականին հեռու են իրականությունից: Մենք իրար ճանաչելու խնդիր ունենք:  Բայց, առաջին հերթին, պետք է դադարենք իրար այպանել, իրար փոխարեն չորոշենք՝ ով է ավելի հայ: Ինձ հետ մի շատ տհաճ դեպք է պատահել, հենց այստեղ, որտեղ հիմա նստած զրուցում ենք Ձեզ հետ: Մեկը, ով հետո շատ բարձր պաշտոն ստացավ նախորդ կառավարությունում, մոտեցավ ու շատ կոպիտ ձևով հրելով ինձ ասաց՝ «Դուք՝ սփյուռքահայերդ, ինչո՞ւ եք համարում, որ մեզանից ավելի հայ եք»: Այս նյութը պետք է անհետանա Հայրենիք-Սփյուռք երկխոսությունից: Պետք է դադարենք իրար դատել և սովորենք խոսել իրար հետ՝ թեկուզ տարբեր լեզուներով: Մի դեպք էլ հիշեցի. մի անգամ Մշակույթի նախարարության աշխատակիցներից մեկն ասաց՝ «Ամոթ Ատոմ Էգոյանին»: Հարցրի՝ ինչո՞ւ: Ասաց՝ «Որովհետև հայերեն չի խոսում»: Սա անմտություն է, որի պահպանման դեպքում մենք ոչ մի տեղ չենք հասնելու:

- Խոսեցինք ընդհանուր Սփյուռքի մասին: Կուզենայի մասնավորեցնենք. ինչպիսի՞ն են Ձեր  և Հայաստանի հարաբերությունները:

- Ես Հայաստանինն եմ, Հայաստանը՝ իմը: Մեր հարաբերություններում ոչինչ չի փոխվել, այսօր դրանք նույնն են, ինչ 1991 թվականին, երբ առաջին անգամ եկա Հայաստան: Հետո արդեն իրար ավելի մոտիկից ճանաչելու ընթացքն էր: Փողոցում քայլելիս անգամ չեմ կարողանում չժպտալ: Թերևս դա իմ ոգևորությունից է, այստեղ ամեն վայր մի հիշողություն ունի, մի պատմություն, և դրանք բոլորը սիրելի են ինձ:

timthumbՄիակ փոփոխությունը, թերևս, այն է, որ մինչև երկու տարի առաջ՝ բերման ենթարկվելս, հարաբերություններս Հայաստանի հետ ավելի շատ մշակութային ոլորտում էին: Զգում էի կապս Հայաստանի հետ, հետևում էի իրադարձություններին, բայց քաղաքացիական դիրքորոշում արտահայտելու իրավունք ինձ չէի վերապահում: Այդ ժամանակ արդեն իսկ խզել էի որոշակի կապեր Հայաստանի նախկին իշխանությունների հետ, մերժել էի  Սերժ Սարգսյանի հրավերը՝ մասնակցելու «Ոսկե ծիրանի» տոնական ընթրիքներին: Իհարկե, դիրքորոշում ունեի, բայց դա չէր արտահայտվում շատ ակտիվորեն: Բերման ենթարկվելուս պահից ի վեր ուղղակի հասկացա, որ որևէ մեկից իրավունքիս իրացումը չպետք է սպասեմ. Այո, ՀՀ քաղաքացի չեմ, բայց քաղաքացիական իրողությունները շատ լավ եմ պատկերացնում: Այս պարագայում՝ ինչո՞ւ չեմ կարող խոսել հայրենիքիս մասին: Եթե ես՝ լինելով սփյուռքահայ, զգում եմ այդ պարտավորությունը Հայաստանի հանդեպ, ապա նա էլ հաշվետու պետք է լինի ինձ:

- Հաջորդ հարցս հենց այդ դեպքի մասին էր: Փոխվե՞ց արդյոք Հայաստանի նկատմամբ Ձեր վերաբերմունքը դրանից հետո:

- Շատ բան փոխվեց, բայց ոչ Հայաստանի նկատմամբ: Փոխվեց Սփյուռքի վերաբերմունքն իմ նկատմամբ: Հատկապես դասական Սփյուռքը միշտ ձգտել է պահպանել «ստատուս քվոն», որպեսզի Հայաստանում հանկարծ անկարգություններ, խժդժություններ չլինեն: Այս կապակցությամբ ես միշտ ասել եմ, որ մեր մեծագույն  վտանգը դրսից չի գալիս՝ ո՛չ թուրքից, ո՛չ ադրբեջանցուց: Մեր մեծագույն վտանգը ներսից է գալիս, և դա մեր վախն ու հուսահատությունն էր:  Ես ատում եմ վախը, գուցե, որովհետև Ցեղասպանություն տեսած գերդաստանի սերունդ եմ: Վախը մեծագույն արգելակող ուժն է, որին կարող է հանդիպել մարդ: Ես համարում եմ, որ վախի դեմ եղած միակ միջոցը պայքարն է: Ես պայքարող եմ իմ տեսակով, ես ակտիվիստ եմ:

arm14909709548Երբ 2016 թ.-ին այդ պատմությունը տեղի ունեցավ, Սփյուռքի շատ ներկայացուցիչներ ինձ ասում էին՝ «Դու ինչպե՞ս ես համարձակվում գնալ Հայաստան, խառնել ամեն բան»: Իսկ երբ անցյալ տարի արդեն որպես դիտորդ էինք մասնակցում ընտրություններին, շատերն ինձ ու մյուս արվեստագետներին՝ «Արդարություն Հայաստանում» նախաձեռնությունից, սկսեցին մեղադրել, թե մեր թիկունքում ինչ-որ օտար ուժեր են կանգնած:

Մեզ անընդհատ հարցնում էին, թե ի՞նչ գիտենք մենք Հայաստանում տեղի ունեցող իրողությունների մասին, որ մեզ իրավունք ենք վերապահում խառնվել ներքին գործընթացների: Այդ ժամանակ ես ուղղակի խորհուրդ էի տալիս այդ մարդկանց գալ Հայաստան, տեսնել կյանքը Երևանից դուրս, խոսել մարդկանց հետ: Ես ասում էի, որ ես որևէ բան չեմ ասում, ընդամենը փոխանցում եմ հայաստանցիների ուղերձները աշխարհին: Ամերիկացիները մի լավ խոսք ունեն՝ «Մի սպանեք փոստատարին»: Ես ասում էի, որ ես ընդամենը այդ փոստատարն եմ, որ լուր է բերում սովորական մարդկանցից: Այդ դեպքերից հետո Լիբանան էի գնացել: Ողջ ընթացքում միայն մեկ հարցազրույց տվեցի, որովհետև համայնքային լրատվամիջոցներում շատ խիստ գրաքննություն էր տիրում:

Բերման ենթարկվելուց հետո նաև իմ մեջ փոփոխություն եղավ. ես հասկացա, որ, եթե կարող եմ ձայն բարձրացնել Ռուանդայում տեղի ունեցող ցեղասպանության դեմ կամ Սոմալիում կատարվող սարսափելի իրողությունների, ինչո՞ւ չեմ կարող խոսել իմ հայրենիքում տեղի ունեցողի մասին: Ո՞վ է որոշողը՝ երբ և ինչ հանգամանքներում ես պետք է հայ  լինեմ: Որոշողը ես եմ, և ես լռել չեմ կարող:

- Ձեր կապը Հայաստանի հետ միշտ տեսանելի է եղել, հատկապես՝ վճռորոշ պահերին: Հայաստանում էիք նաև երկու ամիս առաջ՝ հեղափոխության օրերին: Այսօր արդեն փոփոխություններ նկատո՞ւմ եք:

- Ես անձամբ կարծում եմ, որ սա ոչ ժպիտների հեղափոխություն էր: Քայլում եմ փողոցով, ու մարդիկ ժպտում են:  Ճիշտ մեկ տարի առաջ, երբ մենք այստեղ էինք՝ որպես ընտրական դիտորդներ, և երբ պարզ դարձան այն ընտրակեղծիքները, որ տեղի էին ունեցել ընտրությունների ընթացքում, մենք ոչինչ չարեցինք: Հաջորդ իսկ օրը մենք ուղևորվեցինք Արցախ: Շատերը մեզ ասում էին՝ «դուրս եկեք փողոց, բողոքեք, ձեզ շատերը կհետևեն», բայց մենք հասկանում էինք, որ ոչ թե մեզ պետք է հետևեն, այլ մենք պետք է թիկունք կանգնենք նրանց, ովքեր ոտքի կելնեն՝ բողոքելու: Եվ դա իրողություն դարձավ ճիշտ մեկ տարի անց:vZvIJpr4fhbHou0zZQ1b

Մեզ նաև հաճախ էին ասում, որ Հայաստանը փոխվելու հնարավորություն չունի, բայց այն փոխվեց: Սխալմունք կլինի կարծել, թե դա տեղի ունեցավ մեկ օրում. ոչ, դա երկար տարիների կուտակումների արդյունք էր, որի համար պատեհություն ստեղծվեց հենց այսօր: Ստեղծվեց, որովհետև մարդիկ հասկացան, որ փոփոխությունը չի գալու դրսից, դա ոչ Քրիստոսի երկրորդ գալուստն է, ոչ էլ մի քանի հոգու նախաձեռնություն: Փոփոխությունը ներսից է հնարավոր միայն:  Ինձ համար փոփոխություններն ակնհայտ են, միայն թե շատ եմ ցանկանում, որ դրանք շարունակական լինեն:

- Մի քանի օրից «Ոսկե ծիրանի» շրջանակներում ցուցադրվելու է նաև Սեդա Գրիգորյանի «Ճանապարհ դեպի տուն» ֆիլմը: Այն պատմում է 2017 թվականին Ձեր իրականացրած առաքելության մասին: Ի՞նչ կասեք ֆիլմի մասին:

MFD2D0-w_400x400- Այդ ֆիլմն ինձ համար շատ անձնական է, հոգուս շատ մոտ: Բացի այն, որ արժեքավոր է՝ որպես դոկումենտալ ֆիլմ, այն նաև հետաքրքրական է որպես «road movie» ժանրի նմուշ, չնայած, որ, ի սկզբանե, այն նախատեսված չէր իբրև ֆիլմ: Սեդային վաղուց գիտեի, բայց հատկապես բերման ենթարկվելուս պահին շատ զգացի նրա աջակցությունը: Կարծում եմ՝ առանց նրա այս երկու տարիներին որևէ գործունեություն չէի կարողանա իրականացնել Հայաստանում: Ֆիլմի համար նյութ դարձած նկարահանումները տեղի են ունեցել պարբերաբար, տարբեր վայրերում և տարբեր հանգամանքներում: Սեդան՝ իր ազատ հոգու և բնույթի շնորհիվ լրջագույն աջակցություն ցուցաբերեց նաև «Արդարություն Հայաստանում» նախաձեռնությանը: Սեդան արդեն սովորում էր Լոնդոնում, երբ մեր հերթական հանդիպման ժամանակ թույլտվություն խնդրեց՝ նկարահանված նյութերից ֆիլմ պատրաստել: Ես մեծ սիրով համաձայնեցի:

Հետո հասկացա, որ այս ֆիլմը շատ կարևոր է ինձ համար, որովհետև, ըստ էության, վավերագրել  է իմ հարաբերությունը Հայաստանի հետ, յուրահատուկ ժամանակագրություն ստեղծել: Ես ինքս նշումներ անելու սովորություն չունեմ, և այցերիս ընթացքում էլ չեմ մտածել դրանք վավերագրելու մասին: Սեդայի ֆիլմը, իմ կարծիքով, նաև չափազանց կարևոր է, քանի որ հստակ ցույց տվեց, թե ինչ կատարվեց Հայաստան-Սփյուռք հարաբերություններում: Սա յուրօրինակ ուղերձ է հատկապես Սփյուռքին, այն մասին, որ յուրաքանչյուր մարդ կարող է փոփոխություն բերել:

Հարցազրույցը՝ Սոնա ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ

Դիտվել է 144 անգամ