«Եթե լավ կադր ես որսում, հաշվում ես, որ լավ դիպուկահար ես, խփել ես». Բենիամին Ղարախանյան

բենիկԲենիամին Ղարախանյանը ստեղծման օրից աշխատում է Արցախի հանրային հեռուստատեսությունում, ԼՂՀ վաստակավոր հեռուստալրագրող է, ութ հեռուստաֆիլմերի էկրանավորման համահեղինակ է:

 - Պարոն Ղարախանյան, Ձեր կենսագրությունից հստակ երևում է, որ պատերազմի նկարահանումները գործի բերումով էիք անում, փաստորեն Արցախի հեռուստատեսության հիմնադիրներից եք:

- Այո, բայց եղել է պահ, երբ հեռուստատեսություն չկար, շենքը պայթեցրին, բայց շարունակում էի կամերայով  աշխատել: Փորձել եմ ստեղծել տարեգրություն, և կարծում եմ՝ դա ստացվել է:

- Ուրեմն դեռ այն ժամանակ կար այդ մտայնությունը՝  եղելությունը տեսագրել և պահպանել պատմության համար:

- Իհարկե: Երբ սկսեցինք հեռուստատեսությունում աշխատել, վեց օպերատոր էինք՝ Գագիկ Սիմոնյանը, Գագիկ Մկրտչյանը դրսից եկածներից, վեցը տեղացիներ էին: Ես էի, Սերգեյ Համբարձումյանը, Արթուր Ներսիսյանը, Ալբերտ Հարությունյանը, Վադիմ Մկրտչյանը… Տղաները զինվորագրվեցին, բայց մեկը պետք է մնար և այդ տարեգրությունն աներ, այդ բախտն ինձ է վիճակվել: Ես մի քանի անգամ փորձել եմ Սերգեյ Համբարձումյանին կռվի դաշտից հանել, ասում էի. «Սերգեյ ջան, մենակ չեմ հասցնում, ֆրոնտը շատ մեծ է, երկու օր մի ֆրոնտում, երկու օր՝ մյուս ֆրոնտում»:  Չկարողացա համոզել, դրսից էլ տղաները գալիս օգնում էին, Շավարշ Վարդանյանն էր, օրինակ, շուտ-շուտ գալիս, լուսահոգի Տիգրան Գևորգյանն էր շուտ-շուտ գալիս՝ նկարահանումներ անում: Տղաները Երևանից գալիս օգնում էին: Բայց ես այն ժամանակ միայն պատերազմ չէի նկարում, նաև, օրինակ, երեխաներին, թե ինչպես են այստեղ գոյատևում:

- Դա էլ է պատերազմ:

- Այո, և պատերազմից հետո միտք ծագեց ֆիլմ սարքել  երեխաների մասին, այդ ֆիլմը՝ «Անպաշտպան աշխարհամասը»,   Պետերբուրգում մոնտաժեցի, կարծում եմ՝ ստացվել է: Պատերազմից հետո ֆիլմեր շատ եմ հավաքել:

- Ենթադրում եմ՝ երբ կինոգործիչը գնում է ռազմի դաշտ, նրա մեջ երկու անձ են միմյանց դեմ պայքարում: Մեկի մեջ հաղթում է  ազատամարտիկը, հայրենիքի պաշտպանությանը մասնակցելու մղումը, մյուսի մեջ՝ մասնագիտական պատասխանատվությունը:

- Անկասկած: Ես էլ էի այդպես մտածում, ասում էի՝ հիմա որ զենքը վերցնեմ գնամ կռվեմ, իսկ ո՞վ է այդ տարեգրությունը ստեղծելու: Եվ այսօր լավ թե վատ,  ինձ լավ եմ զգում, որ կարողացել եմ գործի գոնե մի մասն անել:

- Ինչո՞ւ մի մասը:

- Բանն այն է, որ այն ժամանակ այստեղ շատ դժվար էր կասետ՝ տեսաերիզ ճարել: Նկարահանում էիր, բերում նյութը, հավաքում հաղորդումը, ուղարկում դուրս, բայց չնայած ժապավենի վրա դեռ էլի նյութ էր լինում, որը կարող էր մի ուրիշ հաղորդում դառնալ, ստիպված էիր ջնջել  և նոր նյութ նկարել, նոր նկարահանում անել: Չկար, դժվար էր, ժապավեն չէր ճարվում:

- Փաստորեն մեծ թվով նկարահանումներ այդ պատճառով չեն պահպանվել:

- Ահռելի նյութ:

Իմ նկարահանումների մեծ մասը, կարելի է ասել՝ մոտ 60 տոկոսը ոչնչացել է: Իսկ երբ հեռուստատեսության շենքը թուրքերը պայթեցրին, հաշվեք, որ մեր ունեցած-չունեցածը լրիվ կորավ:  Այսօր շատ եմ ափսոսում, հիշում եմ, որ այս կամ այն կադրը ես ունեցել եմ, նկարել եմ, այսօր դրա անհրաժեշտությունը կա, բայց  չկա, կորել է, քանի որ կա´մ վրան ուրիշ նյութ ենք նկարել, որովհետև չէինք կարող չնկարել, կա´մ ոչնչացել է:

- Լավ, չկա՞ր մեկը, որ գներ և ուղարկեր այդ տեսաերիզները:

- Ո՞վ գներ, ո՞վ ուղարկեր: Մարդ չէր մնացել, որ չխնդրեի: Երբ արտասահմանից գալիս էին նկարահանող խմբեր, գնում խնդրում էի, թե տղերք, գոնե մի կասետ տվեք, որ նկարեմ: Լինում էր, որ տալիս էին, լինում էր՝ ոչ:

Միակ մարդը  Լևոն Հայրապետյանն էր, որ մի տուփ կասետ է ուղարկել:  Չեք պատկերացնի, թե դա ինչ ուրախություն էր: Դա իմ կյանքի ամենաերջանիկ օրերից էր:

- Երևի ավելի լավ նվեր Ձեր կյանքում չի եղել: 

- Այո: Դրանից հետո ավելի հանգիստ սկսեցի աշխատել:  Հիմա, երբ այդ կասետները նայում եմ, մտածում եմ, որ այդ կադրերն այսօր չէին լինի, եթե Լևոն Հայրապետյանն այդ նվերը չաներ:

- Ասում եք՝ հիմա հիշում եք որոշ կադրեր, որոնք այլևս չկան, դրանցից որոնք են, որ շատ եք ափսոսում:

- Շատ-շատ են: Օրինակ՝ երբ ռուսները դեռ այստեղ էին, գնացինք մետաքսի կոմբինատ, ինչ-որ թուրքերի գերի էին վերցրել, ուզում էի նկարել: Երբ մտանք տարածք, ռուսները, մեր դեմն առնելով, ուզում էին կամերան խլել: Ես այդ ամենը նկարում էի, թե ինչպես են հայերին բռնում ծեծում: Հետո նրանք ինձնից կամերան խլեցին, ես հետ խլեցի… Այդ ամենը նկարվեց, հազվագյուտ կադրեր էին, բայց դրանք չկարողացա պահպանել, քանի որ ժապավենի խնդիր ունեի: Այդ ժամանակ Կրկժանում հայերի էին բռնել: Մեկին սպանել էին, մյուս երեքին ծեծել էին… Է, ինչպե՞ս դա չնկարահանես: Եվ ստիպված էի դա անել այն ռուսների գործողությունների ժապավենի վրա: Հիմա շատ եմ ափսոսում, որ այդ կադրերը չկան: Այսօր դրանք շատ պետք էին:

- Ձեր նկարած հերոսներից ո՞վ է ավելի շատ տպավորվել, կամ նկարահանված մարտերից որո՞նք են ավելի խոր հետք թողել Ձեր հիշողության մեջ:

- Հետք թողած կռիվներ շատ կան: Երկու անգամ շրջափակման մեջ եմ ընկել, մի կերպ դուրս ենք եկել:

Չեմ մոռանում. Սարսանգի մարտում թուրքերի տանկը խփեց մեր տղաների դիրքերին, մի չորս արկով: Վեց հոգի՝ կողքիս վիրավոր ընկած: Ես էլ էի թեթև վիրավորվել,  արդեն պահը չէր նկարելու: Մի կին զինվոր կար՝ հաթերքցի Սիրանը, Սիրան տատիկ էինք ասում այդ կնոջը: Կամերան տվեցի Սիրան տատիկին, ասացի՝ դու կամերան հանիր, մենք էլ փորձենք վիրավորներին հանել: Ես և Ազգային ժողովի վարորդը սկսեցինք վիրավորներին կապել ու հանել: Էլ չգիտեմ, թե հանելու ժամանակ տանկը մեզ քանի անգամ խփեց, հրաշքով փրկվեցինք:

- Ուրեմն օպերատորը նույն զգացումո՞վ է մեկնում ռազմաճակատ, չգիտես՝ կվերադառնա՞ս, թե ոչ:

- Այո, բայց տարբերությունն այն է, որ կռվի գնացողը գիտի՝ զենք ունի: Քո զենքը տեսախցիկն է, տեսախցիկով կրակել չես կարող, քո կրակածը կադրն է, որ որսում ես: Եթե լավ կադր ես որսում, հաշվում ես, որ լավ դիպուկահար ես, խփել ես: Օրինակ՝ Քոչարյանը կանչում է ինձ ու ասում, որ Ռուսաստանից ինֆորմացիա են ուզում այն մասին, որ թուրքերը ռմբակոծում են Մարտակերտ քաղաքը. «Հիմի պետք է գնալ ու նկարահանել»: Տեսախցիկը վերցնում գալիս եմ շտաբ, ասում եմ՝ պիտի գնամ Մարտակերտ:  Ասում են. «Էստեղից Մարտակերտ ո՞նց պիտի գնաս, սպասիր մինչև մեքենա գա, որն էստեղից պիտի զինամթերք տանի» Մի «Կամազ» է գալիս, զենքը բարձում են, բարձրանում եմ ու դրանց վրա նստած՝ հասնում Մարտակերտ: Քանի՜ անգամ է եղել այդպես, ես, խմբագիրը, զենք-զինամթերքը բարձած, մեքենաների վրա գնացել հասել ենք նկարահանումների վայրը: Գալիս հասնում եմ Մարտակերտ, քանի ժամ սպասում եմ, թե երբ ինքնաթիռը կգա, որտեղից կմտնի… Երկար սպասողական վիճակ, որովհետև չգիտես՝ երբ կլինի և ինչպես: Պատկերացրեք՝ երկու օր է պետք եղել, որպեսզի ունենամ այն կադրը, թե ինչպես են մերոնք ինքնաթիռը խփում: Երկու օր սպասել եմ, գոնե մի կրակոց չի եղել: Բայց մի ֆրանսիացի օպերատոր կար՝ Լեոն, եկավ, գնաց Չլդրան, պատահականորեն հենց հասնում է տեղ, զինվորը խփում է ինքնաթիռը: Բախտի բան է: Իսկ ես օրերով սպասում էի, որ  նման պահ նկարեմ… Մի խոսքով, գնացի Մարտակերտ, նկարահանումներն արեցի. ինքնաթիռը գնդակոծեց, հարցազրույցներ, զոհեր, վիրավորներ, ինչ կար, նկարեցի,  բերեցի: Այդ տեսագրությունն անմիջապես ուղարկեցինք Երևան, որ այնտեղ նյութը հավաքեն, ուղարկեն Մոսկվա: Մինչ այսօր այդ տեսաերիզը չկա, ի՜նչ կադրեր էին: Գնաց ու հետ չեկավ: Նման բաներ շատ են եղել:

- Պարո´ն Ղարախանյան, մոտավորապես քանի՞ ֆիլմ ունեք պատերազմի թեմայով:

-  Առաջին ֆիլմը «Պոլիգոնն» էր, ես ու Գագիկ Սիմոնյանն ենք մոնտաժել Մոսկվայում: Բայց հիմնականում պատրերազմից հետո սկսեցի ֆիլմերի վրա աշխատել: «Անպաշտպան աշխարհամաս», «Արևորդիք», Մարտակերտի ֆիլմը, Հադրութի ֆիլմը, դաշնակների մասին երկու ֆիլմ ունենք, Շահումյանի մասին, մի տասը ֆիլմ:

- Դրանք ցուցադրվո՞ւմ են:

- Իհարկե, ասենք՝ Շահումյանի օրն է, ուրեմն այդ առիթով Շահումյանի մասին ֆիլմն է գնում եթեր: Մի 7 ֆիլմ մրցանակ է ստացել:

- Փաստորեն ձեր հեռուստատեսությունում դրանք հիմա էլ լայնորեն օգտագործվում են, իրենց դերը կատարում են: Իսկ դրանք կարո՞ղ ենք ցույց տալ աշխարհին: Չէ՞ որ այդ ֆիլմերը ցուցադրելուց հետո այլևս հարկ չի լինի բացատրել, որ այս պատերազմը ոչ թե տարածքի կռիվ է երկու երկրների միջև, այլ ինքնապաշտպանություն, գոյության կռիվ սեփական կյանքը, ընտանիքը, հայրենիքը, հողը պաշտպանելու համար:

- Անկասկած, հենց դրա համար ենք ստեղծել, հենց դրա համար ենք մեր կյանքը վտանգել: Օրինակ՝ «Անպաշտպան աշխարհամասը», որ նկարել ենք, հատուկ թարգմանել ենք  ռուսերեն, բայց ես շատ կուզեի, որ այն թարգմանվեր նաև անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, որ ցուցադրվեր աշխարհով մեկ: Բայց չի արվում: Կա´մ պետությունը պիտի անի, կա´մ որևէ հովանավոր: Ինչքա՜ն ենք խոսել այդ մասին: Ավելին ասեմ, մինչև հիմա չեմ կարողանում արխիվս կարգին թվայնացնել, որ մնա պատմության համար: Ես ունեմ թվայնացված, բայց կոշտ դիսկի վրա, իսկ եթե կոշտ դիսկը փչանա, հաշվիր, որ կորցրել ես: Ֆինանսական միջոցների հարց է: Գոնե այն սարքը պիտի ունենաս, մեխանիզմ պիտի ունենաս, որ եղած տեսաերիզները դնես մեջը, ամիսը մեկ ժապավենը գնա-գա, որ նկարվածը չփչանա: Մագնիսական դաշտ է, կամաց-կամաց իրար վրա նստում ու փչանում են:

- Ի՞նչն է պատճառը, որ այդպիսի պատերազմ տարանք, դիմացանք, հաղթեցինք, այդքան նկարահանումներ արվեցին, բայց գեղարվեստական ֆիլմերում դա չկա, կամ այն չափով չկա, որքան ցանկալի է:

- Առայժմ չկա: Ես օրինակ՝ դեմ եմ, որ մարդիկ, որոնք պատերազմից բնավ տեղյակ չեն, նստում գիրք են գրում, մի մարդու պատմություն են գրում, որին ո´չ տեսել են, ո´չ շփվել: Օրինակ՝ գրում են, որ Լեոնիդ Ազգալդյանը 1996 թ. զոհվել է այսինչ տեղում:  Այնինչ նա զոհվել է 1992 թվականին: Այդ գրքով հիմա էլ դպրոցներում ուսուցանում են երեխաներին:

- Ուրեմն պատերազմի մասին գեղարվեստական ֆիլմ կարող են նկարել միայն նրանք, ովքեր տեսե՞լ են այն:

- Ոչ, իհարկե ոչ: Բայց թող գան, ուսումնասիրեն, հանդիպեն տղաների հետ, որոնք կան կադրերում և ողջ են մնացել, հետո նոր՝ եղած նյութերի հիման վրա սցենարիստը գրի սցենարը: Ես ինքս ցանկանում էի գեղարվեստականի վրա աշխատել, բայց դա ահռելի ֆինանսներ է պահանջում: Եթե ես այսօր չեմ կարողանում արխիվս նորմալ թվայնացնել, ի՞նչ գեղարվեստականի մասին կարող է խոսք լինել: Բացի այդ, եթե այսօր ուզում ես սովորական դերասաններով գեղարվեստական ֆիլմ նկարել, աշխարհին չես զարմացնի: Պետք է շատ լավ դերասաններ հրավիրես,  լավ տեխնիկա ունենաս: Այն տեխնիկան, որ հիմա մենք օգտագործում ենք, աշխարհում վաղուց անցյալի գիրկն է անցել, մենք է, որ օգտագործում ենք:

- Դուք հավանաբար մեզ հայտնի ու անհայտ գրեթե բոլոր հերոսների հետ եք շփվել, ամենահարազատը Ձեզ համար ո՞վ է:

- Բոլորն են հարազատ, ուրիշ հարց է՝ ում էի հանդիպում, որից հետո միշտ զարմանքով էի հետ գալիս, ամբողջ գիշեր մտքումս պտտվում էին այդ մարդու խոսքերը, յուրաքանչյուր բառն ուզում էի հասկանալ, թե ինչու այդպես ասաց:

Լեոնիդ Ազգալդյանը, Մոնթեն… Այդ տղաների շուրթերից արտաբերված յուրաքանչյուր բառ մտածելու տեղիք էր տալիս: Ես նրանցից հենց էնպես ասված խոսք չեմ լսել: Առօրյայում Ավոյի  խոսքի մեջ ամենից հաճախ հնչող բառը էշն էր: Բայց ռազմական խորհրդակցությունների ժամանակ լսում էր բոլոր հրամանատարների խոսքը, ու հետո, երբ ինքն էր խոսում, ապշում էիր: Ստրատեգ էր, նա ծնվել էր ռազմիկ լինելու համար:

Ռուզան Բագրատունյան

 

Դիտվել է 46 անգամ