«Շնորհիվ իմ մեջ ապրող մանկական զարմանքի և միամտության, ես կարողանում եմ դիմակայել աշխարհում տիրող իրականությանը»․Նորա Մարտիրոսյան

նօռ1Պատկերի և ձայնի բացարձակ վարպետության համար՝ Ֆրանսիայում ճանաչված հայազգի ռեժիսոր Նորա Մարտիրոսյանն այսօր դասավանդում է Բորդոյի արվեստի ակադեմիայում: Երիտասարդ կինոռեժիսորի «Միջանցիկ քամի» և «1937» ֆիլմերը Պոմպիդու արվեստի կենտրոնի հավաքածուի մաս են կազմում: Նորա Մարտիրոսյանն այսօր աշխատում  է ղարաբաղյան թեմայով նախագծի շուրջ, որը լինելու է հեղինակի առաջին լիամետրաժ ֆիլմը: Մոնպելյեում մեր հանդիպման ժամանակ, Նորան սիրով համաձայնեց խոսել կինոյի, ժամանակակից արվեստի խնդիրների և իր ապագա ծրագրերի մասին:

-Քո հեղինակած «Փարիզ-Երևան» ֆիլմում նկատվում է երկխոսություն փելեշյանական կինոյի հետ: Օրինակ, ինքնաթիռի աղջնակը հիշեցնում է Փելեշյանի «Վերջ» ֆիլմի գնացքի քնաթաթախ փոքրիկին, իսկ Արարատի տեսարանը համահունչ զրույցի մեջ է «Մենք» ֆիլմի վերջին կադրի հետ: Կա՞ արդյոք միտումնավոր երկխոսություն Վարպետի հետ:

2002 թվականին ես պատրաստում էի մի դասախոսություն, որը կոչվում էր «Տեսողական ինքնությունը հայկական արվեստում»: Փորձեցի տանել զուգահեռներ հայկական մանրանկարչության, Հովնաթանյանների, Սարյանի, Մինասի, Փելեշյանի և նույնիսկ Էգոյանի միջև:

Ըստ իս, կա հայկական տեսողական հաստատված մի ավանդույթ, որին երբևէ չի տրվել հստակ սահմանում, սակայն այդ բնական զգացողությունն ու ընկալումը ներկա է հայ արվեստագետների մեջ: Եվ հարցը բնավ կրկնօրինակման մեջ չէ: Փելեշյանը Փելեշյան է, քանզի լիովին մնացել է այդ ինքնության մեջ: Հիշում եմ, երբ առաջին անգամ տեսա Վարպետի ֆիլմերը, հասկացա, թե որն է ճիշտ մոնտաժը: Իհարկե, խոսելով զուգահեռների մասին, դրանք բացահայտ են: Դա հատկապես վերաբերում է էմոցիոնալ մոնտաժին:

-Կբացատրե՞ս՝  ինպես են քո պատկերները ստանում շոշափելի հատկություն: 

նօռՓոքր երեխայի նկարածը լի է զգացմունքներով և տրամադրությամբ, ինչի շնորհիվ հեշտությամբ կարելի է տարբերակել՝ ով է արքայադուստրը, ով չար կախարդը: Ամենը կախված է մտադրությունից և վերաբերմունքից, որը դրված է աշխատանքի հիմքում: Եթե ես նկարեմ այս սփռոցը, մտածելով մորս զգեստի մասին, սփռոցը կստանա նրա զգեստի հոտն ու գույնը: Օրինակ, Փարաջանովն իր սցենարներից մեկում գրում էր զինվորական կոշիկների անտանելի հոտի մասին: Դա նկարահանելը շատ բարդ է, բայց եթե ես մտովի ունենամ այդ անտանելի հոտն ու զգացողությունը, դա կփոխանցվի նաև իմ նկարահանած տեսարանին: Կարևորը առաջնային միտումն է:

-Նկարագրածդ ուժեղ զգացողությունը հատկապես զգացվում է «1937» ֆիլմում:

Այդ ֆիլմի համար Բելֆորտում ստացա առաջին մրցանակը: Հիշում եմ, այն ժամանակվա ֆրանսիական կինոդարանի տնօրեն Դոմինիկ Պաինին, հանձնելով մրցանակն,  ասաց. «Տրվում է պատկերի և ձայնի աննկարագրելի ներդաշնակության և վարպետության համար»: Դա լսելը բավականին հաճելի էր՝ հաշվի առնելով, որ «1937» ֆիլմի պատկերը ես ստացել էի նորածին երեխան ձեռքիս, իսկ ձայնի վրա աշխատել էի իմ տան լոգարանում: Այստեղ կրկին վերադառնում ենք միտման հարցին: Եթե մտադրությունդ հստակ սահմանված է, արդյունքը լավը կլինի: Հակառակ դեպքում, խնդիրը բարդանում է: Օրինակ, «Փարիզ-Երևան» ֆիլմում, ինձ անհանգստացնում է դրա բացակայությունը: Ես կորցրեցի այդ ֆիլմի հոտը և շատ եմ ցավում դրա համար:

-Ի՞նչն էր պատճառը:

«Փարիզ-Երևանը» պատվեր էր: Իսկ երբ դու նկարում ես պատվեր, կա՛մ պետք է լինես Գոդար և ամենը փոխես քո նախընտրած ձևով, կա՛մ էլ ինձ նման փորձես հնարավորինս պարտաճանաչ անել այն, ինչ քեզնից պահանջվում է: Իհարկե, ֆիլմը հիանալի փորձ և դաս էր ինձ համար:

-Ֆիլմը պե՞տք է պահանջի որոշակի ներդրում հանդիսատեսի կողմից:

Անպայման և իմ կարծիքով, դա առհասարակ արվեստի պահանջն է: Այսօրվա երեխաները «Հարի Փոթեր» կարդալուց հետո, Ժյուլ Վեռն արդեն դժվար կկարդան: Քանզի Փոթերի գրքերում ամեն ինչ պատրաստ մատուցվում է, և ընթերցողն այլևս ժամանակ չունի մտածելու կամ կանգ առնելու: Իսկ, օրինակ, Ժյուլ Վեռնը պահանջում է ներգրավվածություն և երկխոսություն: Նույնն էլ այսօրվա կինոն է. հանդիսատեսին երաժշտության, ձայների և էֆեկտների միջոցով թելադրվում է, թե ամեն տեսարանում նա ինչ պետք է զգա: Իսկ այդ ամենի բացակայության դեպքում, դիտողը ստիպված կլինի ինքնուրույն հարցադրել կատարվածը, իր զգացողություններն ու մտքերը: Դա է հանդիսատեսի ներդրումը. հետևել և կառուցել իր իսկ միտքը, պատմությունը, զգացողությունը` ելնելով ռեժիսորի առաջարկածից: Բոլորի մոտ չի կարող լինել նույն ընկալումը:

-Դա պահանջում է դիտողի որոշակի պատրաստվածություն: 

 Անպայման: Կամ էլ մյուս տարբերակն է լինել լիովին մաքուր, առանց կանխակալ գաղափարի: Ցավոք, բացի երեխաներից, մեծահասակներից կամ անապաստան մարդկանցից, մնացած բոլորն ունեն կանխակալ գաղափար, որը շատ հաճախ խանգարող հանգամանք է։ Հետաքրքիր է, եթե դու բժիշկ ես, ոչ ոք քեզ չի ասի՝ ինչպես է պետք կույր աղիք վիրահատել, փոխարենը, լինելով գրող կամ ռեժիսոր, դու մշտապես ստանում ես խորհուրդներ և նկատողություններ, քանզի բոլորն ունեն իրենց պատկերացումը թե ինչպիսին պետք է լինի սյուժեի զարգացումը, կերպարները կամ ավարտը: Բայց միայն տվյալ գործի հեղինակը գիտի, թե որն է ճիշտը, չէ որ ստեղծագործողը նա է: Մենք երբեմն մոռանում ենք, որ արվեստն է կառուցում հասարակության մտածելակերպը: Բոլոր ժամանակներում արվեստի գործերն են, որ զարգացրել և առաջ են տարել մարդկային միտքը:

նօռ2-Այդ դեպքում արդյո՞ք այսօրվա արվեստը շարունակում է ունենալ ճիշտ ազդեցություն հասարակության վրա:

Կարծում եմ, այսօր արվեստը ամենևին ծաղկուն շրջանում չէ: Կա գլոբալ խնդիր:

Արվեստի աշխարհը վերածվել է պայքարի դաշտի. արվեստի շուկան  տարեկան բաց է ընդամենը տասը նոր անունների համար: Բազմաթիվ հետաքրքիր արվեստագետների աշխատանքներ հայտնվում են ստվերում, արվեստի շուկայի, արտադրության և մեզ ցուցադրվող գործերի արանքում: Կարծում եմ, սոցիալապես և տնտեսապես մեր երկրագունդը ապրում է մի շրջան, երբ արվեստի դերը պետք է վերանայվի:

-Խոսելով այսօրվա քո ծրագրերի մասին՝ կպատմե՞ս «Տերիտորիա»  ֆիլմի մասին:

 Յոթ տարի առաջ ես սկսեցի աշխատել իմ առաջին լիամետրաժ ֆիլմի սցենարի վրա: «Տերիտորիա» կոչվող այդ ծրագրով մեզ հրավիրեցին Կաննի կինոշուկա (L’Atelier de la Cinéfondation): Ի դեպ, սա այն պատճառներից մեկն է, ինչի համար ես նախընտրում եմ կինոն ժամանակակից արվեստին: Վերջինս պահանջում է ծանոթությունների և կապերի մեծ ցանց, այլապես դժվար է մտնել այդ աշխարհ: Իսկ կինոդաշտում կարելի է ծրարի մեջ դնել ֆիլմդ, ուղարկել փոստով և այն կարող է դառնալ հիանալի փառատոնների մասնակից ֆիլմ: Կաննի կինոշուկայում, մենք հնարավորություն ունեցանք հանդիպելու կինոարտադրության տարբեր ներկայացուցիչների հետ: Արդյունքում իմ ֆիլմի ծրագիրն արժանացավ «Արտեի» ժյուրիի գլխավոր մրցանակին:

-Եվ ի՞նչ է դա նշանակում:

Դա նշանակում է, որ եթե ես կարողանամ ստանալ ֆինանսավորում CNC-ի կողմից, «Արտեն» հնարավոր է նույնպես կմասնակցի ֆիլմի իրականացմանը: Տեսնենք, թե ինչպես ամենը կընթանա առաջ:

-Փաստորեն «Տերիտորիան»  վերածվեց տարիներով տևող նախագծի:

Պատկերացրու, մի օր առավոտյան արթնանաս և որոշես նկարել Ռեմբրանդի պես: Եվ կողքիդ որևէ մեկը չլինի, որ բացատրի բարդության աստիճանը: Ես վստահ էի, որ ինձ մոտ ամենը կստացվի ավելի արագ, բայց այդպես չեղավ:

-Միգուցե և լա՞վ է, որ բարդությունների մասին խոսող այդ մեկը կողքիդ չէր:

Կարծում եմ` շատ լավ է: Ես հասկացել եմ, որ իմ իրական ուժն իմ միամտությունն է: Եթե ես պատկերացնեի բարդության աստիճանը, երբեք այդ քայլին չէի համարձակվի: Բայց շնորհիվ իմ մեջ ապրող մանկական զարմանքի և միամտության, ես կարողանում եմ դիմակայել աշխարհում տիրող իրականությանը: Դա իմ շարժիչ ուժն է:

 

Հարցազրույցը՝ Լիլիթ Սոխակյանի

Մոնպելիե, 2017թ

Դիտվել է 154 անգամ