Տաճատ Եսայան. «Երկու փամփուշտ էինք պահում գրպաններումս, որ ողջ-ողջ թուրքի ձեռքը չընկնենք»  

unnamed-4 (1)Տեսախցիկով, ձայնագրիչով ու միկրոֆոնով Արցախյան պատերազմի տարեգրությունը վավերագրած,  արցախցիների ինքնորոշման առաջին իսկ դրսևորումների վկան դարձած լրագրողներն ու օպերատորները հիմա ասում են. «Անմահության իլյուզիա ունեինք. չէինք վախենում, որովհետև չէինք պատկերացնում վտանգի աստիճանը, չէինք գիտակցում, որ ընդամենը մի կույր փամփուշտ… ու վերջ»։

20-30 տարի առաջ կարծում էին, թե պատերազմն ու ազգամիջյան հակամարտությունները միայն կինոէկրանին են լինում: Ու կինոյի, հեռուստատեսության անվրդով միջավայրից կտրուկ անցում դեպի ռազմական դրություն, անձնագրային ռեժիմ, զինված հարձակումների ու դիվերսիաների գոտի, հայ-ադրբեջանական սահմանային տարածքներ:

Բեմադրող օպերատոր Տաճատ Եսայանն իր գործընկերների՝ Ռուբեն Խաչատրյանի, Տիգրան Գևորգյանի հետ 1987-ին հեռուստալրատվության դաշտ է տեղափոխվել կինոյի ոլորտից: Կինոխցիկին փոխարինեցին տեսախցիկները: Նրանք դարձան Հանրային հեռուստատեսության «Լրաբեր» ծրագրի օպերատորներ: Տաճատ Եսայանի արցախյան պատմություններում հիշարժան տարեթվեր, դեպքեր ու դեմքեր կան, որոնք երեք տասնամյակ անց ամրագրվում են որպես փաստեր ու վկայություններ:

- Ինչպե՞ս ու ի՞նչ պատճառով առաջին անգամ հայտնվեցիք հակամարտության գոտում: 1988-ին ժողովուրդը լիովին չէր գիտակցում ազգամիջյան լարվածության լրջությունն ու հետևանքները: Ի՞նչ իրավիճակի ականատեսը եղաք:

- Իմ առաջին մարտական մկրտությունը ստացել եմ 1989-ի նոյեմբերին: Հայ-ադրբեջանական ընդհարումներն սկսվել էին արդեն: Մոսկվայից լրագրող Անդրեյ Վոլկովն էր եկել Երևան, որպեսզի այստեղից էլ գնար Կիրովաբադ, որտեղ ևս հայերի ու ադրբեջանցիների միջև միջադեպեր, ընդհարումներ էին եղել: Չգիտեմ՝ թղթակցական ինչ առաջադրանք էր Վոլկովը կատարում. օպերատոր չուներ, ես պետք է աշխատեի նրա հետ:  Գնացինք Մոզդոկ, այնտեղից էլ զինվորականների հետ ուղղաթիռով թռանք Կիրովաբադ: Քաղկոմի շենքի վրա ադրբեջանական դրոշ էր ամրացված: Լարված իրադրություն էր: Հիվանդանոցներից հայերին ծեծելով դուրս էին արել: Նոյեմբերի 20-ին դեպքերն սկսվել էին, ու լարվածությունն ավելի էր մեծանում: Երկու հայ կնոջ ադրբեջանցիները ծեծելով սպանել էին, բայց տեղեկություն տարածել, թե իբր նրանք հիվանդանոցում են մահացել: Հուղարկավորության ժամանակ հայերը զոռով բացել էին դագաղի կափարիչն ու համոզվել, որ հայ կանայք կտտանքների են ենթարկվել, ոչ թե ուղղակի մահացել հիվանդանոցում: Մենք Կիրովաբադ հասանք այդ դեպքերից հետո. ծանր, ճնշող իրավիճակ էր: Ես տեսանյութեր, տեղացի հայերի հետ հարցազրույցներ նկարահանեցի: Անդրեյ Վոլկովն ամբողջն իր հետ տարավ, այդպես էլ չտեսանք դրանք: Հետո իմացանք, որ մեզնից առաջ՝ հենց ընդհարումների ժամանակ, Բակուր Կարապետյանն է եղել Կիրովաբադում:

- Փաստորեն, առաջին նկարահանումները օտարների համար եք արել, իսկ մե՞զ համար:

-1990-ին ադրբեջանցիները հարձակվել էին Զոդի հանքերի վրա, ասում էին՝ այդ տարածքն իրենցն է: Լրագրող  Էդիկ Սախինովի հետ մեկնեցինք Զոդ ու տեղում նկարահանումներ արեցինք: 1991-ին Ալեքսան Հարությունյանն ստեղծեց երիտասարդական այլընտրանքային «Հայլուր» լրատվական ծառայությունը: Օպերատորներ Ռուբեն Խաչատրյանը, Տիգրան Գևորգյանն ու ես լրագրող Էդիկ Բաղդասարյանի հետ գործուղվում էինք Արցախ՝ տեսանյութեր նկարելու: Երբ «Հայլուրը» փակվեց, Էդիկը բացեց կիրակնօրյա «Օր յոթերոդ» հաղորդաշարը: Ու մինչև 1992 թվականի աշունն անընդմեջ  Ղարաբաղ էինք գնում: Էդիկը քարինտակցի է: Ժայռ է՝ տակը Քարինտակը, վերևում՝ Շուշին: Երբ առաջին անգամ գնացինք Էդիկենց գյուղ, թուրքերը ականանետով նրանց տունը քանդել էին: Երկու զրահամեքենա էին բերել, որ մտնեին Քարինտակ: Գյուղը պաշտպանելիս այդ օրը 26 տղա էր զոհվել: Քարինտակը չհանձնվեց, թուրքերը չկարողացան մտնել գյուղ: Էդիկի հայրը պատմում էր. «Թուրքը ժայռի վերևից գոռում էր՝ Սարո, քո տան մեջ ես պիտի ապրեմ»:

- Էդիկ Բաղդասարյանի հայրական տան վրա աչք ունեցող թուրքն իր երազանքին չհասավ, բայց ի՞նչ գնով էին իրականացվում ինքնապաշտպանությունը,  ազատագրական պայքարը: Դուք ոչ միայն օպերատոր էիք, այլև պատմական դեմքերի ու դեպքերի վկա:

- Էդիկ Բաղդասարյանի հետ նկարահանումների էինք գնում Մարտունի՝ Մոնթեի մոտ: Այդ ժամանակ Մոնթեն դեռևս ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար չէր: Նրա  կողքին դրսից եկած երիտասարդներ կային՝ Մարտիրոսը՝ԱՍԱԼԱ-ից, Ժոզեֆը, Միհրանը:  Խառը, քաոսային վիճակ էր այդ ընթացքում: Ընդհանուր կարգուկանոն չկար,  միմյանց ենթարկվել-չենթարկվելու խնդիրներ կային, մինչև որ կարգավորվեց ամեն ինչ:   Մարտունիում Անկախության բանակի հրամանատար ԼեոնիդԱզգալդյանինենք նկարել: Ինքնապաշտպանական, ազատագրական պայքարում նրանք իրենց գործն էին անում, մենք՝ մեր: Պատերազմական խրոնիկա էինք հավաքում-ստեղծում. ինչպե՞ս են ապրում  մարդիկ Արցախում, հակամարտության լարված գոտիներում, ազատամարտիկներն ի՞նչ առօրյա ունեն, ի՞նչ են մտածում, խորհում, ի՞նչ է կատարվում կռվի ու հանգստի ժամանակ: Նկարահանում էինք Արցախի գյուղերը, որտեղ հիմնականում շինական մարդիկ էին ապրում: Օպերատորի ասիստենտներից Հակոբ Պողոսյանը Շահեն Մեղրյանի մոտ էր՝ նրա ջոկատում, այնտեղ էր ապրում: Սկզբում լուսանկարիչ էր, հետո տեսախցիկ ճարեցին-տվեցին: Նա կոկորդից վիրավորվեց: Շահումյանում դրությունը  բարդ ու ծանր էր: 1992-ի ամռանը թշնամին հարձակվեց, մենք Մարտակերտը տվեցինք: Շահեն Մեղրյանի հասցեին մեղադրանքներ էին հնչում: Բանն այն էր, որ Շահենն ինքնուրույն էր որոշումներ կայացնում ու առանձնացած էր մյուսներից: Մեր ներքին կուսակցական կյանքում անհամաձայնություններ, քաղաքական խժդժություններ եղան: Հետո ուղղվեց, շտկվեց ամեն ինչ, բայց մենք պատերազմում անհաջողություններ ունեցանք:

- Արցախցի-հայաստանցի բևեռացումը հաճախ է ականջ ծակում: Այն ժամանակ չկա՞ր այդ խտրականությունը:

- Տեղացիները շատ լավ էին վերաբերվում հայաստանցիներին: Իրենց բարբառով ասում էին. «Ծեր վեննին տակին հողը մեր կըլխեն ինի, մատաղ»: Արցախցի-հայաստանցի տարբերությունը  հետո է դրվել: Ես 90-ականներին խտրականություն, տարանջատումներ չեմ տեսել: Այո՛, եղել են անհամաձայնություններ, միմյանց ենթարկվել-չենթարկվելու դեպքեր. դժվար էր, չկար կանոնավոր բանակ, կամավորականներն Արցախում ու հակամարտության մյուս գոտիներում և՛ պաշտպանական, և՛ ազատագրական գործունեություն էին կազմակերպում: Ո՞ւմ վստահել հրամանատարությունը, ո՞վ կղեկավարի ջոկատները. բարդ էր, շատ բարդ: Կռվողների մեջ արցախցիներ, երևանցիներ, սփյուռքահայեր, Հայաստանի տարբեր մարզերից եկած տղաներ կային:  Ժամանակ ու միմյանց ճանաչելու առիթներ էին պետք: Բարեբախտաբար, ամեն ինչ շտկվեց, ռազմական գործի վարպետները հրամանատարներ դարձան:

- Պատերազմ էր, իսկական պատերազմ. ոչ թե էկրանից, այլ մեր մաշկին կպած, վառոդի հոտը քթներումս, Արցախից եկող սև թղթերով,  հողեր հանձնելով ու ազատագրելով: Իսկ եղե՞լ են շատ վտանգավոր իրավիճակներ, երբ Դուք մահը շատ մոտ եք զգացել:

-1991-ին Գորբաչովը հրաման էր տվել անօրինական զինված խմբավորումների դեմ պայքարել:  Այդ օրերին լրագրող Անդրեյ Վոլկովն այս անգամ ռեժիսորի և օպերատորի հետ եկավ Երևան: Ես «Լրաբերում» էի աշխատում: Որոշեցինք գնալ Գորիս, որովհետև «Ալֆա» ջոկատը մտել էր Շուռնուխ: Դիմեցի ընկերներիս, որ մեզ ուղղաթիռով տեղ հասցնեն: Մեր ուղևորությունը ստացվեց.  չորս հոգով ուղղաթիռի մեջ էինք, պատրաստվում էինք թռիչքի, սակայն չգիտեմ ինչու, հապաղում էինք: Պարզվեց՝ էլի ուղևորներ են լինելու մեզ հետ: Քիչ հետո ուղղաթիռ նստեցին Վազգեն Սարգսյանը, Հուսիկ Հարությունյանը և Մովսես Հակոբյանը: Նրանց պետք է իջեցնեինք Կապանում ու ճանապարհը շարունակեինք մինչ Գորիս:

Այսպես հասանք Գորիսի օդանավակայան, որը հենց Շուռնուխի փեշին է: Մի ուղղաթիռ էլ իջավ արտասահմանցի լրագրողներով: Նրանք պիտի գնային Շուռնուխ նկարահանման: Ես ցանկություն հայտնեցի միանալ նրանց, բայց թույլ չտվեցին, որովհետև այնտեղ անձնագրային ռեժիմ էր: Եթե Շուռնուխի գրանցում չունեիր, բռնում էին: Հայ-ադրբեջանական սահմանի վրա ճանապարհային ոստիկանության կետն «Ալֆա» ջոկատը պայթեցրել էր: Արավուսի գյուղապետն իր  մեքենայով մեզ ուղեկցեց: Գորիսից դուրս գալիս մեր դիմաց դուրս եկավ երեք զրահամեքենա ու փակեց ճանապարհը: Նկատեցինք, որ երկու հրետաձիգներ մեր աջ ու ձախ կողմերում պատրաստ կանգնած են:  Մեզնից փաստաթղթեր ուզեցին: Անձնագրային ռեժիմ էր, բացի գյուղապետից, մյուսներս անհրաժեշտ փաստաթղթեր չունեինք: Կարգը խախտելու պատճառով մեզ պատրաստվում էին Լաչին տանել, սակայն Վոլկովի օպերատորն առանձին բանակցեց նրանց հետ, ու մեզ բաց թողեցին: Հասանք Գորիսի օդանավակայան: Պարզվեց՝ «Ալֆան» Շուռնուխից եկել գրավել է այն: Հետո իմացանք, որ նրանք մեր ճանապարհը փակել էին, որովհետև կարծել էին, թե Վազգեն Սարգսյանը մեզ հետ է: Փաստորեն, ինչ-որ մեկը տեղեկություն էր նրանց հասցրել, թե Վազգեն Սարգսյանն ուղղաթիռով Գորիս է մեկնել: Նրան բռնելու նպատակով էլ հետևել էին մեզ, բայց, ինչպես պարզվեց,  ինֆորմացիան այնքան էլ հավաստի չէր ստացվել: Նրանք չէին իմացել, որ Վազգեն Սարգսյանենք ոչ թե մեզ հետ Գորիս էին թռել, այլ կես ճանապարհին՝ Կապանում էին իջել:

- Այս անգամ ուղեկցող եք եղել, բայց մնացած դեպքերում ինքներդ եք նկարահանումներ արել: Հաճա՞խ էիք աշխատելու վայրը փոխում:

- Կախված այն բանից, թե որտեղ էր պետք լինել իրավիճակը նկարահանելու, տեսանյութ պատրաստելու համար, այո՛, փոխում էի:

- Շուշիում եղե՞լ եք:

- Շուշիի ազատագրման հաջորդ օրն Էդիկ Բաղդասարյանի հետ մեկնեցինք այնտեղ: Շահեն Մեղրյանն էր ուղղաթիռ տրամադրել: Ուրվական քաղաք էր Շուշին. ոչ ոք չկար: Մտանք ադրբեջանական  ԳԱԻ. այսուայնտեղ մեքենայի պետհամարանիշներ էին թափթփած, մի քանիսը վերցրինք հետներս: Եղանք նաև Շուշիի բանտում:  Երևանում՝ հեռուստատեսության մեր սենյակում, Շուշիից բերած հիշատակի իրերով թանգարանային անկյուն էինք ստեղծել:

- Ձեր նկարահանած նյութերն ի՞նչ եղան: Հայտնի է, որ մի մասը եթեր է գնացել, իսկ ամբողջական նկարահանումնե՞րը:

- Ես հանձնում էի հեռուստատեսությանը: Չգիտեմ՝ ինչպես դասավորվեց դրանց ճակատագիրը: Եղել են տեսանյութեր, որ մոսկովյան «Ժամանակ» ծրագրով են եթեր գնացել: Մեր հեռուստատեսությամբ էլ լրատվական,  վերլուծական հաղորդաշարերով են հեռարձակվել:

- Այդ պատմական խրոնիկայում արցախյան պատերազմը բացահայտեց ժողովրդի հավաքական կերպարն ու առանձին անհատների նկարագիրը, ձգտումները, նպատակները:

- Պատերազմը շատ անազնիվ, անմարդկային երևույթ է: Հաղթանակ, դափնեպսակներ, հերոսական, ոգեշունչ պատմություններ… Դրանք իրականությանը չեն համապատասխանում, որովհետև պատերազմն ամբողջովին դաժանություն է՝ անկախ այն բանից՝ հաղթե՞լ ես, թե պարտվել: Ի՞նչ գին ես հատուցել հաղթանակի համար, 8000 զոհ: Ժողովուրդը Ղարաբաղը Գորբաչովից էր ուզում, բայց շուտով հասկացավ, որ Գորբաչովն իրեն ոչ թե Ղարաբաղն է տալու,  այլ հնարավորություն՝ վերցնելու,  ազատագրելու Ղարաբաղը:

- Նստվածք թողե՞լ է Ձեր մեջ պատերազմը:

- Ոչ, ոչ մի նստվածք: Պարզապես պատերազմը մարդուն ցինիկ է դարձնում, որովհետև նա իրականությունն է իմանում՝ բաց, ճիշտ, դառը: Պատերազմի հետևանքները երբեք էլ հավասարաչափ չեն բաշխվում, մեկը կռվում-հաղթում է, մյուսը՝ վայելում հաղթանակի պտուղները: Պատերազմը մարդուն այնպիսին է դարձնում, որ նա շատ բաների ու շատերին այլևս չի հավատում:

Նաիրա Փայտյան

Դիտվել է 54 անգամ