Նորեկ Գասպարյան. «Երբ Ստեփանակերտում հուսահատվում էինք, գնում էինք առաջին գիծ»

IMG_1072 (1)Նորեկ Գասպարյանը Արցախի Հանրապետության Հեռուստառադիոընկերության խորհրդի նախագահն է,  հեռուստատեսությունում սկսել է աշխատել 1988-ից, պատերազմի ժամանակ եղել է գրեթե բոլոր թեժ կետերում: Տասնյակ փաստավավերագրական հեռուստաֆիլմերի հեղինակ է: Գրել սկսել է 15 տարեկանից, հրատարակել է 10 գիրք:

- Պարո´ն Գասպարյան, ռազմաճակատում էիք լինում կամավո՞ր, թե  ուղղակի դա Ձեր աշխատանքն էր:

- Պատերազմի ժամանակ հաղորդումներ էինք պատրաստում շատ սուղ պայմաններում, բառի բուն իմաստով ոչինչ չունեինք. շենքը՝ պայթեցրած, տեսաերիզներ չունեինք, տեսախցիկներ չունեինք, կոմիտեի նախագահի սենյակը, մեր սենյակների համեմատությամբ, մի քիչ մեծ էր, դարձրինք ստուդիա, հանգստի սենյակը՝ մոնտաժման մաս, քարտուղարուհու սենյակն էլ՝ ռեժիսորական մաս: Շատ փոքր էր կոլեկտիվը, 10-15 հոգի, 90 տոկոսով¸ բնականաբար, տղամարդիկ, և յուրաքանչյուրն իր պարտքն էր համարում առաջին գծից հաղորդումներ բերել:

Մի հետաքրքիր բան պատմեմ: Հերթական անգամ աշխատանքից ես ու օպերատորը՝ Արթուր Ներսիսյանը, մութ քաղաքում վերադառնում էինք տուն: Արթուրն ասում է՝ էս ո՞ւմ համար ենք աշխատում, լույս չկա, ո՞վ է նայելու: Էդպես խոսելով իջնում էինք, մեկ էլ մի լույս երևաց, հավանաբար լամպ էր վառվում: Ասացի՝ Արթուր, այ այն լույսի համար ենք աշխատում: Եթե նույնիսկ մի հոգի նայում է, նշանակում է՝ մեր պարտքը կատարում ենք: Ես գիտեի, որ մեր աշխատանքը միայն այդ օրերի համար չէ,  ավելի շատ՝ այս օրերի համար:

- Այսինքն՝ ոչ միայն ընթացիկ լրատվություն էիք ապահովում, այլև  պատմություն էիք ստեղծում:

- Ես հիշում եմ՝ երբ 5-րդ թե 6-րդ դասարանում էի սովորում, Երկրորդ աշխարհամարտի մասնակիցները գալիս էին դպրոց հանդիպման,  ու երբ պատերազմից անհավանական դեպքեր էին պատմում, մենք ծիծաղում էինք, չէինք հավատում, որ այդ ամենից հետո ողջ-առողջ վերադարձել են:

Մենք ուզում էինք, որ այդ պատմությունները չկրկնվեն, և այդ օրերին նկարել ենք՝ ինչ հնարավոր էր: Այսօր այն տղաները, որոնք չուզենալով պատմում են պատերազմի մասին,  ոչինչ չեն կարող հնարել, որովհետև  կադրերում այդ նույն  տղաները կան, այն ժամանակ 18, 20, 25 տարեկան էին, հիմա՝ 50-60 տարեկան:

Այո, ինձ թվում է՝ մենք ավելի շատ այս օրերի համար էինք աշխատում: Բայց ուրիշ բան էլ կար: Երբ Ստեփանակերտում հուսահատվում էինք, գնում էինք առաջին գիծ: Դա մեզ ոգևորում էր, ոգևորված վերադառնում էինք, որովհետև ոգի կար, գաղափար կար, հաստատ հողին կանգնելու, ինչպե՞ս ասեմ, մի աստվածաշնորհ բան կար, ոչ մի վայրկյան չէինք կասկածում, որ կարող ենք կորցնել: Դա մեզ պահեց: Բայց երբ հուսահատ գնում էինք այնտեղ, զգում էի, որ տղաներն էլ են  ոգևորվում, որովհետև  կարծես թիկունքը կապում էինք առաջին գծին:

Իմիջիայլոց, ասում եք՝ առաջին գիծ, բայց այն ժամանակ հեռու չէր այդ առաջին գիծը թիկունքից, ընդամենը՝ 10-15 կմ, հետո կամաց-կամաց առաջին գիծը հեռացրինք թիկունքից, և ապրիլյան պատերազմը համոզեց, որ եթե մենք առաջին գիծը չհեռացնեինք թիկունքից, տանուլ կտայինք: Կան մարդիկ, որոնք միամտորեն ասում են՝ դա անվտանգության գոտի է: Ոչ, դա անվտանգության գոտի չի, դա մեր երկրի սահմանն է, որ էլ ավելի պիտի առաջ տարվի, անվտանգության գոտին պիտի լինի սահմանից անդին: Ի՞նչ անվտանգության գոտի, երբ այնտեղ մարդիկ են բնակվում, երեխաներ են ծնվում, մարդիկ գերեզմանոցներ ունեն, և ամեն մի քառակուսի կիլոմետրի վրա, երբ փորում ես, խաչքար է դուրս գալիս… Դա անվտանգության գոտի չի, դա մեր երկիրն է, մեր կորցրած երկիրն է, որը ազատագրել ենք, և ներողություն, որ այսքան ուշ ենք ազատագրել…

Ամեն նկարահանման ժամանակ այդ ամենը կաթիլ-կաթիլ մտնում էր իմ մեջ, ես զգում էի, որ ամեն նկարահանումից հետո փոխվում եմ,  կայանում եմ, ավելի լավ եմ  ճանաչում մեր երկիրը, ու համոզվում էի, որ ինչքան քո երկիրը ճանաչում ես, այնքան քո սերը ամրանում է: Շնորհակալություն իմ մասնագիտությանը, որ ինձ իմ երկիրը ճանաչելու հնարավորություն է տվել:

- Եվ չէիք թուլանում, երբ այդքան դաժանություն ու մա՞հ էիք տեսնում:

- Իհարկե, դաժան պատկերներ շատ էիր տեսնում, իհարկե, նույնիսկ՝ Ստեփանակերտում… Նույնիսկ՝ կիսված մարմիններ… Երկու բան է տպավորվել, որ անհնար է մոռանալ: 1992 թվականին ինքնաթիռները  ռմբակոծեցին Ստեփանակերտը, ռումբերն ընկան շուկայի մոտ, պայթեցին սեփական տների մոտ, հեռուստատեսությունից մոտ էր հեռավորությունը: Վազեցինք հասանք… թաղամասը չկար, եկել էին փրկարարներն ու  հանում էին դիակները: Դա  անհնարին է նկարագրել, ես շատ եմ փորձել գրել, չեմ կարողացել, ոչ թե բառերը չէին հերիքում, այլ դաժանությունը սկսում էր սպանել: Հանկարծ հանում են բարուրի մեջ երեխա, ու սպիտակ բարուրի տակ արյուն է: Այդ արյունոտ բարուրն աչքիցս չի հեռանում: Բայց երեխան, փառք Աստծո, փրկվել էր: Մինչև հիմա չեմ հասկանում՝ մարդիկ ինչպե՞ս էին կարողանում դիմանալ:  Չէ, մահը չէ, ավելի դաժան մի բան կար, քան մահն է:

Երկրորդ պատկերը, որ չեմ կարողանում մոռանալ. երբ մտնում էինք Մարտակերտի շրջանի մեր ազատագրած գյուղերը, զորքի հետ մտնում էինք տները,  որոնք վառված չէին,  ու  տեսնում էինք հատակին փռված լուսանկարներ: Եղել է, որ ժամերով նայել եմ այդ նկարներին: Խնջույքի, հարսանիքի, գերդաստանի, երեխաների լուսանկարներ: Լուսանկարները կային, մարդիկ չկային, բայց ես նույնիսկ նրանց ձայներն էի լսում: Այդ երկու տեսարանները չեմ մոռանում, դաժանաբար մտել են իմ մեջ, և չեմ էլ փորձում ազատվել դրանցից, եթե փորձեմ էլ, չեմ կարողանա:

Իմ քեռու տղան զոհվեց զինադադարի կնքումից մի քանի օր առաջ, Աղդամի մատույցներում: Առաջին օրերից կռվում էր, վայրենի տղա էր՝ անունը Մհեր, պինդ, Լոռեցի Սաքոյի նման տղա էր, բայց առաջին մարտից հետո եկավ փոխված, խոսքը ցրված էր, հայացքն ուրիշ էր: Մի քանի տարի հետո՝ մինչև իր զոհվելը, խոսում էի նրա հետ, ասում էր. «Չեմ կարողանում ազատվել այն  դիակների ներկայությունից, որոնց սպանել եմ, ինձ հանգիստ չեն տալիս, երազիս մեջ էլ են ինձ տանջում»: Խոսքը թուրքերի մասին է, սա էլ մեր գենետիկան է, մեր մարդկային ուրիշ տեսակը:

- Երբ ասում էիք սոսկալի պատկերների մասին, անմիջապես մտածեցի՝ եթե դրանք տեսնեի ֆիլմում, կասեի՝  դե հնարել են:

- Դրա համար էլ ես չեմ հավատում այն գեղարվեստական ֆիլմերին, որ նկարահանում են այսօր:

- Ինչո՞ւ, գուցե չեն հնարել, վերցրել են իրական փաստերից:

- Մտածել են, որ կարող է այդպես լինել, բայց այդպիսին չէ պատերազմը:  Հիշում եմ՝ նոր տարվա շեմին գնացել էինք դիրքերը նկարահանման, ասում եմ՝ դիրքերն այն ժամանակ շատ մոտ էին, թուրքերը հասել էին այ այս մոտակա գյուղերը:  Վերադարձանք, և երկու օր հետո մեր զորքերն առաջ շարժվեցին ու ահագին տարածքներ ազատագրեցին:  Մի վաշտի հրամանատար կար Բաղրամյանի շրջանից՝ արմատներով մշեցի, այդ Մանվելը եկել էր և ուրախ-ուրախ ուզում էր պատմել, թե մեզանից հետո ինչ է եղել: Մի քիչ պատմեց ու ասաց. «Բայց դե, տղերք ջան, պատերազմի մասին չի պատմվում, պատերազմը մենակ տեսնում ու զգում ես»:

- Երևում է՝ պատերազմում ցավն ու հրճվանքը, տխրությունն ու ուրախությունը խառն են, ինչպես սովորական կյանքում, բայց հավանաբար շատ ավելի խիտ, թանձր, ավելի սուր: Հավանաբար նկարահանել եք նաև տեսարաններ, որոնք բավականություն են պատճառել:

- Օրինակ՝ ես աներևակայելի հաճույք էի զգում Քարվաճառի պայքարի ժամանակ:

- Դուք եղե՞լ եք ազատագրման ժամանակ:

- Այո, բա որտե՞ղ եմ եղել:

- Չէ, հարցնում ենք, որովհետև, ինչքան գիտենք, դա հանկարծակի գործողություն  էր:

- Չէ, չէ, հանկարծակի ոչինչ չի եղել, մեզ համար հանկարծակի չի եղել, ամեն ինչ շատ լավ մշակված էր, Ավոն էր այնտեղ, մեր բոլոր հրամանատարները՝ Նորիկը Դանիելյան, կապի պատասխանատուն` Արթուրը, մենք «Վաթսունմեկ» էինք իրեն ասում, Կարապ Սամվելը՝ Կարապետյանը, Օգանովսկին, Հայաստանից տղաներ կային իրենց ջոկատներով, համարյա բոլորը, որովհետև շատ պատասխանատու պահ էր: Եթե մենք չմտնեինք և մինչև Օմար չգնայինք, Մարտակերտի շրջանը հնարավոր չէր ազատագրել, բացառվում էր:

Իմ մեջ շատ տպավորվել է հայր Ալիեևի դիմանկարը՝ փողոցում գետնին ընկած: Տղաներից մեկն էլ վերցրեց նկարը,  ասաց. «Տեսեք, սրան էլ թողել են որպես պատվո պահակ»: Ունենք այդ կադրերը:

Քարվաճառում գերիների եմ հանդիպել՝ տարիքով մարդկանց, կանանց, տղամարդկանց: Զորքը գնացել էր, բնակչությանը թողել, հետո մերոնք Կարմիր խաչի միջոցով հերթով ուղարկում էին այդ մարդկանց: Զինվորներ էլ կային՝ 20-25 տարեկան, նրանց փոխանակում էին: Այդ գերի կանայք հաց էին թխում, ճաշ էին պատրաստում, մերոնք լավ էին նայում բոլորին: Այդ գերիներից շատ տպավորվել է մի աշուղ, որը մեր զորքը մտնելու ժամանակ իր հիվանդ պառկած կնոջը խփեց (ինքը 50 տարեկան էր, կինը՝ 20): Ես  այդ սրիկային ասում եմ՝ եթե ես ձեզ մոտ լինեի գերի, դու ինձ հետ ինչպե՞ս կվարվեիր: Ասում է. «Ալլահը վկա, ես ձեզ այսպես չէի նայի: Դուք մեզ հրաշալի եք նայում»: Այսքան տարի է անցել, բայց այդ նախադասությունը չեմ մոռացել:

Իհարկե, հետո Օմարի ազատագրումը շատ տպավորվեց: Բարձրացանք, բարձրացանք, վերևից նայում ես՝ կարծես աշխարհը ոտքիդ տակ լինի, շատ գեղեցիկ էր, ամբողջ Քարվաճառը ոտքիդ տակ էր: Անընդհատ մտածում եմ՝ եթե Օմարը չազատագրեինք, ինչպե՞ս պետք է ապրեինք: Մի հզոր բան էր: Ու էլի գերիներ կային՝ բոլորը զինվորներ: Չգիտեմ՝ նրանց ասածների քանի տոկոսն էր ճիշտ, բայց շատերն  ասում էին՝ առաջին անգամ են այստեղ, իրենց զոռով են բերել, իրենց համար ի՞նչ կապ ունի,  որտեղ ապրում են, դա էլ իրենց  հայրենիքն է: Միայն մեկն էր, որ ոչինչ չէր խոսում:

- Այն, ինչ հիմա պատմում են պատերազմի մասին, նմա՞ն է այն ամենին, ինչ տեսել ու նկարել եք:

- Գիտեք, վտանգավոր բաներից մեկն այն է, որ պատերազմը սկսում են սեփականացնել, շատերն  ուզում են չարածն էլ վերագրել իրենց: Բազմաթիվ այդպիսի զավեշտալի դեպքեր կարող եմ պատմել: Չէ, մարդ պետք է համեստություն ունենա. ինչ արել ես, դրա մասին խոսիր: Այն կանայք, որ հաց էին  թխում ու  տանում առաջին գիծ, այ նրանք իսկական հերոս էին, նրանք չէին էլ խոսում դրա մասին, ես ստիպում էի, որ մի երկու խոսք ասեն: Զինվորներ կային, որ առաջին օրվանից մինչև վերջին օրը զենքով էին քնում, բայց չէին խոսում, ոչ մի մեդալ էլ չունեն, համեստ, հանգիստ, խաղաղ ինչ-որ գյուղերում են, մտքովդ էլ չի անցնի, որ կռվել են, բայց  իսկական հերոսներ են:

Չի կարելի սեփականացնել, այն մարդը, որ այն օրերին Ստեփանակերտում ապրել է, արդեն հերոս է, այն օրերին Ստեփանակերտում շատ ավելի վտանգավոր էր, քան առաջին գծում: Այդ օրերի Նոր տարիներն եմ հիշում նկուղներում: Մեր հարևանները փայտերից ինչ-որ բան էին սարքում, տնից մի կոտրված խաղալիք, մի կոնֆետ, ինչ  գտնում՝ բերում էին նկուղ, այդ փայտերը զարդարում էին որպես տոնածառ… Բայց մեկ է, երեխաների համար մանկությունը գունավոր էր անցնում: Մեր մանկության գույները չէին, բայց երևի էլի գույներ կային, որովհետև երեխան գունավոր է տեսնում ամեն ինչ:

- Լավ, իսկ պատերազմը Ձեզ համար ի՞նչ գույն ունի:

- Որ ասեմ՝ սև է, սև չէ, ասեմ՝ մոխրագույն, մոխրագույն էլ չէ: Անգույն է, գույն չունի, ես աշխարհը գույներով եմ ընկալում, ինձ համար տխրությունը գույն ունի, գարունը ուրիշ գույն ունի: Եվ դա ինձնից չի, Շուշիից է: Շուշիում ամեն ինչը վառ է, Շուշիի գույները ուրիշ են:

- Ի՞նչ է մնացել պատերազմից հետո:

- Ցավ, հպարտություն, ուժ, աշխարհը այլ կերպ, ավելի ճիշտ ընկալելու կարողություն, իմ տեղը արևի տակ պարզելու ունակություն: Շատ-շատ բաներ են մնում պատերազմից հետո: Ահավոր բան եմ ասում, բայց այն ժողովուրդը, որը պատերազմ չի տեսել, չգիտի ապրելու իրական իմաստը, ցավոք սրտի, մենք շատ տեսանք:

- Այդ տարիների տեսագրությունները, ֆիլմերը, որ նկարահանել եք, ի՞նչ են փոխանցում դիտողներին:

- Ինչ որ ասացի, այդ ֆիլմերում կան. ուժ, հպարտություն: Հիմա, երբ նորից ցույց ենք տալիս այդ ֆիլմերը, մարդիկ զանգահարում, ասում են՝ ինչ լավ բան եք պատրաստել: Հիմա նոր են ընկալում, այն ժամանակ տեսել են, վստահ եմ, բայց հիմա նոր են ընկալում, 10-20 տարի հետո են հասկանում: Ընկալումերի ձևն է փոխվել: Տարիների հետ մարդու հայացքը, ընկալումը փոխվում է:

- Փաստորեն այդ ֆիլմերը մի կողմ չեք դնում, անընդհատ ցուցադրում եք: Եվ ո՞ր ժամերին եք ցուցադրում:

- Անպայման, հիմա այդ ֆիլմերն ավելի լավ են իրենց նպատակին ծառայում: Դրանք 20-25 րոպեանոց ֆիլմեր են, հեռարձակում ենք լուրերից հետո, մեր կարծիքով՝ լավագույն ժամին՝ 20-ին, 20-ն անց կես:

Ռուզան Բագրատունյան

Դիտվել է 32 անգամ

Calendar

March 2017
M T W T F S S
« Feb   Apr »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031