Ջիմ Ջարմուշ. «Ես դիլետանտ եմ»

jarmush-2

Ջիմ Ջարմուշի դիմանկարի ստեղծման համար մենք դիմեցինք լուսանկարիչ Նան Գոլդինին: Նրանք երկուսն էլ նյույորքցի են և նույն տարիքին են (63): Երկու արվեստագետներն էլ հասկացել են, որ արվեստը ծնվում է փողոցում

1951 թ. հիմնադրված ֆրանսիական Cahiers du Cinéma-ն համարվում է կինոաշխարհի կարևորագույն ամսագրերից մեկը: Հոկտեմբերյան համարը (726-րդ) նվիրված է Ջիմ Ջարմուշին և նրա վերջին՝ «Փաթերսոն» ֆիլմին:

Արվեստաբան Լիլիթ Սոխակյանը «Կինոաշխարհի» ընթերցողների համար թարգմանել է Ջիմ Ջարմուշի հետ հարցազրույցի մի քանի հատված, որոնք վերաբերում են «Փաթերսոն» ֆիլմի ստեղծման պատմությանը, կառուցվածքին, երաժշտությանը և դերասանների ընտրությանը:

- Կաննի կինոփառատոնում «Փաթերսոն» ֆիլմը ներկայացնելիս Դուք ասացիք, որ այն ինքնատիպ հանգստության դաշտ է` նկարահանված ի պատասխան ժամանակակից կինոյում տիրող բռնությանը:

- Երևի նման բան կարող էի ասած լինել, բայց դա այնքան էլ ճիշտ չէ, քանի որ ես չեմ նկարահանում ֆիլմեր ի պատասխան որևէ այլ բանի, համենայն դեպս, չեմ անում դա գիտակցաբար: «Ավելի տարօրինակ, քան դրախտում» ֆիլմն արձագանք էր MTV-ի այն ժամանակ ստեղծած իրականությանը` իր պատկերներով, գերարագ մոնտաժով և մարդկանց հագնվելու ոճով: Բայց շատ մակերեսային կլիներ այդ արձագանքը համարել ֆիլմի հիմք: Իրականում դա չէ, որ մեզ առաջնորդում էր: «Փաթերսոնի» դեպքում գրեթե նույն պատմությունն է: Ժամանակակից արվեստի բռնությունը չէ, որ մեզ դրդել է նկարահանել այդ ֆիլմը, բայց դա իհարկե տարրերից մեկն է: Արձագանք դրամաներին, հալածված կանանց, կոնֆլիկտներին, գործողություններին, բռնությանը, այս ամբողջ գերաշխույժ կինոյին: «Փաթերսոնը» թվարկվածներից ոչինչ իր մեջ չունի, այն ինքնատիպ հակաթույն է: Ֆիլմ դետալների և վարիացիաների մասին: Իրականում դա կարելի է վերագրել իմ ֆիլմերի մեծ մասին:

- Մտաբերում եմ Ջոն Հերթի միտքը «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները» ֆիլմի մասին: Նա ասում է. «Աշխարհն արդեն բավարար քաոսային է այն շարունակելու համար»: Նայելով «Փաթերսոնն» այս արտահայտության լույսի տակ՝ ես մտածում եմ` արդյոք ֆիլմը չի՞ խոսում նաև մեր աշխարհընկալման եղանակի մասին:

- Դա ասելով՝ Դուք դառնում եք գերվերլուծական իմ ոչ վերլուծական ուղեղի համար, բայց Ձեր ասածն ինձ հիմնավորված է թվում:

- Տեսեք, օրինակ, երբ Փաթերսոնն առաջին անգամ գնում է բար, բարմենը նրան ասում է, որ շախմատի խաղ է պարտվում, այն դեպքում, երբ մեն-մենակ է խաղում: Ինչից հետո Դուք ցույց եք տալիս կիսալցված… կամ կիսադատարկ գարեջրի բաժակ: Ֆիլմն անդադար մեզ հիշեցնում է, որ մենք կարող ենք ընտրել աշխարհը մեկնաբանելու մեր տարբերակը:

- Երբ մի կողմ են դրվում ֆիլմի կարևոր տարրերը, ասենք՝ սյուժեն, ինտրիգը, կոնֆլիկտը, մեզ մնում է շատ ավելի մեծ տարածք համեստ մանրուքների մեկնաբանման համար, ինչպես, օրինակ՝ այս փոքր բառախաղը կիսադատարկ-կիսալիքը բաժակի շուրջ: Նման մանրամասներ նկատելը խոսում է այն մասին, որ ֆիլմը հանդիսատեսին չի «խեղդում»: Այն ստեղծում է բաց տարածություն: Օրինակ բերեմ մեկ այլ, ավելի աղոտ համանմանություն. ֆիլմը խոսում է բանաստեղծի և բանաստեղծության մասին: Պոեզիան կարող է անել այն, ինչ չի կարող արձակը: Պոեզիան նույնիսկ տեսանելի ազատ տարածություն է թողնում թղթի վրա: Շատ բանաստեղծներ, օրինակ՝ Ապոլիները, խաղացել են թղթի վրա տեքստի վիզուալ տեղադրության հետ: Այստեղ նույնպես կապ կա: Երբ վերացնում ենք որոշակի խտություն, ստեղծված տարածությունը տեսանելի է դարձնում նոր երևույթներ: Պոեզիան իրավունք ունի լինելու ավելի աբստրակտ, քան արձակը:

- Ֆիլմը գիտակցաբա՞ր է կառուցված բանաստեղծության տեսքով, և հերոսի կյանքի յոթ օրը կարելի՞ է դիտարկել որպես յոթ տող:

- Այդ քայլը մասամբ գիտակցված է: Նվազագույն փոփոխություններով այդ յոթ օրերը կառուցում են ֆիլմի ֆորման: Պոետիկ ֆորմա, որը, սակայն, հնարավոր է օգտագործել նաև արձակի մեջ: Դա ընդամենը կառուցվածքային հնարք է, մյուսներն էլ են այդպես անում: Ես շատ եմ հետաքրքրվում ձևափոխումներով երաժշտության, պլաստիկ արվեստի, գրականության կամ կինոյի մեջ, դա ինձ շատ է ոգեշնչում: Ամեն ինչ շատ պարզ է. շաբաթվա ամեն օրը ներկայացնում է թեթև ձևափոխում՝ երեկվա կամ վաղվա համեմատությամբ: Փաթերսոնի կյանքն այդպիսին է: Դա վերաբերում է թե´ նրա աշխատանքին (քանզի նա ավտոբուսի վարորդ է), թե´ առօրյային (շան հետ զբոսանքներին կամ բարում նստելուն): Նա սիրում է ամեն ինչ տեսնել ֆիքսված, որպեսզի իր ոգին կարողանա թափառել և թույլ տալ բանաստեղծություններ գրել: Միայն մոնտաժի ժամանակ գիտակցեցի` որքան է իմ հերոսը լուսնի վրա: Նրա կինը` Լորան, երկու թե երեք անգամ կրկնում է թխվածքների պատմությունը, իսկ ինքը նորից է հարցնում, թե ինչի համար էր պետք այդքան շատ ալյուր: Փաթերսոնն այդ ամենը չի հիշում, քանի որ իր մտքերն այլ տեղ են: Նա այդպիսին է, ինքն իրեն պետք է ազատ թողնի` ստեղծագործելու համար:

- Բայց միաժամանակ Ձեր հերոսը գերուշադիր է իրեն շրջապատող աշխարհին, նա ուշադիր լսում է ավտոբուսի ուղևորների խոսակցությունները:

- Նա լսում է սովորական խոսակցություններ՝ առանց կարևորություն կամ առաջնություն տալու այս կամ այն զրույցին: Նա զննում է, և ինչպես ստեղծագործ մարդկանց մեծ մասը, նա ունի ալեհավաքներ՝ ինքնատիպ ընդունիչներ: Ես կարծում եմ, որ կինոռեժիսորի իմ իրական աշխատանքը նաև ընդունիչ լինելն է: Դա, իհարկե, ինձ տալիս է ալարկոտ մարդու տեսք ուրիշ մարդկանց աչքում: «Դուք հիմա աշխատո՞ւմ եք: – Այո, ես այս պահին աշխատում եմ, բայց դա չի երևում, քանզի ես ընդունում եմ, այս պահին ես ընդունման տրամադրության մեջ եմ»: Ջո Սթրամմերը միշտ ասում էր՝ no imput, no output` չկա մուտք, չկա ելք: Ես այդ ասացվածքն եմ:

- Փաթերսոնն ընկալում է պատահական երևույթներ, բայց իր զբաղմունքների միջոցով դրանց մեջ իմաստ է գտնում: Ֆիլմի սկզբում Լորան ասում է, որ երազ է տեսել երկվորյակների մասին, և ֆիլմի ողջ ընթացքում Ձեր հերոսը հանդիպում է երկվորյակների: Փաստորեն նա ընդունում է նույնիսկ որոշակի հեռավորության ալիք:

- Այո, բայց դա ես անվանում եմ պատահական համաժամանակություն (սինխրոնություն): Նման բաներ հաճախ են պատահում, ինչ-որ մեկը ձեզ պատմում է մի բան, ինչի մասին դուք բոլորովին չէիք մտածում, և հանկարծ սկսում եք դա տեսնել ամենուր: Ինձ չափազանց հետաքրքրում է այդ երևույթը: Միաժամանակ ես չէի ուզում այդ ամենին տալ վերջաբան, ինչպես, օրինակ՝ ֆիլմի վերջում Լորան հայտնում է Փաթերսոնին, որ հղի է երկվորյակներով: Իմ նպատակը դա չէր: Ես ցույց եմ տալիս ընդամենը փոքր համաժամանակյա երևույթներ:

paterson

- Ո՞րն է ֆիլմի հենման կետը.Նյու Ջերսիի Փաթերսոն քաղա՞քը, թե Ուիլիամ Կառլոս Ուիլիամսի «Փաթերսոն» բանաստեղծությունը:

- Քիչ թե շատ երկուսն էլ: Դրանք փոխկապակցված են: Ես գնացի Փաթերսոն առաջին անգամ մոտ 25 տարի առաջ, միգուցե նույնիսկ ավելի շուտ` Ուիլիամ Կառլոս Ուիլիամսի հետքերով: Նրա երկար «Փաթերսոնն» իմ ամենասիրած պոեմներից չէ, քանի որ բավականին աբստրակտ է և բարդ: Անկեղծ ասած, շատ բան կա, որ ես նույնիսկ չեմ հասկանում: Բայց հեղինակն այլաբանական ձևով խոսում է քաղաքի մասին, ինչպես մարդու: Դրանով ներշնչված` մտածեցի մի հերոսի մասին, որի անունն է Փաթերսոն և որը ապրում է Փաթերսոն քաղաքում: Ուիլիամսի արվեստի մեջ ես հատկապես սիրում եմ կարճ բանաստեղծությունները, որոնց միջոցով ուշադրություն ես դարձնում առօրյա սովորական առարկաների վրա, օրինակ՝ ձեռքի սայլակին, հրշեջ մեքենային կամ էլ սեղանի վրա դրված սալորներին: Ուիլիամսը կարծես Նյու Յորքի պեոտների դպրոցի նախորդներից լինի, որոնցից մի քանիսը, օրինակ՝ Քեննեթ Քոշը և Դեվիդ Շապիրոն իմ դասախոսներն են եղել: Ուիլիամսի քաղաքն ինձ նաև ոգեշնչել է Փաթերսոն հերոսին դարձնել աշխատավոր դասի բանաստեղծ: Ուիլիամսը բժիշկ էր, 1910-1950 թվականներին 2000 երեխա է լույս աշխարհ եկել նրա շնորհիվ: Ասում են նույնիսկ, որ նրանցից մեկն է եղել Ալան Գինսբերգը, բայց ես այլևս չեմ կարող հարցնել Ալանին` դա ճիշտ է, թե ոչ: Ուիլիամսը եղել է նաև Ռոբերտ Սմիթսոնի մանկաբույժը, մի արվեստագետի, որ ինձ համար շատ կարևոր է: Ինչ վերաբերում է բուն քաղաքին, այն հիանալի է, բայց մի փոքր մոռացված, չնայած հեռու չէ Նյու Յորքից: Փաթերսոնը բավականին տարօրինակ և անսպասելի վայր է գրականության հետ այդքան ուժեղ կապ ունենալու համար: Այնտեղ բնակվում է մի ամբողջ էթնիկ խառնուրդ՝ արդյունաբերական և արհմիութենական պատմություններով, բազմաթիվ գործադուլներով ու անարխիստներով:

- Փաթերսոն քաղաքը Ձեր ֆիլմում ուտոպիա է: Միացյալ Նահանգներն անցնում են ռասայական ճնշումների դաժան շրջան, իսկ Ձեր ֆիլմը ներկայացնում է ամերիկյան բավականին ներդաշնակ կյանք:

- Չգիտեմ՝ ես կօգտագործեի՞ արդյոք ուտոպիա բառը, բայց իմ Փաթերսոնն իհարկե հորինված և երևակայական քաղաք է: Այն շատ հեռու է սոցռեալիզմից: Իրականության մեջ Փաթերսոնը վատ համբավ ունեցող, քրեական և գանգստերներով լի քաղաք է, ապրելու համար բավականին ծանր վայր: Միչիգանի Դիրբորնից հետո այն երկրորդ քաղաքն է արաբ բնակչության թվով: Ահա և ֆանտազմը: Մեր Փաթերսոնը քաղաքի իրական պատկերը լինելու հավակնություն անգամ չունի, այն իդեալականացված է: Այնուամենայնիվ մենք փորձել ենք պահպանել էթնիկ բազմազանության պատկերը, ցույց տալ փողոցները, քաղաքի վիզուալ մթնոլորտը:

- Եկեք ուրեմն խոսենք տեսարանների ընտրության և դրանց նկարահանման Ձեր ոճի մասին: Դուք ճանապարհորդող ռեժիսոր եք, բայց Ձեր ֆիլմերում գեղեցիկ տեսարաններ գրեթե չկան: «Մեռյալը» ֆիլմի մեջ դիմակայում եք հիասքանչ բնապատկերների բերկրանքին, որն այնքան հարազատ է վեսթերն ֆիլմերին: «Փաթերսոն» և «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները» ֆիլմերում մենք բացահայտում ենք տեղանքները հերոսի տեսադաշտից, լինի դա տեսարան մեքենայից թե ավտոբուսից:

- Կարծում եմ՝ դա գալիս է այն փաստից, որ ես մեծացել եմ արվարձանում: Ես ծնվել եմ Աքրոնում՝ Օհիոյի հյուսիս-արևելքում՝ մի արդյունաբերական տարածաշրջանում: Համենայն դեպս իմ մանկության տարիներին այն այդպիսին էր, այսօր հավանաբար դարձել է հետարդյունաբերական տարածաշրջան: Օհիոյում անցկացրած իմ մանկության պատճառով ես ինձ երբեմն զգում եմ չափից դուրս տարված մասնատվող երևույթներով: Օրինակ՝ ես տեսնում եմ գեղեցկություն փլատակների մեջ: Երբեմն համաձայն եմ, որ արդեն չափազանցնում եմ: Հետևաբար այժմ փորձում եմ ինձ մի փոքր զսպել: Բայց դա իմ մեջ արմատացած երևույթ է: Ես չեմ հետաքրքրվում հսկայականով, ինձ հետաքրքրում են մարդկային չափանիշները: Տարիներ առաջ մեկը գրել էր, որ ես նկարում եմ ճանապարհային կինոներ՝ քայլելով ոտքով: Մասամբ ճիշտ է: Ես նաև շատ բան սովորել եմ իմ նախկին գլխավոր օպերատորից` Ռոբի Մյուլլերից: Մեր առաջին միասնական կինոն «Օրենքից դուրսն» էր: Ռոբին իրոք դեմ էր գեղեցկության կլիշեին: Նա ինձ օգնեց գտնել իմ ճանապարհը: «Մեռյալում» մենք հատուկ էինք շրջվում աննկարագրելի գեղեցիկ բնապատկերներից` գտնելու համար մեր ֆիլմի դեկորը այլ ուղղությամբ: Մենք նայում էինք տձև ծառերին, անհարթ խոտերին և ժայռերին: Ես սիրում եմ տեղադրել մարդկանց բնապատկերի մեջ: Բաստեր Քիթոնն իմ ամենասիրելի կինոռեժիսորներից է, և նրա հերոսների փխրունությունը մասամբ գալիս է բնապատկերի ֆոնին նրանց ունեցած չափսերից: Քիթոնն ապահովում է մարդկային փոքր չափսերը ճնշող բնապատկերների ֆոնին: Այդպես դիտողն իրեն անձնավորում է հերոսի փխրունության, ոչ թե բնապատկերի հետ: Ես շատ բան եմ սովորել Քիթոնից: Մի քանի կինոռեժիսորների մոտ նկատում եմ քիթոնյան տարրեր: Օրինակ` Աբբաս Քիառոսթամին, որը նույնպես նկարում է հերոսի նրբությունը բնապատկերի մեջ:

- Մենք հաճախ ենք մտածում Ձեր մասին՝ որպես նյույորքյան կինոռեժիսորի, բայց իրականում Նյու Յորքի մասին նկարել եք ընդամենը երեք թե չորս ֆիլմ:

- Աշխարհը լի է հետաքրքիր և աննկարագրելի վայրերով, իսկ ես կարողացել եմ դիպչել միայն մակերեսին: Իմ աշխատանքը հիմնականում կենտրոնացած է Ամերիկայում և Եվրոպայում: Բայց աշխարհն իրականում շատ ավելի մեծ է: Ինձ թվում է, որ զրկված եմ մի շարք հնարավորություններից, չեմ հասցրել նկարահանել Ասիայում, Աֆրիկայում, Հնդկաստանում: Իսկ ես այնքան եմ սիրում ճանապարհորդել:

- Նյու Յորքի մասին նոր ֆիլմ նկարահանելու ծրագիր ունե՞ք:

- Հնարավոր է: Մեկ-երկու միտք ունեմ, որ հասունանում են իմ մեջ, բայց դրանցից ոչ մեկը կապված չէ Նյու Յորքի հետ: Անկեղծ ասած, այդ քաղաքն ինձ հոգնեցրել է: Տարվա մի մասը ես ապրում եմ Քաթսկիլ լեռներում՝ Նյու Յորք նահանգի հյուսիսում: Վերջերս այնտեղի բնակավայրս կարողացա ընդարձակել` դարձնելով ինքնատիպ արվեստանոց: Դա ինձ համար ավելի շատ երևակայության լաբորոտորիա է: Կա գրելու, կարդալու և երաժշտություն ձայնագրելու տեղ, ունեմ նաև կինոդիտման իմ անձնական ցուցասրահը, այսինքն՝ հարթ էկրանով մեծ հեռուստացույց: Ես շատ եմ ստեղծում կոլաժներ և գրում երաժշտություն: Այս ամենի շնորհիվ ուրախ եմ արձանագրել, որ այսուհետ քաղաքում շատ ավելի քիչ ժամանակ եմ անցկացնելու: Նյու Յորքն անտանելի բազմամարդ է, աղմկոտ և առևտրական: Քաղաքը շատ է փոխվել: Շատ հետաքրքիր մարդիկ հաստատվել են Բրուքլինում, և հիմա նույնիսկ Բրուքլինն է դարձել չափազանց թանկ: Ամեն ինչ անդադար փոխվում է: Չեմ գանգատվում, պարզապես քաղաքի փոփոխությունների հետ ես էլ եմ փոխվում: Սիրում եմ ապրել հանգստի մեջ, հեռու քաղաքից: Այնտեղ` վերևում` Քաթսկիլում, մեքենաներն անցնում են 20 րոպեն մեկ…

- Ես տեսել եմ «Արձակուրդ առանց ավարտի» և «Ավելի տարօրինակ, քան դրախտում» ֆիլմերն այս շաբաթ:

- Ես ցավում եմ, իրոք, շատ եմ ցավում Ձեզ համար:

- Բայց վատ փորձ չէր:

- Ուրեմն ավելի լավ:

- Իհարկե, երկու ֆիլմերի միջև զարգացումն ապշեցուցիչ է: Ոչ թե փոխել եք Ձեր ընտրած ուղղությունը, այլ զգացվում է` ինչպես եք սովորել արտահայտել Ձեր տեսակետը: Ի՞նչը թույլ տվեց իրագործել այդ մեծ թռիչքը:

- Կարծում եմ շատ բան: «Արձակուրդ առանց ավարտին» փորձ էր ֆիլմ նկարահանել լիովին վայրի և անկախ կինոյի տակտիկայով: Ֆիլմն ունի թափառական կառուցվածք, որովհետև այդ ֆիլմը թափառական հերոսի մասին է: Այսինքն՝ այն ֆորմալ կինո չէ, ի տարբերություն «Ավելի տարօրինակ, քան դրախտում» ֆիլմի, որը նաև ավելի ամբողջական է: Կարևոր դեր ունեցավ Ջոն Լուղին: Սկզբում «Ավելի տարօրինակը» կարճամետրաժ էր, ինչը կազմում էր ապագա ֆիլմի մեկ երրորդ մասը: Այդ կարճ տարբերակի գաղափարն իմն էր և Ջոնինը: Ի դեպ, Ջոնն է առաջարկել Էսթեր Բալենթին, որն այն ժամանակ 17 տարեկան աղջիկ էր, նկարահանվել իր զարմուհու դերում: Ջոնն ուներ հիանալի մտքեր կերպարների և հագուստների վերաբերյալ: Ֆիլմի մյուս երկու հատվածները ես մենակ գրեցի: Բայց Ջոն Լուղին շատ կարևոր էր սկզբում պատմության, հերոսների և ֆիլմի երանգի հարցում: Մենք շատ հարցեր միասին էին լուծում: «Արձակուրդ առանց ավարտի» ֆիլմը ես նկարել եմ` ոգեշնչված այն ժամանակվա նյույորքյան անդերգրաունդային ռեժիսորներով, ինչպիսիք էին Ամոս Փոն և Էրիկ Միթշելը, որոնց ես հետևում էի ամենուր: Ես չափազանց տպավորված էի Ամոսի «Օտարերկրացին» ֆիլմով, որը նկարահանվել էր փողոցում: Ամոսն ու Էրիկը ինձ հորդորում էին նկարել իմ անձնական ֆիլմը: Հավաքեցի մարդկանց, և մենք դուրս եկանք փողոց` նկարահանելու «Արձակուրդ առանց ավարտին»: Այնինչ «Ավելի տարօրինակ, քան դրախտումը» մեկնարկել է ավելի ձևավորված և կառուցված մտքերից և, իհարկե, համատեղ աշխատանքից Ջոնի հետ: Գիտեմ, նա համարում է, որ իրեն բավարար ուշադրություն չենք հատկացրել այդ ֆիլմի համար, բայց ես նրա մասնակցությունը երբեք չեմ թաքցրել:
Երկու ֆիլմերի միջև տարբերությունն ակնհայտ է նաև մեկ այլ պատճառով: Ես ունեցա մի քանի տարի և բավարար ժամանակ` կլանելու ֆիլմեր և հասկանալու կինոյով զբաղվելու իմ իրական ցանկությունը: Ավելի շատ էի տեսել Կասավետիսի կամ Շթրաուբի ֆիլմերը, շատ ժամանակ ունեի դրանք մարսելու համար: Այս ամենն իհարկե հանգեցրեց մեկ քայլ առաջ անելուն: Այնուամենայնիվ ինչ-որ մեկը գրել էր, որ «Հսկողության սահմաններ» ֆիլմն ամենից շատ նման է «Արձակուրդ առանց ավարտի» ֆիլմին: Միգուցե պատճառն այն է, որ հերոսը մի մարդ է, որն աննպատակ թափառում է և չկա նարատիվ կառուցվածք, այն դեպքում, երբ «Ավելի տարօրինակ, քան դրախտումը» ունի նարատիվ կառուցվածք, գրեթե նույնիսկ՝ դասական: Երեք գործողություն, երեք վայրերում, փոքր էպիլոգ: Այն շատ ավանդական ֆիլմ է, ինչպես և իմ ֆիլմերի մեծ մասը:

- Ձեր ֆիլմերում հաճախակի կարելի է հանդիպել հղումներ այլ արվեստագետների աշխատանքներին: Որոշ իմաստով Դուք կոլեկցիոներ եք, որը բաժին է հանում իր հավաքածուի նմուշները հանդիսատեսին: Անմիջապես մտաբերում եմ և´ «Փաթերսոն» ֆիլմը, և´ «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները»:

- Մենք վերադառնում ենք ալեհավաքների գաղափարին: Ես ինքս ինձ անվանել եմ «դիլետանտ»: Անգլերենում այդ բառը լավ երանգ չունի, ինչի հետ ես համաձայն չեմ: Իմ աշխատանքն է լինել դիլետանտ: Լավ ուսումնասիրելով և խորապես ճանաչելով իմ նախընտրած արվեստագետներին՝ ես հասկանում եմ, որ նրանք հիմնականում դիլետանտ են: Այդ մարդիկ քիչ բան գիտեն շատ երևույթների մասին: Պատճառն այն է, որ կինոն ներառում է հնարավոր ամեն բան՝ գիր, երաժշտություն, ժամանակային անցումներ, կոմպոզիցիա, ոճ, ճարտարապետություն, կառուցվածք, դերասաններ, թատրոն: Կինոն խառնում է այս ամենը: Փաստորեն դժվար է նկարահանել «ֆիլմ» և սիրել դիտել միայն «կինո»: Դա աբսուրդային է: Ես այս պահին շատ եմ խոսում Քիառոսթամիի մասին, որովհետև վերջերս նրան կորցրեցինք, բայց նա միաժամանակ և´ բանաստեղծ էր, և´ լուսանկարիչ, և´ նկարիչ: Նա արել է այս բոլոր տարբեր գործերը: Երբ ես երիտասարդ էի և մեծ բախտ ունեի լինելու Նիկոլաս Ռեյի օգնականը նրա կյանքի վերջին երկու տարիներին, նա հաճախ էր պատմում իր երիտասարդ տարիների մասին: Նա, իհարկե, երբեք չէր օգտագործում դիլետանտ բառը, բայց երիտասարդ տարիքում Ռեյն արել էր էքսպերիմենտալ թատրոն, իր տանն էր ընդունել Բերտոլդ Բրեխտին, վարում էր ծրագիր ռադիոյով, որը եթեր էր արձակում բլյուզ և քանթրի, նա ճարտարապետության ուսում էր առել Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի հետ միասին, նաև նկարիչ էր, կուլ էր տալիս գրքեր և այլն: Նիկոլաս Ռեյը միշտ ասում էր. «Եթե ուզում ես ֆիլմեր նկարել, մի ուսումնասիրիր միայն ֆիլմերը, որովհետև ֆիլմերի մեջ կա ամեն ինչ»: Մի քանի տարի առաջ ես Իսպանիայում էի իմ ընկեր Չեմա Պռադոյի հետ, որ «Filmoteca espanola»-ի տնօրենն է: Այդ ժամանակ նրանք արխիվացնում էին Լուի Բունուելի անձնական իրերը: Բունուելն ասում էր, որ երբեք չի կարդում, գրականությունը ոչ մի ընդհանուր բան չունի կինոյի հետ: Բայց արխիվացման գործընթացի ժամանակ ինձ հաջողվեց ուսումնասիրել նրա անձնական իրերը: Գրքերը տոննաներով էին: Գրեթե բոլոր էջերը ծածկված էին Բունուելի ձեռագիր նշումներով… Ի՜նչ սուտասան էր այդ Բունուելը: Շատ կինոռեժիսորներ հետաքրքվում են տարբեր երևութներով` սնուցելու համար իրենց կինոն, օրինակ`Հոուարդ Հոուքսը:
Կոլեկցիոներ լինելն ինձ համար շատ կարևոր է: Ես սիրում եմ հայտնի դարձնել իմ ներշնչման աղբյուրները դրանք թաքցնելու փոխարեն: Սիրում եմ դրանք կոդավորել իմ ֆիլմերի մեջ, որպեսզի հանդիսատեսը, ենթադրենք՝ Կանզասից մի դեռահաս, որը չգիտի Ուիլիամ Բլեյքի մասին, բացահայտի արվեստագետին իմ ֆիլմերից մեկի միջոցով: Այդ դեպքում ես իմ առաքելությունը կհամարեմ կատարված. մի մարդ իմ ֆիլմի շնորհիվ կարողացավ փոխվել: Ռոն Փադջեթն ունի մի շատ գեղեցիկ բանաստեղծություն, որ ես կփորձեմ Ձեզ վերապատմել: Նա ասում է` եթե գրեք բանաստեղծություն Նյու Յորքում, հնարավոր է՝ ընթրիքներից մեկի ժամանակ հարուստ մարդիկ խոսեն դրա մասին, և դա լավ է, բայց հնարավոր է՝ ինչ-որ տեղ Կանզասում մի աղջիկ կարդա ձեր բանաստեղծությունը և լայն բացի պատուհանը` զգալու համար քամին իր մազերի մեջ: Մոտավորապես այսպիսի մի բան: Եվ եթե ինձ հաջողվի անել նման մի բան, դա կլինի հավանաբար ամենակարևորը: Երբ մի քանի կինոքննադատներ «բծախնդիր դիլետանտ» անվանեցին «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները» ֆիլմի հերոսներին, ես դա ընդունեցի գրեթե որպես հաճոյախոսություն: Բայց իրականում նրանք դիլետանտ չեն, քանզի ապրել են այնքան երկար, որ գիտեն շատ բան շատ երևույթների մասին, մինչդեռ ինձ նման մեկը քիչ բան գիտի շատ բաների մասին: Ամեն առավոտ արթնանում եմ` մտածելով այն ամենի մասին, ինչ չգիտեմ: Կյանքը շատ կարճ է: Եթե ունենայի հինգ կամ վեց հարյուր տարի, այդ դեպքում միգուցե կարողանայի առաջադիմել իմ գիտելիքների մեջ:

- Կուզենայի՞ք լինել անմահ վամպիր:

- Այո, ես հիմնականում ապրում եմ գիշերը, ուրեմն` ինչո՞ւ ոչ: Ինչ վերաբերում է արյուն խմելուն, դա ինձ առանձնապես չէր անհանգստացնի, քանզի կկարողանայի այն հայթայթել առանց վնաս պատճառելու ուրիշներին: Վամպիր լինելն ինձ համար իդեալական կլիներ: Շատ ազատ ժամանակ կլիներ… Հավանեցի Ձեր միտքը:

- Դուք հիշատակեցիք Նյու Յորքի դպրոցը, որը կարևոր դեր ունեցավ քաղաքի 50-70-ական թվականների արտիստիկ կյանքում: Հետադարձ հայացք նետելով` ինչպիսի գնահատական կարող եք տալ 80-ականների այդ կյանքին, որում Դուք անմիջական մասնակցություն եք ունեցել: Եվ ինչպիսի՞ն է մերօրյա իրականության գնահատականը:

- Դա շատ բարդ հարց է: Իրականում ես չեմ հավատում դպրոցներին, ավելի ճիշտ` դրանց տրված սահմանումներին, լինի դա ինտելեկտուալ թե արտիստիկ, ինչպես, օրինակ՝ հիփիներ, փանքեր և այլն: Այս ամենն ինձ համար ալիքներ են օվկիանոսում: Ալիքները միանում և բաժանվում են: Նրանք ազդվում են մեկը մյուսից թե´ դրական, թե´ բացասական կողմերով: Եվ դա շարունակական է: Այսօր ես այդ ամենից մի փոքր դուրս եմ: Մեր օրերում նույնիսկ դժվար է հետևել երաժշտական դաշտին, այնքան բան է կատարվում: Չնայած ես փորձում եմ: Այն օրը խոսում էի հիփ-հոփի ոլորտից մի մարդու հետ: Ես դուրս եմ ժամանակակից հիփ-հոփի ցանցից: Ինձ գրավում է հիփ-հոփն ավելի շատ իր նախնական և փորձարարական կողմով: Նույնն էլ ռոքում: Ես փորձում եմ հետևել, իմ տարիքի մարդու համար ես շատ ավելի բան գիտեմ, քան շատերը, նույնիսկ՝ երիտասարդները: Սակայն դա մի տեսակ ճնշող է: Ես ընդհանուր տեսակետ չունեմ: Բայց կարծում եմ, որ ստեղծագործականությունը սպանել անհնար է, քանի որ երևակայությունը մեր ամենամեծ ուժն է: Այն սնուցում է գիտությունն ու արվեստը: Բայց որտեղ ենք մենք այսօր՝ ես չգիտեմ: Ես նախընտրում եմ լինել վերևում` լեռներում, և դիտել Քիառոսթամիի ֆիլմերը իմ պլազմա էկրանին:

- Դուք սկսել եք որպես բանաստեղծ: Ի՞նչ ոճի բանաստեղծություններ էիք գրում:

- Պոեզիան ինձ համար չափազանց կարևոր էր: Ես մտածում էի գրող և ռոք երաժիշտ դառնալու մասին: Նյու Յորքի դպրոցն իհարկե շատ մեծ ազդեցություն էր ունեցել ինձ վրա: Հիմա էլ եմ գրում, բայց առանձնապես ցույց չեմ տալիս ուրիշներին: Իմ պոեզիան շատ լուրջ չի ընդունվում: Երբեմն այն աբստրակտ է, երբեմն նույնիսկ չգիտեմ, թե ինչ է ուզում ասել, բայց դա ինձ ամենևին չի նեղում: Ես սկսեցի գրել 70-ական թվականներին և տասնամյակի վերջում գիտակցեցի, որ շատ եմ օգտագործում հղումներ դեպի տարբեր սցենարներ կամ ֆիլմեր: Ավելի ուշ գիտակցեցի կինո նկարելու իմ ցանկությունը: Որոշեցի ընդունման հայտ ներկայացնել New York University, բայց մոտեցումս լուրջ չէր, քանի որ բավարար գումար չունեի և երբեք կինո չէի նկարել: Ես համալսարան ուղարկեցի տեքստեր և լուսանկարներ: Ի պատասխան նրանք ինձ ընդունեցին և նույնիսկ կրթաթոշակ տրամադրեցին: Սովորեցի երկու տարի, բայց դիպլոմ չստացա, քանի որ «Արձակուրդ առանց ավարտին» պետք է լիներ իմ ավարտական աշխատանքը, բայց այն շատ երկար էր: Համալսարանում դժգոհ էին: Ես ստացա ահավոր նամակ տնօրենից, որն ասում էր՝ իմ ֆիլմը «անհասկանալի աղբ» է:

- Դուք գրել և ձայնագրել եք «Փաթերսոն » ֆիլմի երաժշտությունը Ձեր` SQЬRL խմբի հետ միասին: Ինչպե՞ս եք տեղադրում երաժշտությունը կինոների մեջ, լինի դա Ձերը թե մեկ այլ կոմպոզիտորինը:

- Նայած, թե ում հետ եմ աշխատում: «Փաթերսոնի» դեպքում սկզբում ուզում էի Էլեկտրոնային երաժշտություն, քանի որ մինչ այդ երբեք այն չէի օգտագործել: Ցանկանում էի ընդգրկել հնարավորինս մեծ քանակությամբ և տեսակի արվեստագետների, որոնց սիրում եմ: Մոնտաժի ժամանակ սկսեցի աշխատել այս ուղղությամբ: Մենք առանձնացրինք մի մեծ ցուցակ (Boards of Canada, Aphex Twin, Brian Eno, Blanck Mass, Tim Hecker…): Ինչ-որ առումով մի բան ստացվում էր, բայց մյուս կողմից՝ չէր ստացվում, արդյունքը կա´մ շատ մեղմ էր, կա´մ շատ մութ: Վերջապես իմ մոնտաժողը` Աֆոնսո Գոնսալեսը, խորհուրդ տվեց ինքս գրել երաժշտությունը: Քարթեր Լոգանն ինձ հետ նվագում է SQЬRL խմբում, մենք միասին կինոհամերգներ ենք անում Ման Ռեյի տաղանդավոր կինոների շուրջ: Ես չէի կարծում, որ մենք ժամանակ կունենանք, բայց փաստորեն ամեն ինչ հասցրեցինք անել և իրոք լավ ստացվեց:

- Ձեր ֆիլմերում երաժշտությունն ազդեցություն ունի հանդիսատեսի վրա, բայց այն տրամադրություն չի պարտադրում:

- Երաժշտությունը չի կարող դրվել ֆիլմի տակ: Ես չեմ սիրում, երբ այն թելադրում է, թե ինչ պետք է զգանք: Շատերն են այդպես անում` ընդգծելու համար որևէ բան երաժշտության միջոցով: Ես դա չեմ սիրում, դա աներեսություն է: Ինձ համար կարևոր է հասնել այն արդյունքին, որ երաժշտությունը լինի կարված ֆիլմի գործվածքի մեջ: Սա իհարկե կախված է երաժիշտներից, ում հետ ես աշխատում եմ այս կամ այն կինոյի համար: «Մեռյալի» համար Նեյլ Յանգի երաժշտությունը միգուցե թեթև բացառություն է, քանի որ այն գրեթե առանձին հերոս է: Ջոն Լուրին և Թոմ Ուեյթսը սիրում էին երաժշտություն գրել ֆիլմի կոնկրետ հատվածների համար: Ինչ վերաբերում է RZA-ին «Շուն ուրվականը» ֆիլմում, ես նրան պարզապես խնդրում էի տալ ավելի շատ նյութ, նմանատիպ կտորներ` այն կարելու համար այստեղ կամ այնտեղ: Բայց նա չուներ ճշգրիտ պահեր երաժշտությունը տեղադրելու համար: Նույնն էլ Ժոզեֆ վամ Վիսեմի հետ «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները» ֆիլմում. մենք միավորում էինք հատվածներ և գտնում տեղեր, որտեղ դրանք կարելի է տեղադրել: Դեպքերը տարբեր են լինում, բայց մենք իհարկե չենք գնում խանութ, գնում երաժշտություն` այն տեղադրելու համար պատկերների տակ և թելադրելու դիտողին, թե ինչ պետք է զգա այս պահին, լարված լինի, թե հասկանա, որ զույգը սիրահարված է: Այս ամենն ինձ նյարդայնացնում է: Ֆիլմերում շատ ահավոր երաժշտություն կա: Երբեմն աննկարագրելի ցանկություն ունեմ այն անջատել: Ես չեմ սիրում, երբ ֆիլմն ինձ պարտադրում է երաժշտություն, ինչպես ստուդիաների հիմնական ֆիլմերում: Կարծես նրանք ունեն ընդամենը հինգ երաժշտական սկավառակ և հերթափոխելով միայն դա են օգտագործում: Բոլորը միանման են հնչում: Բայց երաժշտության մոլորակն ունի հազարավոր գործվածքներ: Ինչո՞ւ միշտ օգտագերծել նույնը: Որովհետև մարդիկ սովորել են դրանց և վատ կզգան իրենց, եթե չհնչի այն հինգ սկավառակներից որևէ մեկը: Դա ինձ շատ է ջղայնացնում: Ես բախտ եմ ունեցել աշխատելու Ջոն Լուրիի և Թոմ Ուեյթսի, RZA-ի և Նեյլ Յանգի հետ: Անհավատալի է:

- Ի՞նչ է Ձեզ համար դերասանական խաղը:

- Ես հավատում եմ «Acting is reacting» բանաձևին: Դա է խաղի բանալին: Կա մի հայտնի պատմություն` կապված Ջեք Լեմոնի և «Ոմանք նրան սիրում են տաք» ֆիլմի հետ: Ամեն նկարահանումից հետո Բիլլի Ուայլդերը նրան ասում էր. «Լավ է, Ջեք, բայց այս անգամ մի փոքր ավելի քիչ խաղա»: Չորրորդ անգամից հետո և «մի քիչ էլ քչացնելու» հորդորի արդյունքում Ջեք Լեմոնն ասում է Ուայլդերին. «Բիլլի, եթե ես մի քիչ էլ պակասեցնեմ, նշանակում է ընդհանրապես չեմ խաղալու»: Եվ Բիլլին բացականչում է «Դա ճիշտ այն է, ինչ ինձ պետք է»:
Իհարկե, ամեն դերասան, ում հետ ես աշխատում եմ, տարբեր է և պահանջում է տարբեր մոտեցումներ: Ես չեմ կարող աշխատել Բիլ Մյուռեի հետ այնպես, ինչպես Ջեֆրի Ռայթի: Նրանց փորձը, պատմությունն ու մոտեցումները տարբեր են: Ուրեմն պետք է գտնել՝ ինչպես աշխատել յուրաքանչյուրի հետ:

jarmush-1- Դուք գրում եք սցենարը` մտովի ունենալո՞վ դերասաններին:

- Գրեթե միշտ: «Ողջ կմնան միայն սիրեկանները» ես գրել եմ Թիլդա Սուինթոնի համար, բայց այդ ժամանակ ես չգիտեի դեռ Թոմ Հիդլսթոնին: «Շուն-ուրվականը» ես գրել եմ Ֆորեստ Ուայթեյքերի համար: Գրեթե միշտ գիտեմ՝ ում եմ ուզում ընտրել որպես դերասան այս կամ այն հերոսի համար: Բայց «Փաթերսոնի» դեպքը բացառություն էր, առաջին անգամ իմ կյանքում գրում էի առանց մտածելու դերասանների մասին:

- Դա Ձեզ անհանգստացնո՞ւմ էր, թե՞ պարզապես տարօրինակ էր:

- Տարօրինակ էր: Դա ինձ չէր անհանգստացնում, քանզի գնում էի առաջ, լսում էի հերոսներին, և դա ինձ դուր էր գալիս: Եվ իհարկե հաջողակ եմ, որ գտա Ադամ Դրայվերին Փաթերսոնի դերի համար և Գոլշիֆթե Ֆարահանին` նրա կնոջ դերակատարին: Իմ ընտրությունը կարող է զարմացնել ոմանց, բայց նույնիսկ եթե «Փաթերսոնում» գերիշխում է արաբական մշակույթը, այնտեղ կան նաև պարսիկներ: Ես շատ ուրախ էի Գոլշիֆթեի հետ աշխատելու համար: Չէի ուզում Ջենիֆեր Լոուրենսի նման մեկին, չնայած նրան հիասքանչ եմ համարում: Այս դերում չէի ցանկանում տեսնել տիպիկ ամերիկյան դերասանուհու: Փաթերսոնի կինը, իհարկե, շատ ամերիկյան է, բայց ի՞նչ է այսօր նշանակում լինել ամերիկացի: Ես շատ եմ սիրում Գոլշիֆթեին, նա շատ ջերմ է, խելացի, գեղեցիկ, լի էներգիայով, մեծահոգի:

Նիկոլաս Էլիոթ

 

Դիտվել է 362 անգամ