Ինծի համար կարեւորը այն Է, որ ժապաւէնը ըլլայ Ցեղասպանութեան անդրադարձող ամբողջութիւն մը. Էրիկ Նազարեան

0821eric«ԱԶԴԱԿԻ» ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ ԲԵՄԱԳԻՐ ԵՎ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ԷՐԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆԻ ՀԵՏ
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

Էրիկ Նազարեանի հետ ունեցած մեր զրոյցին ընթացքին իբրեւ հիմնական առանցք ունեցանք երեք հիմնական ժապաւէններ՝ «Պոլիսը», Արշալոյս (Օրօրա) Մարտիկանեանի նուիրուած ժապաւէնն ու Քրիս Պոհճալեանի «Աւազէ Ամրոցի Աղջիկները» վէպի հիման վրայ նկարահանուելիք ժապաւէնը: (Այստեղ մենք ներկայացուցած ենք երկու մասերը՝ տեղի սահմանափակութեան պատճառով պարտադրուած զանցելով Արշալոյս (Օրօրա) Մարտիկանեանի նուիրուած ժապաւէնի մասին վկայութիւնը-«ԱՍՊԱՐԷԶ»):

«ՊՈԼԻՍ»

«Տարօրինակ բան մը ունի Պոլիսը, մարդիկը ծանօթ կը թուին ըլլալ, թէեւ կ՛ուզէի ատել այս քաղաքը, երբ օդանաւէն իջայ, սակայն կարծես տունս եկած եմ: Կ՛ուզեմ հասկնալ այս քաղաքը», կ՛ըսէ «Պոլիս» ժապաւէնին հերոսը՝ հաստատելով, որ ոչինչ կրնայ զինք մոռցնել տալ 1915ին Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցածը:
Արձագանգելով այն իրականութեան, որ «Պոլիս» խորագիրը կրող ժապաւէնը Թուրքիոյ մէջ եւ թրքական նախաձեռնութեամբ նկարահանելը եւ Թուրքիոյ մէջ ցուցադրելը յանդուգն քայլ էր, եւ պատասխանելով այն հարցումին, թէ ինչպէ՞ս առաւ այդ քայլը, ի՞նչ խոչընդոտներու հանդիպեցաւ՝ Էրիկ Նազարեան ըսաւ. «Կեանքիս մէջ իւրայատուկ պահ էր այս ժապաւէնին իրականացումը…
Ըլլալով արեւելահայ՝ Պոլիս անունը մանկուց մէջս տարբեր քաղցրութիւն եւ հնչեղութիւն ունեցած է: Զայն կը պատկերացնէի սեւ եւ ճերմակ նկարներուն ընդմէջէն, ուր կոկիկ ու գեղեցիկ հագած գրողները կային, պեխաւոր անձնաւորութիւններ: Այդ սեւ ու ճերմակ, այդ կորսուած աշխարհին մէջ մեծցած եմ ես, նոյնիսկ այս նիւթով ժապաւէն գրած էի, որ ծերունի մարդ մը կը վերադառնայ Պոլիս՝ իր մեծ հօր տպարանին տեղը գտնելու համար: Բայց անկարելի էր այդպիսի ժապաւէն նկարել, որովհետեւ շատ մեծ գումարներու կը կարօտէր հայկական հին տպարանները վերաստեղծելու համար: Ուստի նոյն գաղափարէն մեկնած՝ տպարանը վերածեցի ուտի, որ Միջին Արեւելքի իմ ամէնէն սիրած նուագարանս է…
«2008ին իմ առաջին ժապաւէնս՝ «Մթնշաղ»ը մասնակցեցաւ շարժապատկերի տարբեր փառատօներու՝ Սան Սեպասթիան, Թորինօ եւ այլն, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանի «Ոսկէ Ծիրան»ին, ուր չորս մրցանակի արժանացաւ՝ «Ոսկէ ծիրան» հայկական համայնապատկերին, էքիւմենիք դատական կազմի, վարչապետի եւ սփիւռքի նախարարութեան: Այն ատեն կային թուրք արուեստագէտներ եւ ծրագիր մշակողներ, որոնք շատ հաւնեցան ժապաւէնը: Մէկուկէս տարի ետք, երբ Լոնտոնի մէջ այլ աշխատանք կը տանէի, գիրք մը բեմագրութեան կը վերածէի, թուրք աղջկայ մը կողմէ նամակ ստացայ, ան կ՛ըսէր, որ հինգ բեմադրիչներ պիտի հրաւիրեն եւ կ՛ուզեն, որ ես ալ հայոց ձայնի արտայայտիչը ըլլամ եւ Պոլսոյ, յիշողութեան մասին ժապաւէն մը պատրաստեմ՝ իբրեւ ընդհանուր խորագիր ունենալով «Մի՛ մոռնար զիս, Պոլի՛ս»:
«Բացէ ի բաց ըսի, որ նման ժապաւէն մը պատրաստելը կ՛ենթադրէր ծայրէ ի ծայր Ցեղասպանութիւնը ներառել, որովհետեւ երբ կը խօսինք Պոլսոյ մասին, չենք կրնար զանց առնել այն իրականութիւնը, որ Պոլիսը մերն էր օր մը: Ան առաջարկեց կապ ստեղծել իմ եւ արտադրիչին միջեւ, սակայն գրեթէ վստահ էի, որ պիտի մերժուի ծրագիրս, որովհետեւ ես դէմ եմ Թուրքիոյ, մինչեւ չճանչնայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ հատուցում չկատարէ: Բայց եւ այնպէս առաջարկս ընդունուեցաւ, արուեստի միջոցով քաղաքականութիւն ներկայացուցի: Արտադրիչը նամակ գրեց եւ յայտնեց, որ այդ տարի Եւրոպական Միութիւնը ընտրած է երեք քաղաք՝ իբրեւ եւրոպական մշակոյթի մայրաքաղաք եւ այս առիթով բաւական մեծ գումար կը տրամադրէ տարբեր ծրագիրներու. այդ քաղաքներէն մէկը Պոլիսն էր, թէեւ Թուրքիան Եւրոպային մաս չի կազմեր, սակայն այս ծրագիրին մէջ ներառուած էր:
«Ես սրեցի հայկական ատամներս ու ականջներս, մտովին ըսի, թէ իրենք այս ծրագիրին մէջ զիս ներառած են, որպէսզի ըսեն, թէ սփիւռքահայու մը առիթ տուած են Պոլսոյ մէջ ժապաւէն նկարահանելու իր ժողովուրդին մասին, ուրեմն ինծի կը մնայ այդ ծրագիրով իմ թէզս յառաջ տանիլ: Պայման դրի, որ համաձայն կը գտնուիմ միայն այն պարագային, եթէ համաձայնագիրին մէջ գրուած ըլլայ, որ ժապաւէնս պիտի ցուցադրուի ճիշդ այնպէս, ինչպէս որ ես պատրաստած եմ, առանց որեւէ գրաքննութեան, իսկ անոր մէջ պիտի գործածուի ցեղասպանութիւն բառը, որ թրքերէնով պէտք է թարգմանել «սոյքորում» եւ ոչ թէ Մեծ Եղեռն:
«Կազմակերպիչները իրենք զիրենք կը նկատէին ազատամիտ, ձախակողմեան, սակայն երբ այս հարցը դրի սեղանի վրայ, նոյնիսկ ամէնէն ծայրայեղական ձախակողմեանը վերապահ դարձաւ, սակայն ես անդրդուելի մնացի, որովհետեւ եթէ իրենք կ՛ուզեն հայերուն հետ թանկօ պարել, ուրեմն պէտք է նաեւ պատրաստ ըլլան ծեծ ուտելու, որովհետեւ տակաւին շատ բարդութիւններ կան, տակաւին շատ ժամանակ կ՛ուզեն իրենք, որպէսզի հասկնան մեր ցաւն ու Դատը, իսկ գլխաւորը այն էր, որ իրենք ոչ մէկ ձեւով առիթ ունենան չարաշահելու իմ աշխատանքը, հայրենասիրութիւնս եւ Դատիս կառչածութիւնը: Այս բոլորը կը նշանակէին, որ եթէ իրենք համաձայն պիտի ըլլան պայմաններուս, ուրեմն պատմութիւնը պիտի միանար մշակոյթին ու արուեստին, հարցը պիտի ըլլայ իմ եւ պետութեան միջեւ: Շատ զգուշ, քիչ մը վախցած մօտեցան հարցին, որովհետեւ նիւթական յատկացումին մէկ մասը պիտի կատարէր Թուրքիոյ մշակոյթի նախարարութիւնը: Սակայն ես ոչ մէկ զիջում ըրի՝ դիտել տալով, որ եթէ այս բոլոր պայմաններս ընդունին, այն ատեն թերեւս կը պատրաստեմ ժապաւէնը: Իրենք լաւապէս գիտէին, որ եթէ հայ չըլլայ այս ծրագիրին մէջ, թերի բան մը պիտի ըլլայ», դիտել տուաւ Էրիկ Նազարեան:
…Ճիշդ համաձայնագիր պատրաստուեցաւ, փաստաբանս բաւական ուշադիր էր, արծիւի աչքեր ունի, սերտեց ամէն ինչ, եւ սկսանք գործի: Ժապաւէնի նկարահանման ընթացքին թուրք բազմաթիւ դերասաններ եկան, Սարա Եըլմազը, որ իրենց գլխաւոր դերասաններէն է, ըսաւ, որ մենք պէտք է Ցեղասպանութիւնը ճանչնանք եւ այլն: Ինք նաեւ այրիի դերը ստանձնած է ժապաւէնին մէջ: Ինծի համար կարեւոր էր, որ սփիւռքի հոգեբանութիւնը հասկնալի ըլլայ թուրքերուն, անոնց ըսել, թէ սփիւռք էութիւնը գոյութիւն չունէր մինչեւ 1915 թուական, այդ բառը չկար, թուրքերն են, որ ատիկա ստեղծեցին եւ պատճառ դարձան անոր: Եթէ արուեստով եւ գուրգուրանքով ապտակելու կարողութիւն ունիմ, ըստ ինծի, աւելի կարեւոր է, քան՝ մուրճով գլուխ կտրել ու մեր երեխաներուն ըսենք, որ յառաջիկայ հարիւր տարիներուն պէտք է ատեն թուրք երեխաները: Զգացի, որ այս պայքարը տարբեր ձեւով կարելի է տանիլ, մշակոյթի եւ ֆիլմարուեստի ճամբով կարելի է եւս պայքար մղել եւ թերեւս աւելի մեծ նուաճումներ ընել եւ աւելի լայն հանրութեան հասնիլ…
Այդպէս եղաւ, հետաքրքրական էր այն, որ եկան թուրք բազմաթիւ դերասաններ, որոնք ծայրայեղ ձախակողմեան են, կ՛ատեն պետութիւնը, կ՛ատեն Աթաթուրքը, սակայն բնագիրը կարդալու ատեն հազիւ հասնէին «ցեղասպանութիւն» բառին, կանգ կ՛առնէին, կը խանգարուէին ու կը հրաժարէին դերէն: Ասիկա կ՛ըսեմ՝ նշելու համար, որ պէտք է անձամբ տեսնես այս դէպքերը, ապրիս զանոնք, որպէսզի գիտնաս, թէ այսօր որքան ալ ըսեն, որ Թուրքիան փոխուած է, խորքին մէջ ատիկա խաբկանք է, որովհետեւ էութիւնը կը մնայ նոյնը, կարելի չէ փոխուիլ…
…Ժապաւէնի պատրաստութեան ընթացքին շատ դժուարութիւններ ունեցանք, բայց եւ այնպէս պէտք է ըսել, որ օրուան պայմանները, Թուրքիոյ մէջ այդ ժամանակ տիրող վիճակը իրենց ազդեցութիւնը ունեցան, որ մենք կարենանք նման ժապաւէն պատրաստել: Արդարեւ, Հրանդ Տինքի սպանութեան միայն երեք տարի անցած էր, տակաւին փողոցը տաքութիւն կար, քիւրտերուն հարցը քիչ մը հանդարտած էր. այսինքն, եթէ ուզենք այս տարի նման ժապաւէն պատրաստել, ատիկա անկարելի կ՛ըլլայ, ոչ ոք նիւթական կը յատկացնէր, ոչ ալ արտօնութիւն կը տրուէր նման բան նկարահանելու:
Բայց եւ այնպէս ժապաւէնը նկարահանուեցաւ, ցուցադրուեցաւ եւ, բնականաբար, մեծ հարցերու դուռ բացաւ: Արտադրիչները դիտել տուին, որ համաձայնութիւն կայ, ուստի հարցը պէտք է լուծել ինծի հետ: Ժապաւէնը ցուցադրուեցաւ նաեւ Անթալիոյ, Մալաթիոյ, Վանի մէջ: Այդ առումով գոհ էի, իսկ հիմա նաեւ հպարտ կը զգամ, որովհետեւ 5 օրուան մէջ կրցայ բոլոր հայկական հին գերեզմանները, փողոցները, կառոյցները նկարել եւ 20 վայրկեան տեւող ժապաւէնին մէջ տեղաւորեցի…

«ԱՒԱԶԷ ԱՄՐՈՑԻ ԱՂՋԻԿՆԵՐԸ» ՎԷՊԸ՝ ԴԷՊԻ ՄԵԾ ՊԱՍՏԱՌ

Ներկայիս Էրիկ Նազարեան լծուած է աշխատանքի Քրիս Պոհճալեանի «Աւազէ Ամրոցի Աղջիկները» վէպը 2 ժամ 15 վայրկեան տեւող ժապաւէնի վերածելու. նման գիրք մը ժապաւէնի վերածելու ընտրութիւնը կատարած բեմադրիչը պատմեց. «Նախ ըսեմ, որ շնորհիւ Խաչիկ Մուրատեանի ծանօթացայ Քրիս Պոհճալեանին: Տարիներ առաջ, երբ «Շինտլըրզ Լիս»չ ժապաւէնը դիտելու գացի, տակաւին 17 տարեկանիս, եւ տեսայ, թէ ինչպէ՛ս երեխաները կը բաժնեն մայրերէն, ներքին անբացատրելի բան մը արթնցաւ մէջս, որ Ցեղասպանութեան ընթացքին որբերու պատմութիւնը, որբ հաւաքողներուն կատարածը անպայման պէտք է ժապաւէնի վերածեմ մինչեւ մահանալս: Երբ «Աւազէ Ամրոցի Աղջիկները» լոյս տեսաւ, այս ներքին ձայնիս անսալու առումով մնայուն փնտռ-տուքի մէջ էի…
…«Երբ կարդացի Քրիս Պոհճալեանի «Աւազէ Ամրոցի Աղջիկները» վէպը, ուղղակի հեռաձայնեցի Խաչիկ Մուրատեանին եւ ըսի, թէ օրակարգիս վրայ եղած ամէն աշխատանք մէկդի պիտի դնեմ եւ պիտի սկսիմ այս գիրքը ժապաւէնի վերածելու աշխատանքին, որովհետեւ անիկա իւրայատուկ կառոյցով գրուած է: Առաջին գլուխը Լորա Պետրոսեանին մասին է, 1914 թուականին, երկրորդ գլուխը 1915 թուականն է: Ըլլալով նաեւ պաշտօնակիցներուս համար բեմագրութիւններ գրող, կը սիրեմ այդ մէկը կատարել, կը սիրեմ բոլոր կերպարները կեանքի կոչել եւ զանոնք ձեւով մը իրարու միացնել: Երբ սկսիմ գրել, օրական 16 ժամէն նուազ չեմ գրեր, սակայն ատիկա ընելու համար նախ պէտք է պատրաստուիլ. նման է մարաթոնին, որովհետեւ անգամ մը, որ լաւապէս պատրաստուած ես, անկէ ետք միանգամայն պիտի յառաջանաս: Ուստի լիովին պատրաստ էի վէպը բեմագրութեան վերածելու:
«Ինծի համար Քրիս Պոհճալեանը աշխարհի ամէնէն լաւ գրողն է, որուն հետ կարելի է աշխատիլ. իսկապէս բախտաւոր եմ, որ իր գիրքը ժապաւէնի վերածելու բախտը տրուեցաւ ինծի: Համեստ, բարի, հասկցող եղբայր է ինծի համար, ասիկա իր ամէնէն կարեւոր գիրքն էր, իւրաքանչիւր էջի վրայ բաւական վախով, բծախնդրութեամբ եւ զգուշութեամբ աշխատեցայ, բայց ինք ինծի իրաւունք տուաւ, որ իր գիրքը ըլլայ իմ ժապաւէնս, ուր որ պէտք է կտրեմ, նորը ստեղծեմ, իսկ ինչ որ կարելի է պահել, պահեմ: Գիրքին 30 տոկոսը փոխեցի, որպէսզի կարելի ըլլայ գիրքը բեմագրութեան վերածել: 2,5-3 ամիսէն արդէն գիրքը բեմագրութեան վերածելու աշխատանքները կատարած էի, սկսայ նիւթականի ապահովման»:
Առիթով մը Էրիկ Նազարեան ըսած էր, որ Ցեղասպանութիւնը անպայման պէտք չէ սպանդի տեսարաններով, ահաբեկչութեամբ ներկայացուի, այլ կարելի է նաեւ վերապրումը մարմնաւորել: Այս մասին ան ըսաւ. «Շատ կարեւոր է ժապաւէնին մէջ իրականութենէն չվախնալը, զայն չանտեսելը, սակայն եթէ միայն իրականութեան ծառայեմ, այս ժապաւէնին երեք ժամը պէտք է ըլլայ մահ, բռնաբարութիւն, սպանութիւն, գլխատում, որովհետեւ այդ է ցեղասպանութիւնը, բայց, կը կարծեմ, թէ ինծի համար կարեւորագոյնը այն է, որ ժապաւէնը ըլլայ ցեղասպանութեան անդրադարձող ամբողջութիւն մը… Բեմագրութեան պատրաստութեան ատեն հասայ փուլի մը, որ շատ զօրաւոր եւ ցնցիչ պատկերներու մասին կը գրէի, երբ Տէր Զօրի մէջ կարաւանները կը քալեն, ձիաւորները կոտորելով կը յառաջանան, կիներ եւ մանուկներ աւազներուն մէջ մահացած են, մայրը իր մեռած զաւակին կուրծք կու տայ եւ այլն: Այդ բոլորը գրեցի այնպիսի ձեւով, որ այդ պատկերները ներկայ ըլլան, սակայն միեւնոյն ատեն դիտողին ստամոքսը չխառնուի, որովհետեւ նպատակս վախազդու ժապաւէն պատրաստել չէ…
«Բեմագրութիւնը կարդաց ու զիս մեծապէս ոգեւորեց քաւորս՝ Աթոմ Էկոյեանը. այս բոլորը յաւելեալ պարտաւորութեան ու պատասխանատուութեան տակ դրին զիս, այդ պատճառով ալ որոշեցի երբեք չաճապարել Ցեղասպանութեան 100ամեակին զայն ցուցադրելու, այլ առնել անհրաժեշտ ժամանակը, կատարել ամէն ինչի ճիշդ ընտրութիւն՝ վայր, դերասաններ եւ այլն…
«Ժապաւէնը կը սկսի 24 Ապրիլով, երբ Բերայի մէջ տարբեր տուներ մտան թուրքերը եւ մէկ-մէկ տարին Ռուբէն Սեւակը, Կոմիտասը եւ այլն: Պատմական դաս պէտք է ըլլայ ասիկա, սակայն շարժապատկերի միջոցով, բայց եւ այնպէս ինծի համար նաեւ պայման է, որ մեր խրամատէն մէկ միլլիմեթր անգամ չշեղիմ: Չեմ կրնար երեւակայել, որ Ողջակիզումի ժապաւէն մը պատրաստուի առանց Աուշվիցին, նոյնպէս չեմ կրնար երեւակայել Ցեղասպանութեան մասին ժապաւէն մը, առանց Տէր Զօրին, ատիկա անկարելի բան է: Սակայն պէտք է որակով, ճաշակով նկարահանես եղած իրականութիւնները…», ըսաւ Է. Նազարեան:
Ան յայտնեց, որ ներկայիս դերասաններու ընտրութիւն եւ պիւտճէի հարցերու լուծում կատարելու փուլի մէջ են՝ ափսոսանք յայտնելով այն մասին, որ անկարելի է նկարահանումները Տէր Զօրի մէջ կատարել, մանաւանդ որ ապահովագրական բոլոր ընկերութիւններն ալ շեշտած են, որ ուր կ՛ուզեն նկարահանում թող կատարեն, բացի Միջին Արեւելքէն…

Աղբյուրը 

Դիտվել է 48 անգամ