Կինո՝ պետության շուքի տակ

Mshakujt_MH_GevorgGevorgyanԿինոյի ոլորտը ղեկավարել մի երկրում, որտեղ հարուստ ավանդույթներ է ունեցել, շռայլորեն հովանավորվել պետության կողմից, իսկ այսօր այդ ավանդույթներից միայն բարի հիշողություն է մնացել, շռայլ հովանավորությունից՝  փշրանքներ, խոստովանենք՝ հեշտ չէ: Մանավանդ որ յուրաքանչյուրս ամեն օր գոնե մեկ անգամ առիթ ունենում ենք կշտամբանքի առնվազն մի արտահայտություն շպրտելու մեր այսօրվա կինոյի հասցեին, երբ անհաջող սերիալ կամ զուտ մարդկանց հռհռացնելու համար նկարահանված մի էժանագին ֆիլմ է աչքներովս ընկնում: Մեղադրելու չէ. շատերս ուզում ենք ի դեմս կառավարության տեսնել վերահսկող, բարձր ճաշակ ու արժեհամակարգ թելադրող մարմնի, որը նաև օրենքով կսահմանի ու կհամակարգի ֆինանսական հատկացումներն ազգային կինոյին ու առհասարակ մշակույթին: Պետության գործառույթները կինոյի ոլորտում որոշ չափով իրականացնում է Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնը՝ ունենալով սուղ բյուջե և չունենալով ոլորտը վերահսկելու իրավասություններ: Կինոկենտրոնն իրականացնում է ոլորտի կառավարումն ու ֆինանսների բաշխումը կինոնախագծերին:

Գևորգ Գևորգյանը Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնի տնօրենն է 2006 թվականից: Դրանից շատ առաջ՝ դեռևս 1971-ին է մտել կինոյի ասպարեզ՝ հեռուստաֆիլմերի «Երևան» ստուդիայում աշխատելով որպես մեխանիկ, հետո՝ ինժեներ ու տարիների ընթացքում հմտություններ ձեռք բերելով՝ պաշտոններ զբաղեցրել: 1991-2006 թթ. եղել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի վերջին տնօրենը: 

-Պարոն Գևորգյան, 45 տարի այս ոլորտում եք, պատկառելի թիվ է, մանավանդ եթե պատկերացնենք, թե ինչպիսի ռեժիսորների, դերասանների եք տեսել ու փաստորեն ղեկավարել նրանց: Ենթադրում եմ, որ շատ հուշեր ունեք:

- Այն էլ ինչքա՜ն: Այդ պատմությունները բնորոշ են տաղանդներին ու հանճարներին: Հիմա մեկը պատմեմ: Հայտնի է, որ Արտավազդ Փելեշյանը ուշացումով էր ֆիլմերն ավարտում: Բայց սովետի ժամանակ պլան կար, որ պիտի կատարվեր: Ուրեմն Փելեշյանը գալիս է հեռուստատեսության ղեկավարի՝ Ստեփան Պողոսյանի մոտ ու ասում. «Ստեփան Կարպիչ, ինձ ուղղված մի նկատողություն գրեք ու փակցրեք պատին, որ բոլորը տեսնեն»: «Ինչո՞ւ, ա՛յ Փելեշյան ջան»,- հարցնում է Ստեփան Կարպիչը: «Ձեզ ասում եմ՝ նկատողություն գրեք. ֆիլմիս էլի աչքով են տվել, էլի չեմ հասցնում: Նկատողությունը որ փակցնեք պատին, երևի էլ աչքով չեն տա, ֆիլմս կավարտեմ»:

- Կարծեմ նաև Փելեշյանի հետ մոնտաժի համար Մոսկվա եք գնացել:

-Ամեն օր առավոտյան 8-ին գնում էինք ստուդիա, որ Փելեշյանը մոնտաժեր ֆիլմը: Շաբաթվա վերջին տեսնեմ՝  նույն կադրն է էկրանին. ոչ մի կադր չի մոնտաժվել: Հարցրի. «Վարպետ, մոնտաժ չե՞ք արել, ախր ժամանակն անցնում է»: Պատասխանեց. «Գիտե՞ս՝ մոնտաժն ինչ է: Երբ կադրն ու երաժշտությունն այնպես են համադրվում, որ սիրտս սկսում է թփթփալ,  ուրեմն մոնտաժն ստացվել է»: Մոսկվայից զանգեցի Երևան, թե լավ, ես ինչքա՞ն էստեղ սպասեմ, որ Փելեշյանի սիրտն սկսի թփթփալ:

Շատերի հետ եմ աշխատել. Յուրի Երզնկյան, Հենրիկ Մալյան, Սուրեն Աղաբաբով, Մելիք-Ավակով, Դմիտրի Կեսայանց, Ֆրունզե Դովլաթյան, Փարաջանով: Ամեն մեկը մի անհատականություն էր, տեսակ, կերպար՝ չկրկնվող, ինքնատիպ, հետաքրքիր: Ես շատ երիտասարդ էի, խորհրդակցություններ էի անում: Իրենք՝ մեծավաստակ, հարգված, ծանրակշիռ, այնքան հարգանքով էին վերաբերվում ինձ, լսում, ընդունում խոսքս, թեև տարիքով շատ փոքր էի նրանցից: Եկան, ու ամեն մեկն իր կինոն բերեց: Սովետական տարիներ էին: Ասում ենք՝ այն ժամանակ խոսքի, գաղափարի սահմանափակումները շատ էին, բայց տեսեք՝ ի՜նչ ֆիլմեր ստեղծվեցին: Դե հիմա ոչ մի սահմանափակում չկա, բայց ո՞ւր է,  ֆիլմ կա՞:

- Իսկ միգուցե սահմանափակումները ստիպում են ասելիքդ ավելի բյուրեղացած, դիպուկ, քողարկված ու չգռեհկացված արտահայտել: Արգելվածին հասնելու ճանապարհները լավ մտածված ու անվրեպ են լինում սովորաբար:

- Իմ թվարկած ռեժիսորները սովորում էին Հայաստանում, հետո Մոսկվայի ՎԳԻԿ-ն էին ավարտում,  վերադառնում «Հայֆիլմ», երկար տարիներ ասիստենտ աշխատում, փորձ ձեռք բերում ու հազիվ 40 տարեկանում դեբյուտային ֆիլմի հնարավորություն ստանում: Այն ժամանակ ռեժսոր լինելը մեծ հեղինակություն, կշիռ էր նշանակում, ռեժիսորի հետ հանդիպելը, նրա հետ ընկերանալն ամեն մեկին չէր հաջողվում:  Իսկ հիմա ով հեռախոս ունի, ինչ-որ բան է նկարում-բերում, թե տեսեք, ֆիլմ եմ նկարել, ինձ ինչո՞ւ չեք բանի տեղ դնում, ախր արածս գլուխգործոց է:

- Մարդիկ ուզում են փորձել իրենց հնարավորությունները. յուրաքանչյուր ոք ազատ է ստեղծագործելու մեջ: Իսկ կինո տարածելն այսօր շատ հեշտ է: Սակայն այս ամենը պետք է որ սկիզբ ունենա. այդ ազատությունը ե՞րբ և ինչպե՞ս տրվեց:

- Եկավ մի ժամանակ՝ 1990-ականներից մինչև  2005 թվականը, երբ հայկական կինոն մեռնում էր: Ոչ ոք չէր ուզում ֆիլմ նկարել: Ավագ սերնդից քչերն էին մնացել, նրանք էլ կարծես չէին համարձակվում նկարել, իսկ երիտասարդներ չկային: Մեծերին փոխարինողներ չկային: Երբ ստեղծվեց Ազգային կինոկենտրոնը, որոշեցի հնարավորինս շատ երիտասարդների ներգրավել կինոյի ոլորտ: Ներդրեցի դեբյուտի նախագիծը՝ 4 ուսանողական և նույնքան էլ սովորական դեբյուտի հնարավորություն ընձեռելով: Աշխուժացավ կինոն: Երիտասարդները ոգևորվեցին: Հետո սկսեցինք կարճամետրաժ ֆիլմեր նկարել՝ փոքր նախագծեր, որոնք շատերին էին ներգրավում կինոգործընթացի մեջ: Բայց հիմա տեսնում եմ, որ պետք է մի քիչ սահմանափակել դաշտը, այլապես տեղից վերկացողը սցենար է բերում ու պահանջում, որ փող տանք իր ֆիլմի համար: Ռեժիսորը դարձավ հասարակ, հասանելի մասնագիտություն, իսկ դերասան ով ասես կարող է լինել: Պահակին ասում են էսպես կասես ու կանես, նա էլ ասում ու անում է. վերջ, պահակը նաև դերասան է:

- Ինչպե՞ս եք տեսնում  ոլորտը մաքրելու գործընթացը, եթե, իհարկե, նման մտադրություն ունեք:

- Եթե նախկինում տարեկան 5 սցենար էր ներկայացվում կինոկենտրոն, որից 3-ը մերժվում էր, ու 3 պոտենցիալ թշնամի էի ձեռք բերում, հիմա 45-50 սցենար ենք ստանում, մի քանիսը հաստատվում է, մյուսները՝ մերժվում. 45 պոտենցիալ թշնամի եմ «վաստակում»: Երիտասարդներին ստեղծագործելու ազատություն տալով՝ հույս ունեի, որ նոր փարաջանովներ ու փելեշյաններ կհայտնաբերեմ: Ճիշտ է, հայկական կինոյում տեղաշարժ եղավ, աշխուժություն մտավ, բայց ինքնակոչները շատացան: Հիմա շատ խիստ ենք վերաբերվում սցենարներին: Եթե սցենարը լավը չէ, այլևս չենք քննարկում գեղխորհրդի նիստում, ուղղակի մերժում ենք:

- Շատ ենք լսում կարծիքներ, թե որոշակի մարդկանց է  գումար հատկացվում, ծանոթ-մտերիմների սցենարներն են հաստատվում, ու միշտ նույն մարդիկ են ֆիլմ նկարում:

- Այդ մարդիկ ինչո՞ւ մի անգամ չեն վերցնում վերջին 10 տարվա ֆիլմերի ցանկը, տեսնեն՝ ով ինչ ֆիլմ է նկարել: Ալբերտ Մկրտչյանը 7-8 տարի է` չի նկարել, Սուրեն Բաբայանը՝ 5-6,  Վիգեն Չալդրանյանը 6 տարվա ընդմիջումից հետո «Վարդապետի լռությունը» նկարեց: Ո՞վ է ասում, որ երիտասարդները պիտի նկարեն, իսկ հին, փորձառու ռեժիսորները՝ ոչ:

- Պարոն Գևորգյան, խաղարկային ֆիլմերի տարեկան բյուջեն 293 միլիոն է: Վստահ եմ, որ շատերին է հուզում այս հարցը. ինչո՞ւ այդ գումարը չտալ շնորհալի մի ռեժիսորի: Թող նկարվի մեկ ֆիլմ, բայց որակյալ:

- Բազմիցս է հնչել այդ հարցը: Ոչ, նման բան լինել չի կարող: Ամբողջ համակարգը փակել մեկ ֆիլմի համա՞ր: Անկեղծ լինենք. ո՞վ է այն ռեժիսորը, որն արժանի է դրան: Ո՞ւր է այն կինոնախագիծը, սցենարը, որը նկարահանվելով գլուխգործոց է դառնալու: 293 միլիոնը մեկ հոգու տալով՝ կնշանակի ուղղակի բարձր վարձատրել դերասանական կազմին ու ավելի թանկարժեք տեխնիկա վարձկալել: Եթե ասելիք, գաղափար չկա, ի՞նչ որակյալ ֆիլմի մասին է խոսքը: Եվ հետո, եթե անգամ լավ կինոնախագիծ լինի, այդ 293 միլիոնը չի փրկի. այդ չնչին գումարով լավ ֆիլմ չես նկարի: Իսկ եթե սցենարը, գաղափարը լավը լինի, հավատացեք, գումարներ կգտնվեն, ներդրողներ կլինեն:

- Իներցիայի ուժով ռեժիսորները շարունակում են հայացքները հառել պետությանը. խորհրդային ժամանակներից մնացած հոգեբանություն է, որ անպայման պետությունը պիտի հովանավորի իրենց ֆիլմը: Երիտասարդնե՞րն էլ են այդ կերպ մտածում:

- Այն ժամանակ վագոններով լամպ ու տախտակ էինք ստանում, պետք լիներ-չլիներ, պլանով ստանում էիք: Ամեն ինչի համար պետությունն էր հոգում: Ավագ սերունդը մինչև հիմա էլ չի պատկերացնում ֆիլմ՝ առանց պետական հովանավորության, բայց բոլորը մոռանում են, որ Միության համակարգն ու ֆինանսներն այլևս չկան: Ազգային կինոկենտրոնն ընդամենն աջակցում է, ոչ թե  հովանավորում: Իսկ սովետ չտեսած երիտասարդ ռեժիսորներն էլ դժվարանում են ներդրողներ, հովանավորներ գտնել: Մեր երկրում առհասարակ դժվար է արվեստի համար գումար հայթայթելը: Այդ պատճառով էլ միակ աղբյուրը բոլորի դիտարկմամբ պետությունն է: Բայց պետությունը ֆիլմ չի պատվիրում որևէ մեկին, որովհետև չի կարող ծախսերը հոգալ:

- Բայց կարծես աշխուժանում են համատեղ արտադրությունները, ինչը նաև հեշտացնում է ֆիլմերի տարածումն ու միջազգային ճանաչումը: Մեր ռեժսորները, պրոդյուսերները մուտք են գործում ավելի մեծ շուկաներ: Սա լավ է, բայց վտանգ չկա՞, որ ազգային կինոն, մեր արժեհամակարգը կվտանգվեն, օտար ներդրողների քմահաճույքներին ու պահանջներին զոհ կգնան:

- Կաննում մշտական տաղավար ունենք, որն օգնում է հայ ռեժիսորներին ներկայացնելու իրենց նախագծերն ու դրսից ներդրողներ գտնելու: Երիտասարդները, բնականաբար, ավելի ճկուն են այդ հարցում, քան ավագները: Համատեղ արտադրությամբ նկարահանվեցին Ջիվան Ավետիսյանի, Հովհաննես Գալստյանի, Արամ Շահբազյանի, Նիկա Շեկի, Մարիա Սահակյանի ֆիլմերը: Թեմաներ կան, որոնք դրսի հիմնադրամները պատրաստ են ֆինանսավորել, բայց այդ դեպքում Ազգային կինոկենտրոնը՝ որպես համարտադրող, հրաժարվում է մասնակցությունից: Օրինակ՝ համասեռամոլության մասին ֆիլմի նախագիծը կինոկենտրոնը մերժեց: Կան հիմնադրամներ, որոնք իսկակապես արվեստին են աջակցում, բայց կան հովանավորներ, որոնք նպատակադրված ազգային դիմագիծ, ազգային արժեքներ, մշակույթ, նկարագիր են  ոչնչացնում:

- Ասենք թե մեր ազգային հոգեկերտվածքին անհարիր թեմաներից հրաժարվեցիք, բայց չէ՞որ առանց կինոկենտրոնի էլ նկարահանվում են ֆիլմեր, որոնք պատիվ չեն բերում մեզ, ցածրորակ են, անհասկանալի արժեքներ են քարոզում: Ոչ ոք իրավասու չէ վերահսկելու դաշտը, մինչև ե՞րբ է շարունակվելու այսպես:

- Եթե կինոյի մասին օրենքը լինի, հույս ունեմ՝  կկարգավորվի նաև վերահսկողությունը: Հիմա մենք իրավունք չունենք որևէ մեկին արգելելու այսինչ ֆիլմը նկարահանել կամ ցուցադրել: Մենք պատասխանատու ենք միայն նրա համար, ինչը կինոկենտրոնի դռնով է անցնում: Ցավոք:

- Պատասխանատու եք նաև կնքված պայմանագրերի ժամկետները չխախտելու համար: Հետաքրքիր է՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի ֆիլմերի ծրագիրը հասցրե՞լ եք:

- Կան ֆիլմեր, որոնց պայմանագրերը 2015-16 թթ. համար են կնքվել, մյուսները՝ 2015-ի, օրինակ՝ Ռոբեր Գեդիկյանի «Մի խենթ պատմությունը», Արամ Շահբազյանի «Փրկության քարտեզը», Վիգեն Չալդրանյանի «Վարդապետի լռությունը», չեխերի հետ համատեղ նախագիծը,  «Բարս մեդիայի» հետ նկարահանվող «Բանտարկված հոգիները»: 7-8 ֆիլմի է աջակցել կինոկենտրոնը, որոնց մի մասի պրեմիերաները եղել են, հանրության արձագանքը դրական է, ստացված ֆիլմեր են, իսկ մյուսները, ըստ պայմանագրի, երկարաժամկետ նախագծեր են:

- Հենց տարեսկզբին Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակն սկսեցինք թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի «Սպի» ֆիլմի պրեմիերայով: Ձեր կարծիքով  դա ճի՞շտ էր:

- Մենք էլ պրեմիերաներ ունեցանք. արդեն նշեցի:

- Այո, բայց թուրք ռեժիսորի ֆիլմից հետո միայն:

- Համամիտ եմ, որ 100-ամյակը չպետք է Աքինի ֆիլմով սկսեինք: Եթե Գեդիկյանի «Մի խենթ պատմությունն» ավելի շուտ նկարահանված լիներ, շատ լավ կլիներ:

- Հապաղեցինք,  այնինչ դեռևս 2014-ին է Աքինի ֆիլմը ցուցադրվել տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Թուրքիայում:

- Այո, բայց կաևոր է, չէ՞, որ թուրքն է  Հայոց ցեղասպանության մասին ֆիլմ նկարել:

- Թուրքը մեր թեման մերօրյա միջազգային հանրությանը ներկայացրեց այնպես, ինչպես իր երկրին էր ձեռնտու. դիվանագիտական շրջանցումներով, մեզ վիրավորող մոտեցումներով, ցեղասպանությունը դիտարկելով որպես Առաջին աշխարհամարտի  հետևանք, ոչ թե իր երկրի կողմից ծրագրված հատուկ քաղաքականություն:

- Մեր պետությունը Ցեղասպանության մասին ֆիլմերի պատվերներ չի արել, ու դա ճիշտ է:

-Ինչո՞ւ:

-Որովհետև ես չեմ կարծում, թե դա այն թեման է, որն ապացուցման կարիք ունի: Աշխարհը վաղուց գիտի այդ պատմական ճշմարտությունն ու դատապարտում է այն:

-Այնուամենայնիվ մենք պարտվեցինք թուրքերին: Ձեր նշած ֆիլմերի մի մասը ներկայացվեց տարվա ընթացքում, բայց ոչ ավելի վաղ, քան ապրիլի 24-ը: Մինչդեռ, իմ կարծիքով, մենք 2015-ի սկզբներին, ավելին՝ 2014-ին արդեն պատրաստի նոր ֆիլմեր պետք է ունենայինք: Թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի «Սպին» դեռևս 2014-ին է ցուցադրվել աշխարհի տարբեր երկրներում և 2015-ի սկզբներին պրեմիերան եղավ նաև Հայաստանում: Իսկ մենք մեր երկրում նրան ցույց տալու բան չունեինք: Թուրքը մեզնից առաջ ընկավ: Մենք ենք շահագրգռված կողմը, ոչ թե նա. մենք պետք է 2014-ին  միջազգային հանրությանը նախապատրաստեինք Հայոց ցեղասպանության 100- ամյակին, տարբեր փառատոների թեկուզ արտամրցութային ծրագրերում  ցուցադրեինք հատուկ 100-ամյակի առիթով նկարահանված նոր, մեծածավալ ֆիլմեր:

- Մենք դեռ էլի լավ ֆիլմեր ենք ցուցադրելու, այնպես որ ամեն ինչ դեռ առջևում է:

- Սպասում ենք մեծ ակնկալիքով: Խոստացեք, պարոն Գևորգյան, որ առաջիկայում հայ կինոյի մեծերի մասին Ձեր պատմություններն ու հուշերը կհանձնեք թղթին: Առաջիկայում սպասե՞նք դրանց:

- Հենց թոշակի անցնեմ, կսկսեմ գրել, խոստանում եմ:

Զրուցեց Նաիրա ՓԱՅՏՅԱՆԸ

Դիտվել է 116 անգամ