Տիգրան Խզմալյան. «Մենք ռեժիսորների սերունդներ ենք կորցնում ու նաև պատմական անգնահատելի ժամանակ»

Տիգրան Խզմալյան 1Երևանյան ՆՓԱԿ-ում մեկնարկել է «1 կադր» կարճամետրաժ ֆիլմերի փառատոնը, որի «1 կադր 1 րոպե» մրցութային ծրագրի ժյուրին այս տարի գլխավորում է կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանը։ «Կինոաշխարհը» նախօրոք հանդիպեց ռեժիսորի հետ և զրույց ունեցավ փառատոնային կյանքի, հայաստանյան մշակութային անցուդարձի, երիտասարդ ռեժիսորների ու կինոյի ժամանակակից միտումների շուրջ։
- Պարոն Խզմալյան, կցանկանայի, որ ռեժիսորի հայացքով գնահատեիք փառատոնային կյանքը Հայաստանում։
- Տարբեր է պատկերացումն իմ և հանդիսատեսի դեպքում։ Հանդիսատեսի համար դրանք անչափ կարևոր են, քանի որ ստեղծում են մշակութային տարածք, պարբերականություն, կապեր, մթնոլորտ։ Սա հենց այն է, ինչի շնորհիվ ծնվում է արվեստը, քաղաքակրթությունը։ Ռեժիսորի համար փառատոնն այլ բան է։ Ես բավականին երիտասարդ տարիքում ճաշակեցի այսպես կոչված «փառատոնային փառքը»։ Հիշում եմ Անթալիայի «Ոսկե նարինջ» կինոփառատոնը, որտեղ ֆիլմս առաջին մրցանակ ստացավ և մեծ աղմուկ հանեց որպես հայկական նախագիծ։ Հետո նաև Ռուսաստանում և Գերմանիայում։ Ուստի այն մթնոլորտը, որ լցվում է փառատոներով, այդ կառնավալային աուրան ինձ քաջ ծանոթ է։ Սակայն հիմա ես եկել եմ այն խորին համոզման, որ կինոփառատոները կինոյին զարգացման համար շատ քիչ բան են բերում։ Դրանք ավելի սոցիալական ուղղվածության միջոցառումներ են, հասարակական-մշակութային գործառույթ կատարող։ Երկիմաստ բան է։ Ռեժիսորի համար փառատոնը քայքայիչ ու վնասաբեր փորձություն է, բայց որով պետք է անցնել ու դիմանալ այդ գայթակղությանը։ Սակայն քաղաքի համար լավ է, դրական։ Չէ՞ որ դրանք քաղաքակրթական զարգացման միջոց են, ինքնահաստատման, ինքնագիտակցման։ Իմ երիտասարդության տարիներին կային հրաշալի փառատոներ՝ թատերական, երաժշտական։ Հետո էլ եկան արդեն կինոփառատոները։ Կինոփառատոնի կառնավալային հրաշքը մոտ է ազատությանը։ Իսկ Հայաստանում էլ, ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, ոչ միայն կինոյի, այլև մշակույթի տեսանկյունից ամենից հաջողված փառատոնը «Ոսկե ծիրանն» է։
- Ինչ՞ թերություններ, բացթողումներ եք տեսնում փառատոներում։
- Այնպես չէ, որ ամեն ինչ իդեալական է, քանի որ մեր այս փառատոնն էլ ունայնության, սնափառության տոնահանդես է, քանի որ հասկանալի պատճառներով շատ անգամ լցված են լինում միայն բացման և փակման արարողությունները։ Իսկ բուն կինոդիտումները հաճախ կիսադատարկ դահլիճներում են անցնում։ Եվ դա, ըստ իս, նորմալ է։ Քանի որ կինոյի իրական սիրողները հաճախ հեռու են մնում փառատոնային թոհուբոհից։ Նրանք խնդիր չունեն ցուցադրվելու, այդքան շատ երևալու։
Սակայն անգնահատելի է այն դերը, որ կատարում է այս փառատոնը։ Տարվա մեջ մի քանի օրով գավառական, գորշ ու դատարկ իրականությունը լցվում է մարդկային ուրախությամբ, արվեստով, մշակույթով, դառնում քաղաքակրթությունների խաչմերուկ։ Մեր սերունդը կարողանում է գոնե այդ օրերին իրեն վերադարձնել քաղաքը, երբեմնի կինոյի հրաշքը, մթնոլորտը, տրամադրությունը։ Ինչ վերաբերում է փառատոների բացթողումներին, կարծում եմ` դրանք միանգամայն բնական են ու պետք է լինեն։ Միգուցե ես բծախնդիր եմ, այն թերությունները, որոնք ես եմ տեսնում, շատ սուբյեկտիվ են, անձնական ճաշակի հարց։ 2004-2005 թթ. Հայաստանում կինոն վերացվեց, դա պետական հանցագործություն էր։ Եվ ես սա ասում եմ, որպես երկու խոշոր կինոստուդիաների տնօրեն։ Ես 8,5 տարի «Երևան» ստուդիայի տնօրենն էի։ Երբ մեզնից ուղղակի խլեցին կինոն որպես արտադրություն, արվեստ և մշակույթ։ Հենց այդ ժամանակ էլ սկսվեց և աշխուժացավ փառատոնային կյանքը, որը մեզ վերադարձրեց կինոն իր ավանդական պատկերացմամբ։ Սա դիմադրություն էր, մշակութային վրեժխնդրություն, յուրահատուկ հեղափոխություն։ Եվ ահա գորշ ու մռայլ, հիասթափված Երևանը թևեր է առնում, հատկապես` երիտասարդությունը, որը չափանիշների մասին ճիշտ պատկերացում է ստանում, անգնահատելի ու անհրաժեշտ փորձ կուտակում։
- Լավ, հիմա դառնանք «1 կադրին», որի ժյուրիի նախագահն եք այս տարի։ Ի՞նչ կարող եք ասել այս կամերային, մինիմալիստական հարթակի մասին։
- ՆՓԱԿ-ն ընդհանրապես հրաշք է, որ կա, գոյություն ունի մեզանում։ Նորարար-փորձարարական արվեստի կենտրոն, որը ժամանակակից արվեստի մի հրաշալի տարածություն է։ Չէ՞ որ, բացի այս կինոփառատոնից, այստեղ նաև բազմապիսի կինոդիտումներ են անցնում։ Ընդհանրապես կարծում եմ, որ ռեժիսորները պետք է փորձեր կատարեն սեփական խոհանոցում, նոր միայն հավակնեն մի մեծ ու ընդհանրական բան ստեղծելու։ Գագիկ Ղազարեին ես գիտեմ երկար տարիներ։ Ժամանակին ես նրան առաջարկեցի «Երևան» ստուդիայում նկարահանել մի ֆիլմ մոռացված, սակայն հրաշալի հեռուստառեժիսոր Ժիրայր Ավետիսյանի մասին։ Սա շատ խորհրդանշական է։ Հենց այդ ժամանակից էլ ես հետևում եմ Գագիկին և նրա փոքր խմբին, որ շարունակում է նորարարության, փորձարարության ավանդույթները։ Սա շատ ողջունելի է։ «1 կադրը» հրաշալի գաղափար է, հրաշալի տեսլական, որն իրականանում է, մարմնավորվում կյանքում։ Կինոն ունի շատ տարբեր բնորոշումներ։ Այն արվեստ է իր բարձրագույն գագաթներում, այն հանդիսանք է, նաև ժամանց է և զվարճանք, արդյունաբերություն և արտադրություն։ Բայց նախևառաջ կինոն լեզու է, հետևաբար՝ լեզվամտածողություն։ Այն կենդանի օրգանիզմ է, հաճախ ավելի կենդանի, քան դրա կրողները։ Սա ես ասում եմ որպես առաջին մասնագիտությամբ լեզվաբան, նույնիսկ հասցրել եմ լեզվաբանության գծով թեկնածուական ատենախոսություն պաշտպանել։ Եվ հիմա էլ ամեն ինչի իմաստը փնտրում եմ լեզվամտածողության մեջ։ Այսինքն՝ կինոն արվեստների սինթեզ չէ, չնայած կարող է և օգտվել մյուս արվեստներից։

26
- Ըստ Ձեզ, ի՞նչ է կատարվում կինոյի լեզվի, դրա արտահայտչամիջոցների հետ այսօր, ժամանակակից իրականության մեջ։
- Մենք հիմա ապրում են ստի, տոտալ կեղծիքի, քարոզի ժամանակաշրջան։ Եվ դրա առաջին գործիքն ու զոհը հատկապես պատկերային արվեստն է՝ կինոն և հեռուստատեսությունը։ Հեռուստատեսությունը, որը կոչված է խեղաթյուրելու իրականությունը։ Եվ առողջանալու համար մեզ պետք է վերադառնալ դեպի ակունքներ։ Ուստի այսպիսի անկեղծ ֆիլմերը շատ են պետք։ Սա փրկության ճիշտ միջոց է։ Կինոն որպես լեզու այսօր հոգնում է այս կեղծիքից, որն իր հանդեպ գործում են մասնագետները։ Այն սկսում է փակվել, պաշտպանվել։ Ասել, որ կինոն այսօր վերադառնում է վաղ պրիմիտիվիստական շրջան, սխալ կլինի, քանի որ պրիմիտիվիզմն այնուամենայնիվ պայմանականություն է, ինչը հեռու է մաքուր կինոյից։ Կինոն պարզության է ձգտում, անաղարտության, ճշմարտության, անկեղծության։ Կինոն ինքնուրույն է, ունի իր սպեցիֆիկան, յուրահատուկ արտահայտչամիջոցները, որոնք բնորոշ են միայն իրեն։ Սա կինոյի այբուբենն է, տառերը։ Եվ բոլոր ռեժիսորները անցնում են այս փուլով, երբ փորձում են և սովորում, վարժանքներ կատարում։ Դրանք կարճամետրաժ ֆիլմեր են, որոնց վրա հմտանալով` հետագայում կկարողանան մեծ ֆիլմեր նկարել։ Ինչպե՞ս կարող ես գրել, եթե լեզվի այբուբենը չես յուրացրել։ Այնպես որ ահա այսպիսի փոքր ֆիլմերը կինո են իրենց սաղմնային, պարզ ու մաքուր վիճակներում։
- Ի՞նչ է այսօր կատարվում հայկական կինոյում։
- Հայկական կինո չկա։ Կան ռեժիսորներ, ֆիլմեր, սակայն կինո չկա։ Ինչպես և չկա թատրոն, թեև կան մի քանի փայլուն դերասաններ։ Չկա հայկական ֆուտբոլ, չկա հայկական քաղաքականություն։ Եվ չկա Հայաստան, ի վերջո, որքան էլ այս ամենը դառը հնչի։ Եվ ես սա ասում եմ մեծ թախիծով ու ցավով։ Ու սա նաև իմ ու իմ սերնդի մեղքն է։ Ես չեմ փորձում քաղաքականացնել հարցը, սակայն կարծում եմ, որ մենք չկայացած երկիր ենք, ձախողված։ Եվ ամեն բան այստեղ ածանցյալ է, օժանդակ։ Իսկ մեկը ուղիղ համեմատական է մյուսին։ Մենք չգիտենք, թե ով ինչ է անում, ով ինչ է նկարում։ Չկա համակարգ, մշակութային կոնտեքստ։ Մշակույթ չկա առհասարակ, նույնիսկ ամենատարրական կենցաղային մշակույթ, էլ ուր մնաց վերին մատերիաները։ Ժամանակին կինոն կրոն էր, և մենք կինոթատրոն էինք գնում որպես եկեղեցի, սրբավայր։ Եվ կինոն դիտում էինք որպես երազ, փակում աչքերն ու սպիտակ սավանի վրա ստվերներն էին պտտվում։ Երազ էր, երազանք ու կրոն։ Հայաստանում չկա գիտակից ու ակտիվ քաղաքացիական հասարակություն։ Այդ պատճառով էլ չկա մշակույթ ու արվեստ։ Աշխարհին մենք հայերս միայն որպես մշակույթի ազգ ենք հետաքրքում։ Մենք միայն դա կարող ենք արտահանել։ Մենք չենք ապրում, որպեսզի մեր պարզ ու բնական կարիքները հոգանք միայն։ Դա մեր փոխարեն կարող է անել ցանկացած քոչվոր ցեղ։ Չէ՞ որ մենք քաղաքակրթության մասնիկ ենք և պարտավոր ենք աշխարհին որևէ արժեքավոր բան տալ՝ որքան ազգային, այնքան էլ համամարդկային, ունիվերսալ նշանակության։ Քաղաքացիական հասարակությունը պետք է ձևավորի սոցիալական պահանջ՝ ուզում եմ ֆիլմ նայել կամ ինձ պետք է գիրք կարդալ։ Մենք դեռ չունենք այս մակարդակը։
- Լավ, ուրեմն ի՞նչ ստեղծագործական փնտրտուքների մեջ կարող են լինել երիտասարդներն այսպիսի պայմաններում։
- Ամեն նոր սերունդ պիտի նորովի վերծանի ու պատմի միևնույն պատմությունները։ Մենք ապրում ենք անտարբերության, չգոյության, անէության շրջան։ Այսօր չկա ճնշում, չկա ոչինչ ընդհանրապես… Մենք ռեժիսորների սերունդներ ենք կորցնում ու նաև պատմական անգնահատելի ժամանակ։ Երիտասարդներն արտահայտվելու հնարավորություն չեն ստանում։ Սա արդեն ներքին ցեղասպանություն է։ Հիմա մենք՝ Փելեշյանի «Մենքի» իմաստով մեզ կորցրել ենք, մենք այլևս մենք չենք, մենք չկանք…
Զրուցեց Մարիա ԹՈՔՄԱՋՅԱՆԸ

Դիտվել է 192 անգամ